વાક્સાયકૈસ્ તથા વિદ્ધસ્ તદ્વધાય ત્વ્ ઇયં કૃતિઃ તદર્થં જગતામ્ ઈશ યેન જેષ્યે રિપું પ્રભો
તેના વચનો અને શસ્ત્રોથી હું ઘાયલ થયો; તેના વિનાશ માટે આ કાર્ય કરું છું. એ હેતુથી, હે જગતના ઈશ્વર, મને મારા શત્રુ પર વિજય આપ.
તદ્ એવ દેહિ વીર્યં મે યચ્ ચાન્યદ્ રિપુનાશનમ્ જાતઃ પરાભવો યસ્માત્ તદ્વિનાશે કૃતે સતિ પુનર્જાતમ્ અહં મન્યે વરં કીર્તિર્ જયશ્રિયોઃ
મને એવી શક્તિ આપજે કે જે શત્રુઓનો નાશ કરે, અને જે કંઈ પણ તેમના વિનાશ માટે જરૂરી હોય તે પણ. હું હાર્યો છું, તેથી તેમના વિનાશ પછી ફરીથી કીર્તિ અને વિજયશ્રી પ્રાપ્ત કરું એ જ મારા માટે શ્રેષ્ઠ છે.
સ શિવઃ શક્રમ્ આહેદં ન મયૈકેન તે રિપુઃ વધમ્ આપ્નોતિ તસ્માત્ ત્વં વિષ્ણુમ્ અપ્ય્ અવ્યયં હરિમ્
પછી શિવજી એ ઇન્દ્રને કહ્યું: 'મારો એકલો પ્રયાસ તારા દુશ્મનને મારવા પૂરતો નથી. એટલે, તું પણ અવિનાશી હરિ વિષ્ણુ સાથે મળીને—'
આરાધયસ્વ પૌલોમ્યા સહ દેવં જનાર્દનમ્ લોકત્રયૈકશરણં નારાયણમ્ અનન્યધીઃ
—'પૌલોમિ સાથે, એકાગ્ર ચિત્તે, ત્રણેય લોકના આશ્રય એવા જનાર્દન નારાયણની ભક્તિપૂર્વક ઉપાસના કર.'
તતઃ પ્રાપ્સ્યસિ તસ્માચ્ ચ મત્તશ્ ચાપિ પ્રિયં હરે પુનશ્ ચોવાચ ભગવાન્ આદિકર્તા મહેશ્વરઃ
'એ પછી, મને અને હરિ પાસેથી પણ, તને મનગમતું ફળ મળશે.' ફરીથી મહેશ્વર ભગવાન, સર્વપ્રથમ સર્જનહાર, બોલ્યા:
મન્ત્રાભ્યાસસ્ તપો વાપિ યોગાભ્યસનમ્ એવ ચ સંગમે યત્ર કુત્રાપિ સિદ્ધિદં મુનયો વિદુઃ
'મંત્રજાપ, તપ, કે યોગસાધના—આ બધું જ્યાં પણ સંગમ પર થાય છે, ત્યાં ઋષિઓએ તેને સિદ્ધિદાયક માન્યું છે.'
કિં પુનઃ સંગમે વિપ્ર ગૌતમીસિન્ધુફેનયોઃ ગિરીણાં ગહ્વરે યદ્ વા સરિતામ્ અથ સંગમે
'તો પછી, હે બ્રાહ્મણ, ગૌતમીએ અને સિંધુ નદીઓના સંગમ પર, પર્વતોની ગુફામાં, કે અન્ય નદીઓના સંગમમાં તો કેટલી વધુ સિદ્ધિ મળે છે!'
વિપ્રો ધિયૈવ ભવતિ મુકુન્દાઙ્ઘ્રિનિવિષ્ટયા ગઙ્ગાયા દક્ષિણે તીર આપસ્તમ્બો મુનીશ્વરઃ
'બ્રાહ્મણ જ્યારે પોતાનું મન મુકુન્દના ચરણોમાં સ્થિર કરે છે, ત્યારે એ એવું બની જાય છે; ગંગાના દક્ષિણ કાંઠે, ઋષિશ્રેષ્ઠ આપસ્તંબ—'
આસ્તે તસ્યાપ્ય્ અહં તોષમ્ અગમં બલસૂદન તેન ત્વં ભાર્યયા ચૈવ તોષયસ્વ ગદાધરમ્
'—ત્યાં નિવાસ કરતા હતા. હું પણ ત્યાં સંતોષ પામ્યો હતો, હે દુશ્મનના સંહારક. એટલે, તું પણ તારી પત્ની સાથે ગદાધર pleased કર.'
આપસ્તમ્બેન સહિતો ગઙ્ગાયા દક્ષિણે તટે તુષ્ટાવ દેવં પ્રયતઃ સ્નાત્વા પુણ્યે ઽથ સંગમે
આપસ્તંબ સાથે, ગંગાના દક્ષિણ કાંઠે, પવિત્ર સંગમમાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરીને, તેણે દેવની સ્તુતિ કરી.
ફેનાયાશ્ ચૈવ ગઙ્ગાયાસ્ તત્ર દેવં જનાર્દનમ્ વૈદિકૈર્ વિવિધૈર્ મન્ત્રૈસ્ તપસાતોષયત્ તદા
ફેના અને ગંગાના સંગમ પર, તેણે વિવિધ વૈદિક મંત્રો અને તપસ્યા વડે જનાર્દન દેવને પ્રસન્ન કર્યા.
તતસ્ તુષ્ટો ઽભવદ્ વિષ્ણુઃ કિં દેયં ચેત્ય્ અભાષત દેહિ મે શત્રુહન્તારમ્ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ હરિઃ
પછી વિષ્ણુ પ્રસન્ન થયા અને પુછ્યું: 'શું આપવું?' તેણે કહ્યું: 'મને દુશ્મનને સંહારનાર આપો.' ત્યારે ભગવાન હરિએ કહ્યું:
દત્તમ્ ઇત્ય્ એવ જાનીહિ તમ્ ઉવાચ જનાર્દનઃ તત્રાભવચ્ છિવસ્યૈવ ગઙ્ગાવિષ્ણ્વોઃ પ્રસાદતઃ
'આપ્યું જ માન.' એમ જનાર્દને કહ્યું. ત્યાં, ગંગાના શિવ અને વિષ્ણુની કૃપાથી એ ફળ મળ્યું.
અમ્ભસા પુરુષો જાતઃ શિવવિષ્ણુસ્વરૂપધૃક્ ચક્રપાણિઃ શૂલધરઃ સ ગત્વા તુ રસાતલમ્
પાણીમાંથી એક પુરુષ જન્મ્યો, જે શિવ અને વિષ્ણુના સ્વરૂપમાં હતો, હાથમાં ચક્ર અને ત્રિશૂલ ધરાવતો; પછી તે પાતાળમાં ગયો.
નિજઘાન તદા દૈત્યમ્ ઇન્દ્રશત્રું મહાશનિમ્ સખાભવત્ સ ચેન્દ્રસ્ય અબ્જકઃ સ વૃષાકપિઃ
તેણે ત્યારે દૈત્ય, ઇન્દ્રના દુશ્મનને, મહાન વજ્રથી મારી નાખ્યો. એ ઇન્દ્રનો મિત્ર બન્યો—અભજક, એટલે વૃષાકપિ.
દિવિસ્થો ઽપિ સદા ચેન્દ્રસ્ તમ્ અન્વેતિ વૃષાકપિમ્ કુપિતા પ્રણયેનાભૂદ્ અન્યાસક્તં વિલોક્ય તમ્ શચીં તાં સાન્ત્વયન્ન્ આહ શતમન્યુર્ હસન્ન્ ઇદમ્
દિવસે સ્વર્ગમાં રહેતો હોવા છતાં, ઇન્દ્ર હંમેશા વૃષાકપિનું અનુસરણ કરતો. તેને બીજે જ જોડાયેલું જોઈ, શચી ગુસ્સે અને પ્રેમથી બોલી; શતક્રતુ હસતાં હસતાં તેને કહ્યું:
નાહમ્ ઇન્દ્રાણિ શરણમ્ ઋતે સખ્યુર્ વૃષાકપેઃ વારિ વાપિ હવિર્ યસ્ય અગ્નેઃ પ્રિયકરં સદા
'હે ઇન્દ્રાણી, મારા મિત્ર વૃષાકપિ સિવાય મને બીજું કોઈ આશ્રય નથી, જેના જળ કે હવિષ્ય અગ્નિને હંમેશા પ્રિય છે.'
નાહમ્ અન્યત્ર ગન્તાસ્મિ પ્રિયે ચાઙ્ગેન તે શપે તસ્માન્ નાર્હસિ માં વક્તું શઙ્કયાન્યત્ર ભામિનિ
'પ્રિયે, હું બીજે ક્યાંય જઇશ નહીં; હું તારા શરીરનું શપથ ખાઉં છું. એટલે, હે સુંદરિ, તું મને શંકાથી કંઈ ન કહેજે.'
પતિવ્રતા પ્રિયા મે ત્વં ધર્મે મન્ત્રે સહાયિની સાપત્યા ચ કુલીના ચ ત્વત્તો ઽન્યા કા પ્રિયા મમ
'તું મારી પ્રિય, પતિવ્રતા, ધર્મ અને મંત્રમાં સાથી, સંતાનવતી અને કુળીન છે; તારા સિવાય બીજું કોણ મને પ્રિય છે?'
તસ્માત્ તવોપદેશેન ગઙ્ગાં પ્રાપ્ય મહાનદીમ્ પ્રસાદાદ્ દેવદેવસ્ય વિષ્ણોર્ વૈ ચક્રપાણિનઃ
'એટલે, તારા ઉપદેશથી, મહાનદી ગંગા સુધી પહોંચી, દેવોના દેવ, ચક્રધારી વિષ્ણુની કૃપાથી—'
તથા શિવસ્ય દેવસ્ય પ્રસાદાચ્ ચ વૃષાકપેઃ જલોદ્ભવાચ્ ચ મે મિત્રાદ્ અબ્જકાલ્ લોકવિશ્રુતાત્
શિવ ભગવાનની કૃપાથી, વૃષાકપિની કૃપાથી અને મારા જલમાં જન્મેલા કમળના ડાંઠ જેવા વિશ્વવિખ્યાત મિત્રની કૃપાથી, આ બધું મને પ્રાપ્ત થયું છે.
ઉત્તીર્ણદુઃખઃ સુભગે ઇત ઇન્દ્રો ઽહમ્ અચ્યુતઃ કિં ન સાધ્યં યત્ર ભાર્યા ભર્તૃચિત્તાનુગામિની
હે સુભાગ્યવતી, હું દુઃખમાંથી બહાર આવી ગયો છું; અહીં હું અચળ ઇન્દ્ર છું—જ્યાં પત્ની પતિના મનને અનુસરે, ત્યાં શું અશક્ય છે?
દુષ્કરા તત્ર નો મુક્તિઃ કિંત્વ્ અર્થાદિત્રયં શુભે જાયૈવ પરમં મિત્રં લોકદ્વયહિતૈષિણી
ત્યાં મુક્તિ મેળવવી અમારે માટે મુશ્કેલ છે; પણ, હે શુભે, જીવનના ત્રણ મુખ્ય હેતુઓમાં, પત્ની જ સર્વોત્તમ મિત્ર છે, જે બંને લોકના કલ્યાણની ઇચ્છા રાખે છે.
સા ચેત્ કુલીના પ્રિયભાષિણી ચ પતિવ્રતા રૂપવતી ગુણાઢ્યા સંપત્સુ ચાપત્સુ સમાનરૂપા તયા હ્ય્ અસાધ્યં કિમ્ ઇહ ત્રિલોક્યામ્
જો પત્ની સારા કુળની, મીઠી બોલનાર, પતિવ્રતા, સુંદર, ગુણોથી ભરપૂર અને સુખ-દુઃખમાં સમાન રહેતી હોય, તો તેને ત્રણેય લોકમાં શું અશક્ય છે?
તસ્માત્ તવ ધિયા કાન્તે મમેદં શુભમ્ આગતમ્ ઇતસ્ તવોદિતં ચૈવ કર્તવ્યં નાન્યદ્ અસ્તિ મે
તેથી, હે પ્રિયે, તારી બુદ્ધિથી આ શુભતા મને મળી છે; અને તું જે કહેલું છે, એ જ કરવું છે—મારે બીજું કંઈ નથી.
પરલોકે ચ ધર્મે ચ સત્પુત્રસદૃશં ન ચ આર્તસ્ય પુરુષસ્યેહ ભાર્યાવદ્ ભેષજં નહિ
પરલોકમાં અને ધર્મમાં સાચા પુત્ર જેવું બીજું કંઈ નથી; અને અહીં દુઃખી પુરુષ માટે પત્ની જેવું કોઈ ઔષધ નથી.
નિઃશ્રેયસપદપ્રાપ્ત્યૈ તથા પાપસ્ય મુક્તયે ગઙ્ગયા સદૃશં નાસ્તિ શૃણુ ચાન્યદ્ વરાનને
પરમ પદ પ્રાપ્ત કરવા અને પાપમાંથી મુક્ત થવા માટે ગંગા જેવી બીજી કોઈ નથી; હે સુંદરમુખી, હવે બીજું પણ સાંભળ.
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં પ્રાપ્તયે પાપમુક્તયે શિવવિષ્ણ્વોર્ અનન્યત્વજ્ઞાનાન્ નાસ્ત્ય્ અત્ર મુક્તયે
ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવા તથા પાપમાંથી છૂટવા માટે, શિવ અને વિષ્ણુ એકરૂપ છે એ જ્ઞાન જેવું અહીં મુક્તિ માટે બીજું કોઈ સાધન નથી.
તસ્માત્ તવ ધિયા સાધ્વિ સર્વમ્ એતન્ મનોગતમ્ અવાપ્તં ચ શિવાદ્ વિષ્ણોર્ ગઙ્ગાયાશ્ ચ પ્રસાદતઃ
તેથી, હે સાધ્વી, તારી સમજણથી, જે બધું તારા મનમાં હતું, તે શિવ, વિષ્ણુ અને ગંગાની કૃપાથી પ્રાપ્ત થયું છે.
ઇન્દ્રત્વં મે સ્થિરં ચેતો મન્યે મિત્રબલાત્ પુનઃ વૃષાકપિર્ મમ સખા યો જાતસ્ ત્વ્ અપ્સુ ભામિનિ
મારું ઇન્દ્રપદ હવે સ્થિર છે, એવું હું માનું છું, મારા મિત્રના બળથી ફરીથી; વૃષાકપિ એ મારું સાથ છે, જે જલમાં જન્મ્યો હતો, હે સુંદરિ.