તસ્માદ્ યસ્માત્ તસ્ય મૃત્યુર્ અથવાપિ પરાભવઃ જાયેત શૃણુ તત્ સર્વં વક્ષ્યે ઽહં પ્રીતયે તવ
એથી, જે રીતે તેનું મૃત્યુ કે પરાજય થઈ શકે, એ બધું હું તારી ખુશી માટે હવે કહું છું, સાંભળ.
હિરણ્યસ્ય સુતો વીરઃ પિતૃવ્યસ્ય સુતો બલી તસ્માન્ મમ સ્યાત્ સ ભ્રાતા વરદાનાચ્ ચ દર્પિતઃ
હિરણ્યનો પુત્ર, પિતરાઈ ભાઈનો પુત્ર, બળવાન - એથી એ મારો ભાઈ છે, અને મળેલા વરદાનથી એ ઘમંડી થયો છે.
બ્રહ્માણં તોષયામ્ આસ તપસા નિયમેન ચ ઈદૃશં બલમ્ આપન્નં તપસા કિં ન સિધ્યતિ
એણે બ્રહ્માને તપ અને નિયમથી પ્રસન્ન કર્યો; આવી શક્તિ તપથી મેળવી છે, તો પછી તપથી શું શક્ય નથી?
તસ્માત્ ત્વયા ચિત્તરાગો વિસ્મયો વા કથંચન ન કાર્યઃ શૃણુ તત્રેદં કાર્યં યત્ તુ ક્રમાગતમ્
એથી, તારે મનમાં કોઈ લગાવ કે આશ્ચર્ય લાવવું નહીં. હવે જે કરવું જોઈએ એ ક્રમવાર સાંભળ.
એવમ્ ઉક્ત્વા તુ પૌલોમી પ્રાહેન્દ્રં વિનયાન્વિતા
આ રીતે કહીને પૌલોમીએ વિનમ્રતાથી ઇન્દ્રને સંબોધ્યા.
નાસાધ્યમ્ અસ્તિ તપસો નાસાધ્યં યજ્ઞકર્મણઃ નાસાધ્યં લોકનાથસ્ય વિષ્ણોર્ ભક્ત્યા હરસ્ય ચ
તપથી કંઈ અશક્ય નથી, યજ્ઞથી કંઈ અશક્ય નથી, વિશ્વના સ્વામી વિષ્ણુ માટે કે હરિ માટે ભક્તિથી કંઈ અશક્ય નથી.
પુનશ્ ચેદં મયા કાન્ત શ્રુતમ્ અસ્ત્ય્ અતિશોભનમ્ સ્ત્રીણાં સ્વભાવં જાનન્તિ સ્ત્રિય એવ સુરાધિપ
પ્રિયે, હું ફરીથી એક સુંદર વાત સાંભળી છે: સ્ત્રીઓના સ્વભાવને સાચે તો સ્ત્રીઓ જ જાણે છે, દેવોના સ્વામી.
તસ્માદ્ ભૂમેસ્ તથા ચાપાં નાસાધ્યં વિદ્યતે પ્રભો તપો વા યજ્ઞકર્માદિ તાભ્યામ્ એવ યતો ભવેત્
માટે પૃથ્વી અને સ્ત્રીઓ માટે કંઈ અપ્રાપ્ય નથી, પ્રભુ. તપ, યજ્ઞ કે અન્ય કર્મો પણ એમની જ શક્તિથી થાય છે.
તત્રાપિ તીર્થભૂતા તુ યા ભૂમિસ્ તાં વ્રજેદ્ ભવાન્ તત્ર વિષ્ણું શિવં પૂજ્ય સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્સ્યસિ
આમાંથી પવિત્ર બનેલી પૃથ્વી પર તું જા; ત્યાં વિષ્ણુ અને શિવની પૂજા કરીને તને બધા ઇચ્છિત ફળ મળશે.
શ્રુતમ્ અસ્તિ પુનશ્ ચેદં સ્ત્રિયો યાશ્ ચ પતિવ્રતાઃ તા એવ સર્વં જાનન્તિ ધૃતં તાભિશ્ ચરાચરમ્
ફરી એક વાર સાંભળ્યું છે કે, જે સ્ત્રીઓ પતિવ્રતા છે, એ જ બધું જાણે છે; ચાલતું અને અચળ બધું એમના હાથમાં છે.
પૃથિવ્યાં સારભૂતં સ્યાત્ તન્મધ્યે દણ્ડકં વનમ્ તત્ર ગઙ્ગા જગદ્ધાત્રી તત્રેશં પૂજય પ્રભો
પૃથ્વીનું સાર ત્યામાં છે, અને એના મધ્યમાં દંડક વન છે; ત્યાં જ જગતને પોષતી ગંગા વસે છે—ત્યાં તું ભગવાનની પૂજા કર, પ્રભુ.
વિષ્ણું વા જગતામ્ ઈશં દીનાર્તાર્તિહરં વિભુમ્ અનાથાનામ્ ઇહ નૃણાં મજ્જતાં દુઃખસાગરે
વિષ્ણુ, જે જગતના સ્વામી છે, દુઃખી અને પીડિતોના દુઃખ દૂર કરે છે, અનાથ અને દુઃખના દરિયામાં ડૂબતા માણસો માટે મહાન આશ્રય છે—તેમની પૂજા કર.
હરો હરિર્ વા ગઙ્ગા વા ક્વાપ્ય્ અન્યચ્ છરણં નહિ તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન તોષયૈતાન્ સમાહિતઃ
હરો, હરિ કે ગંગા સિવાય બીજું ક્યાંય આશ્રય નથી; એટલે સર્વશક્તિ અને એકાગ્રતાથી એમને પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કર.
ભક્ત્યા સ્તોત્રૈશ્ ચ તપસા કુરુ ચૈવ મયા સહ તતઃ પ્રાપ્સ્યસિ કલ્યાણમ્ ઈશવિષ્ણુપ્રસાદજમ્
ભક્તિ, સ્તુતિ અને તપથી, મારી સાથે મળીને પૂજા કર; પછી તને શિવ અને વિષ્ણુની કૃપાથી સર્વમંગલ પ્રાપ્ત થશે.
અજ્ઞાત્વૈકગુણં કર્મ ફલં દાસ્યતિ કર્મિણઃ જ્ઞાત્વા શતગુણં તત્ સ્યાદ્ ભાર્યયા ચ તદ્ અક્ષયમ્
અજ્ઞાનથી કરેલા કર્મનું ફળ સામાન્ય મળે છે; જ્ઞાનથી એ ફળ સો ગણું થાય છે અને પત્ની સાથે કરવાથી એ કદી ખૂટતું નથી.
પુંસઃ સર્વેષુ કાર્યેષુ ભાર્યૈવેહ સહાયિની સ્વલ્પાનામ્ અપિ કાર્યાણાં નહિ સિદ્ધિસ્ તયા વિના
માણસના બધા કાર્યોમાં પત્ની જ સાચી સાથી છે; નાનાં કામમાં પણ એ વિના સફળતા મળતી નથી.
એકેન યત્ કૃતં કર્મ તસ્માદ્ અર્ધફલં ભવેત્ જાયયા તુ કૃતં નાથ પુષ્કલં પુરુષો લભેત્
એકલા કરેલું કામ અડધું ફળ આપે છે; પણ પત્ની સાથે કરવાથી પુરુષને ઘણું ફળ મળે છે, પ્રભુ.
તસ્માદ્ એતત્ સુવિદિતમ્ અર્ધો જાયા ઇતિ શ્રુતેઃ શ્રૂયતે દણ્ડકારણ્યે સરિચ્છ્રેષ્ઠાસ્તિ ગૌતમી
માટે એ સારી રીતે સમજવું જોઈએ કે, પત્ની પોતાનો અડધો ભાગ છે, એવું શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે; દંડક વનમાં શ્રેષ્ઠ નદી ગૌતમી છે, એવું સાંભળવામાં આવે છે.
અશેષાઘપ્રશમની સર્વાભીષ્ટપ્રદાયિની તસ્માદ્ ગચ્છ મયા તત્ર કુરુ પુણ્યં મહાફલમ્
એ બધાં પાપો દૂર કરે છે અને સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપે છે; એટલે મારી સાથે ત્યાં જઈને પુણ્યકર્મ કર, જેનું મહાન ફળ મળે છે.
તતઃ શત્રૂન્ નિહત્યાજૌ મહત્ સુખમ્ અવાપ્સ્યસિ
પછી યુદ્ધમાં દુશ્મનોને હરાવીને તને મહાન આનંદ મળશે.
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા સ ગુરુણા ભાર્યયા ચ શતક્રતુઃ યયૌ ગઙ્ગાં જગદ્ધાત્રીં ગૌતમીં ચેતિ વિશ્રુતામ્
'તથાસ્તુ' કહીને, ગુરુ અને પત્ની સાથે શતક્રતુએ જગતને પોષતી ગંગા અને પ્રસિદ્ધ ગૌતમી પાસે ગયો.
દણ્ડકારણ્યમધ્યસ્થાં યયૌ સ પ્રીતિમાન્ હરિઃ તપઃ કર્તું મનશ્ ચક્રે દેવદેવાય શંભવે
હરિ આનંદિત થઈ દંડક વનના મધ્યમાં ગયો અને દેવોના દેવ શંભુ માટે તપ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો.
ગઙ્ગાં નત્વા તુ પ્રથમં સ્નાત્વા ચ સ કૃતાઞ્જલિઃ શિવૈકશરણો ભૂત્વા સ્તોત્રં ચેદં તતો ઽબ્રવીત્
પહેલા ગંગાને વંદન કરી, સ્નાન કરીને, હાથ જોડીને, એકમાત્ર શિવને આશ્રય લઈને એ સ્તોત્ર બોલ્યો.
સ્વમાયયા યો હ્ય્ અખિલં ચરાચરં સૃજત્ય્ અવત્ય્ અત્તિ ન સજ્જતે ઽસ્મિન્ એકઃ સ્વતન્ત્રો ઽદ્વયચિત્ સુખાત્મકઃ સ નઃ પ્રસન્નો ઽસ્તુ પિનાકપાણિઃ
પિનાકધારી ભગવાન, જે પોતાની માયાથી આખું જગત—ચાલતું અને અચળ—પેદા કરે છે, બચાવે છે અને સંહાર કરે છે, પણ એમાં જોડાતા નથી; એક, સ્વતંત્ર અને આનંદરૂપ છે—એવા શિવ અમારે પર પ્રસન્ન થાય.
ન યસ્ય તત્ત્વં સનકાદયો ઽપિ જાનન્તિ વેદાન્તરહસ્યવિજ્ઞાઃ સ પાર્વતીશઃ સકલાભિલાષ દાતા પ્રસન્નો ઽસ્તુ મમાન્ધકારિઃ
જેની સાચી સ્થિતિને તો સનકાદિ મહર્ષિઓ પણ જાણતા નથી, જે વેદાંતના રહસ્યોના જાણકાર છે, એ પાર્વતીપતિ, સર્વ ઈચ્છાઓ પૂરી કરનાર, મારા અંધકારને દૂર કરે અને કૃપાળુ બને એવી મારી પ્રાર્થના છે.
સૃષ્ટ્વા સ્વયંભૂર્ ભગવાન્ વિરિઞ્ચિં ભયંકરં ચાસ્ય શિરો ઽન્વપશ્યત્ છિત્ત્વા નખાગ્રૈર્ નખસક્તમ્ એતચ્ ચિક્ષેપ તસ્માદ્ અભવત્ ત્રિવર્ગઃ
પછી ભગવાને પોતે વિરુંચિને, સ્વયંભૂ બ્રહ્માને, સર્જ્યા અને તેનો ભયાનક મસ્તક જોયું. પછી પોતાના નખના ટોચથી એ મસ્તક કાપીને ફેંકી દીધું. એમાંથી ધર્મ, અર્થ અને કામ – જીવનના ત્રણ મુખ્ય ધ્યેયો ઉત્પન્ન થયા.
પાપં દરિદ્રં ત્વ્ અથ લોભયાચ્ઞે મોહો વિપચ્ ચેતિ તતો ઽપ્ય્ અનન્તમ્ જાતપ્રભાવં ભવદુઃખરૂપં બભૂવ તૈર્ વ્યાપ્તમ્ ઇદં સમસ્તમ્
પછી પાપ, ગરીબી, લોભ, મોહ અને દુઃખ અનંત રૂપે જન્મ્યા; એ બધું જગત દુઃખરૂપ બનીને આખું જગત વ્યાપી ગયું.
અવેક્ષ્ય સર્વં ચકિતઃ સુરેશો દેવીમ્ અવોચજ્ જગદ્ અસ્તમ્ એતિ ત્વં પાહિ લોકેશ્વરિ લોકમાતર્ ઉમે શરણ્યે સુભગે સુભદ્રે
આ બધું જોઈને દેવતાઓના સ્વામી ભયભીત થઈ ગયા અને દેવીને કહ્યું: 'જગત ડૂબી રહ્યું છે, હે લોકેશ્વરી, હે જગતજનની, હે ઉમા, આશ્રયદાયિ, શુભ અને કલ્યાણમયી, તું જગતનું રક્ષણ કર.'
જગત્પ્રતિષ્ઠે વરદે જય ત્વં ભુક્તિઃ સમાધિઃ પરમા ચ મુક્તિઃ સ્વાહા સ્વધા સ્વસ્તિર્ અનાદિસિદ્ધિર્ ગીર્ બુદ્ધિર્ આસીર્ અજરામરે ત્વમ્
હે જગતની આધાર, વરદાન આપનારી, વિજયી થા! તું ભોગ, ધ્યાન, પરમ મુક્તિ, સ્વાહા, સ્વધા, કલ્યાણ, અનાદિ સિદ્ધિ, વાણી, બુદ્ધિ, આશીર્વાદ અને અજર-અમર છે.
વિદ્યાદિરૂપેણ જગત્ત્રયે ત્વં રક્ષાં કરોષ્ય્ એવ મદાજ્ઞયા ચ ત્વયૈવ સૃષ્ટં ભુવનત્રયં સ્યાદ્ યતઃ પ્રકૃત્યૈવ તથૈવ ચિત્રમ્
વિદ્યા અને અન્ય રૂપે તું મારી આજ્ઞાથી ત્રણેય લોકનું રક્ષણ કરે છે; તારા દ્વારા જ ત્રણેય લોક સર્જાયા છે, કારણ કે તારી સ્વભાવથી એ બધું અદભુત રીતે સર્જાયું છે.