મહેશ્વરસુતા ચૈવ અગ્નેશ્ ચૈવ તથા પ્રિયા મહેશ્વરાય તાં વિષ્ણુર્ દર્શયામ્ આસ નારદ
હે નારદ, જે સુવર્ણા મહેશ્વરપુત્રી અને અગ્નિપ્રિય છે, તેવીને વિષ્ણુએ મહેશ્વરને દર્શન કરાવ્યું.
પ્રીતો ઽભવન્ મહેશો ઽપિ સસ્વજે તાં પુનઃ પુનઃ ચક્રં પ્રક્ષાલિતં યત્ર શાર્દૂલચ્છેદિ દીપ્તિમત્
મહેશ્વર આનંદિત થયા અને વારંવાર સુવર્ણાને અંકમાં લીધા; જ્યાં તેજસ્વી ચક્રે શાર્દૂલનું શિર કાપ્યું હતું—
ચક્રતીર્થં તુ વિખ્યાતં શાર્દૂલં ચેતિ તદ્ વિદુઃ યત્ર નીતા સુવર્ણા સા વિષ્ણુના શંકરાન્તિકમ્
—એ સ્થળને ચક્રતીર્થ અને શાર્દૂલ નામે ઓળખાય છે; ત્યાં જ વિષ્ણુએ સુવર્ણાને શંકર પાસે લાવી હતી.
તત્ તીર્થં શાંકરં જ્ઞેયં વૈષ્ણવં સિદ્ધમ્ એવ તુ યત્રાનન્દમ્ અનુપ્રાપ્તો હ્ય્ અગ્નિર્ ધર્મશ્ ચ શાશ્વતઃ
એ તીર્થ શંકરનું અને વિષ્ણુનું પણ છે, તે પવિત્ર અને સિદ્ધ સ્થાન છે; ત્યાં અગ્નિ અને શાશ્વત ધર્મે પરમ આનંદ પ્રાપ્ત કર્યો હતો.
આનન્દાશ્રૂણિ ન્યપતન્ યત્રાગ્નેર્ મુનિસત્તમ આનન્દેતિ નદી જાતા તથા વૈ નન્દિનીતિ ચ
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, ત્યાં અગ્નિના આનંદના આંસુ પડ્યા; તેથી એ નદી આનંદા અને નંદિની નામે પ્રસિદ્ધ થઈ.
તસ્યાશ્ ચ સંગમઃ પુણ્યો ગઙ્ગાયાં તત્ર વૈ શિવઃ તત્રૈવ સંગમે સાક્ષાત્ સુવર્ણાદ્યાપિ સંસ્થિતા
એ નદી અને ગંગાનું સંગમ પવિત્ર છે; એ જ સંગમસ્થળે સુવર્ણા આજેય સજીવ રીતે વર્તે છે.
દાક્ષાયણી સૈવ શિવા આગ્નેયી ચેતિ વિશ્રુતા અમ્બિકા જગદાધારા શિવા કાત્યાયનીશ્વરી
તે દક્ષાયણી, શિવા અને અગ્નેયી નામે જાણીતી છે; અંબિકા, જગતની આધાર, શિવા અને કાત્યાયનીશ્વરી પણ કહેવાય છે.
ભક્તાભીષ્ટપ્રદા નિત્યમ્ અલંકૃત્યોભયં તટમ્ તપસ્ તેપે યત્ર ચાગ્નિસ્ તત્ તીર્થં તુ તપોવનમ્
ભક્તોની ઇચ્છા પૂરી કરતી, બંને કાંઠે શોભા પામતી, ત્યાં અગ્નિદેવે તપ કર્યું; એ તીર્થ તપોવન તરીકે ઓળખાય છે.
એવમાદીનિ તીર્થાનિ તીરયોર્ ઉભયોર્ મુને તેષુ સ્નાનં ચ દાનં ચ સર્વકામપ્રદં શુભમ્
હે મુનિ, આવા અનેક તીર્થો બંને કાંઠે છે; ત્યાં સ્નાન અને દાન કરવાથી સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે અને શુભ ફળ મળે છે.
ઉત્તરે ચૈવ પારે ચ સહસ્રાણિ ચતુર્દશ દક્ષિણે ચ તથા પારે સહસ્રાણ્ય્ અથ ષોડશ
ઉત્તર કાંઠે ચૌદ હજાર અને દક્ષિણ કાંઠે પણ શોળ હજાર તીર્થો છે.
તત્ર તત્ર ચ તીર્થાનિ સાભિજ્ઞાનાનિ સન્તિ વૈ નામાનિ ચ પૃથક્ સન્તિ સંક્ષેપાત્ તન્ મયોચ્યતે
પ્રત્યેક સ્થળે અલગ-અલગ લક્ષણવાળા તીર્થો છે; તેમના નામો અનેક છે, પણ હું સંક્ષિપ્તમાં કહું છું.
એતાનિ યશ્ ચ શૃણુયાદ્ યશ્ ચ વા પઠતિ સ્મરેત્ સર્વેષુ તત્ર કામ્યેષુ પરિપૂર્ણો ભવેન્ નરઃ
જે આ તીર્થોની વાર્તા સાંભળે, વાંચે કે સ્મરણ કરે, તે દરેક ઇચ્છિત કાર્યમાં સંપૂર્ણ રીતે પૂર્ણ થાય છે.
એતદ્ વૃત્તં તુ યો જ્ઞાત્વા તત્ર સ્નાનાદિકં ચરેત્ લક્ષ્મીવાઞ્ જાયતે નિત્યં ધર્મવાંશ્ ચ વિશેષતઃ
આ ઘટના વિશે જાણીને, જે ત્યાં સ્નાન અને અન્ય વિધિઓ કરે છે, તેને હંમેશા ધન અને સુખ મળે છે અને તે ખાસ કરીને ધર્મમાં સ્થિર રહે છે.
અબ્જકાત્ પશ્ચિમે તીર્થં તચ્ છાર્દૂલમ્ ઉદાહૃતમ્ વારાણસ્યાદિતીર્થેભ્યઃ સર્વેભ્યો હ્ય્ અધિકં ભવેત્
અબજકાથી પશ્ચિમે જે તીર્થ છે, તેને શાર્દૂલ કહેવામાં આવે છે; તે વારાણસી અને અન્ય બધા તીર્થોથી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
તત્ર સ્નાત્વા પિતૄન્ દેવાન્ વન્દતે તર્પયત્ય્ અપિ સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિષ્ણુલોકે મહીયતે
ત્યાં સ્નાન કરીને, જે પિતૃઓ અને દેવતાઓનું પૂજન અને તૃપ્તિ કરે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈને વિષ્ણુના લોકમાં મહાન બન્યો છે.
તપોવનાચ્ ચ શાર્દૂલાન્ મધ્યે તીર્થાન્ય્ અશેષતઃ તસ્યૈકૈકસ્ય માહાત્મ્યં ન કેનાપ્ય્ અત્ર વર્ણ્યતે
તપોવન અને શાર્દૂલ વચ્ચે અનેક તીર્થો છે; એ દરેકનું મહાત્મ્ય અહીં કોઈ પણ વર્ણવી શકે તેમ નથી.
ઇન્દ્રતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં તત્રૈવ ચ વૃષાકપમ્ ફેનાયાઃ સંગમો યત્ર હનૂમતં તથૈવ ચ
ત્યાં ઇન્દ્રતીર્થ નામે પ્રસિદ્ધ તીર્થ છે, અને ફેના નદીનું સંગમ પણ છે, જ્યાં વૃષાકપ અને હનુમત પણ મળે છે.
અબ્જકં ચાપિ યત્ પ્રોક્તં યત્ર દેવસ્ ત્રિવિક્રમઃ તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્
અબજક પણ એ જ છે, જ્યાં દેવ ત્રિવિક્રમ વસે છે; ત્યાં સ્નાન અને દાન કરવાથી પુનર્જન્મ અતિ દુર્લભ બને છે.
તત્ર વૃત્તાન્ય્ અથાખ્યાસ્યે ગઙ્ગાયા દક્ષિણે તટે ઇન્દ્રેશ્વરં ચોત્તરે ચ શૃણુ ભક્ત્યા યતવ્રતઃ
હવે હું ગંગાના દક્ષિણ કાંઠે થયેલા પ્રસંગો કહું છું; તું ભક્તિ અને નિયમથી ઉત્તર કાંઠે આવેલા ઇન્દ્રેશ્વર વિશે સાંભળ.
નમુચિર્ બલવાન્ આસીદ્ ઇન્દ્રશત્રુર્ મદોત્કટઃ તસ્યેન્દ્રેણાભવદ્ યુદ્ધં ફેનેનેન્દ્રો ઽહરચ્ છિરઃ
નમુચિ નામનો શક્તિશાળી અને અહંકારથી ભરેલો, ઇન્દ્રનો શત્રુ હતો; ઇન્દ્રે ફેના વડે તેની સાથે યુદ્ધ કરી તેનું માથું કાપી નાખ્યું.
અપાં ચ નમુચેઃ શત્રોસ્ તત્ફેનવજ્રરૂપધૃક્ શિરશ્ છિત્ત્વા તચ્ ચ ફેનં ગઙ્ગાયા દક્ષિણે તટે
પાણીમાંથી, નમુચિ શત્રુનું માથું, ફેના જે વજ્રરૂપે હતું, કાપી નાખવામાં આવ્યું અને એ ફેના ગંગાના દક્ષિણ કાંઠે પડ્યું.
ન્યપતદ્ ભૂમિં ભિત્ત્વા તુ રસાતલમ્ અથાવિશત્ રસાતલભવં ગાઙ્ગં વારિ યદ્ વિશ્વપાવનમ્
એ ફેના જમીન ભેદી નીચે પડ્યું અને પાતાળમાં પ્રવેશ્યું; ત્યાંથી ઉદ્ભવેલું ગંગાજળ સમગ્ર વિશ્વને પવિત્ર કરે છે.
વજ્રાદિષ્ટેન માર્ગેણ વ્યગમદ્ ભૂમિમણ્ડલમ્ તજ્ જલં ફેનનામ્ના તુ નદી ફેનેતિ ગદ્યતે
વજ્રથી નિશાન કરેલા માર્ગે એ પાણી જમીન પર આવ્યું; એ જ પાણી ફેના નામે ઓળખાય છે અને એ નદી ફેના કહેવાય છે.
તસ્યાસ્ તુ સંગમઃ પુણ્યો ગઙ્ગયા લોકવિશ્રુતઃ સર્વપાપક્ષયકરો ગઙ્ગાયમુનયોર્ ઇવ
ફેના અને ગંગાનું સંગમ વિશ્વમાં પવિત્ર અને પ્રસિદ્ધ છે, જે બધા પાપોનો નાશ કરે છે, જેમ ગંગા અને યમુનાનું સંગમ કરે છે.
હનૂમદુપમાતા વૈ યત્રાપ્લવનમાત્રતઃ માર્જારત્વાદ્ અભૂન્ મુક્તા વિષ્ણુગઙ્ગાપ્રસાદતઃ
જ્યાં હનુમાનની માતાએ ફક્ત એક ઉછાળથી, વિષ્ણુ અને ગંગાની કૃપાથી, બિલાડીના રૂપમાંથી મુક્તિ પામી હતી.
માર્જારં ચેતિ તત્ તીર્થં પુરા પ્રોક્તં મયા તવ હનૂમતં ચ તત્ પ્રોક્તં તત્રાખ્યાનં પુરોદિતમ્
એ તીર્થને મારજાર કહેવામાં આવે છે, જેમ હું તને અગાઉ કહ્યું છે, અને હનુમત પણ કહેવાય છે; ત્યાંની કથા પહેલેથી કહી છે.
વૃષાકપં ચાબ્જકં ચ તત્રેદં પ્રયતઃ શૃણુ હિરણ્ય ઇતિ વિખ્યાતો દૈત્યાનાં પૂર્વજો બલી
હવે તું ધ્યાનપૂર્વક વૃષાકપ અને અબજક વિશે સાંભળ; ત્યાં હિરણ્ય નામે પ્રસિદ્ધ અને દૈત્યોમાં મોટો અને શક્તિશાળી પણ છે.
તપસ્ તપ્ત્વા સુરૈઃ સર્વૈર્ અજેયો ઽભૂત્ સુદારુણઃ તસ્યાપિ બલવાન્ પુત્રો દેવાનાં દુર્જયઃ સદા
તેણે બધા દેવતાઓ કરતાં પણ કઠોર તપ કર્યું અને અજય બન્યો, ખૂબ જ ભયાનક; તેનો પુત્ર પણ દેવતાઓ માટે હંમેશા અપરાજિત રહ્યો.
મહાશનિર્ ઇતિ ખ્યાતસ્ તસ્ય ભાર્યા પરાજિતા તેનેન્દ્રસ્યાભવદ્ યુદ્ધં બહુકાલં નિરન્તરમ્
તેને મહાશનિ નામે ઓળખવામાં આવે છે અને તેની પત્ની પરાજિતા હતી; તેણે ઇન્દ્ર સાથે લાંબા સમય સુધી અવિરત યુદ્ધ કર્યું.
મહાશનિર્ મહાવીર્યઃ સતતં રણમૂર્ધનિ જિત્વા નાગેન સહિતં શક્રં પિત્રે ન્યવેદયત્
મહાશનિ, જે મહાન પરાક્રમી હતો અને હંમેશા યુદ્ધના મથકે રહેતો, તેણે સાપ સાથે આવેલા ઇન્દ્રને હરાવ્યો અને એ વાત પિતાને જણાવી.