અશ્વમેધે નિવૃત્તે તુ સુરાસ્ તેભ્યો વરાન્ દદુઃ સ્નાત્વા કૃતાર્થા ગઙ્ગાયાં તતસ્ તે દિવમ્ આક્રમન્
જ્યારે અશ્વમેઘ યજ્ઞ પૂર્ણ થયો, ત્યારે દેવતાઓએ તેમને વરદાન આપ્યાં; પછી ગંગામાં સ્નાન કરીને, સંતોષ પામી, તેઓ સ્વર્ગે ગયા.
તતઃ પ્રભૃતિ તત્રાસંસ્ તીર્થાનિ દશ પઞ્ચ ચ સહસ્રાણિ શતાન્ય્ અષ્ટાવ્ ઉભયોર્ અપિ તીરયોઃ તેષુ સ્નાનં ચ દાનં ચ હ્ય્ અતીવ ફલદં વિદુઃ
ત્યાંથી, બંને તીર્થોમાં પંદર હજાર અને આઠસો તીર્થો થયા; ત્યાં સ્નાન અને દાન કરવું ખૂબ જ ફળદાયી ગણાય છે.
તપોવનમ્ ઇતિ ખ્યાતં નન્દિનીસંગમં તથા સિદ્ધેશ્વરં તત્ર તીર્થં ગૌતમ્યા દક્ષિણે તટે
ત્યાં 'તપોવન' તરીકે પ્રસિદ્ધ સ્થાન, નંદિનીનું સંગમ અને સિદ્ધેશ્વર તીર્થ છે; ગૌતમી તીર્થ દક્ષિણ કાંઠે આવેલું છે.
શાર્દૂલં ચેતિ વિખ્યાતં તેષાં વૃત્તમ્ ઇદં શૃણુ યસ્યાકર્ણનમાત્રેણ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે
'શાર્દૂલ' નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે; હવે તેમનું વર્તમાન સાંભળ, જેના શ્રવણથી જ બધા પાપોનો નાશ થાય છે.
અગ્નિર્ હોતા પુરા ત્વ્ આસીદ્ દેવાનાં હવ્યવાહનઃ ભાર્યાં પ્રાપ્તો દક્ષસુતાં સ્વાહાનામ્નીં સુરૂપિણીમ્
પહેલાં અગ્નિ દેવતાઓના હવન સ્વીકારનાર હતા; તેમણે દક્ષપુત્રી સુંદર સ્વાહાને પત્ની તરીકે મેળવ્યા.
સાનપત્યા પુરા ચાસીત્ પુત્રાર્થં તપ આવિશત્ તપશ્ ચરન્તીં વિપુલં તોષયન્તીં હુતાશનમ્ સ ભર્તા હુતભુક્ પ્રાહ ભાર્યાં સ્વાહામ્ અનિન્દિતામ્
એક વખત સંતાન ન હોવાથી, સ્વાહાએ પુત્ર માટે તપ કર્યું; તે અગ્નિદેવને પ્રસન્ન કરતી હતી. ત્યારે તેમના પતિ અગ્નિએ નિર્દોષ સ્વાહાને કહ્યું.
અપત્યાનિ ભવિષ્યન્તિ મા તપઃ કુરુ શોભને
તને સંતાન મળશે; હવે તું તપ ન કર, હે સુંદરિ.
એતચ્ છ્રુત્વા ભર્તૃવાક્યં નિવૃત્તા તપસો ઽભવત્ સ્ત્રીણામ્ અભીષ્ટદં નાન્યદ્ ભર્તૃવાક્યં વિના ક્વચિત્
પતિના શબ્દો સાંભળી, સ્વાહાએ તપ છોડ્યું; સ્ત્રીઓ માટે પતિના વચન સિવાય બીજું કંઈ ઇચ્છનીય નથી.
તતઃ કતિપયે કાલે તારકાદ્ ભય આગતે અનુત્પન્ને કાર્ત્તિકેયે ચિરકાલરહોગતે
પછી થોડા સમય પછી, જ્યારે તારકથી ભય ઊભું થયું અને કાર્તિકેય જન્મ્યા નહોતા, લાંબા સમય સુધી રહસ્યમાં વિત્યો હતો—
મહેશ્વરે ભવાન્યા ચ ત્રસ્તા દેવાઃ સમાગતાઃ દેવાનાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થમ્ અગ્નિં પ્રોચુર્ દિવૌકસઃ
મહેશ્વર અને ભવાનીથી ડરીને દેવતાઓ ભેગા થયા; દેવતાઓના કાર્યની સિદ્ધિ માટે દેવતાઓએ અગ્નિને કહ્યું.
દેવ ગચ્છ મહાભાગ શંભું ત્રૈલોક્યપૂજિતમ્ તારકાદ્ ભયમ્ ઉત્પન્નં શંભવે ત્વં નિવેદય
હે મહાન ભાગ્યશાળી, તું ત્રણેય લોકમાં પૂજાતા શંભુ પાસે જા અને તારકથી ઉદ્ભવેલા ભયની વાત શંભુને જણાવી દે.
ન ગન્તવ્યં તત્ર દેશે દંપત્યોઃ સ્થિતયો રહઃ સામાન્યમાત્રતો ન્યાયઃ કિં પુનઃ શૂલપાણિનિ
જે જગ્યાએ પતિ-પત્ની એકાંતમાં હોય, ત્યાં જવું યોગ્ય નથી; સામાન્ય માણસો માટે પણ આ નિયમ છે—તો પછી ત્રિશૂલધારી માટે તો એ વાતે વધારે ધ્યાન રાખવું જ પડે.
એકાન્તસ્થિતયોઃ સ્વૈરં જલ્પતોર્ યઃ સરાગયોઃ દંપત્યોઃ શૃણુયાદ્ વાક્યં નિરયાત્ તસ્ય નોદ્ધૃતિઃ
પતિ-પત્ની એકાંતમાં પ્રેમથી વાત કરતા હોય અને કોઈ એ વાતો સાંભળે, તો એ માણસને નરકમાંથી છૂટકો મળતો નથી.
સ સ્વામ્ય્ અખિલલોકાનાં મહાકાલસ્ ત્રિશૂલવાન્ નિરીક્ષણીયઃ કેન સ્યાદ્ ભવાન્યા રહસિ સ્થિતઃ
જે સર્વ લોકના સ્વામી છે, મહાકાળ છે, ત્રિશૂલધારી છે—એ ભવાની સાથે એકાંતમાં હોય ત્યારે તેમને કોણ જોઈ શકે?
મહાભયે ચાનુગતે ન્યાયઃ કો ઽન્વ્ અત્ર વર્ણ્યતે તારકાદ્ ભય ઉત્પન્ને ગચ્છ ત્વં તારકો ભવાન્
મોટું ભય આવી પડ્યું હોય ત્યારે કયો નિયમ લાગુ પડે? તારકથી ભય ઊભું થયું છે, એટલે તું જા—તારે જ તારક બનવું પડશે.
મહાભયાબ્ધૌ સાધૂનાં યત્ પરાર્થાય જીવિતમ્ રૂપેણાન્યેન વા ગચ્છ વાચં વદ યથા તથા
જ્યારે સારા લોકો માટે ભયનો મહાસાગર ઊભો થાય છે, ત્યારે પોતાના જીવને પણ બીજાના હિત માટે અર્પણ કરવો જોઈએ; તું જા, બીજું રૂપ ધારણ કર અથવા યોગ્ય રીતે વાત કર.
વિશ્રાવ્ય દેવવચનં શંભુમ્ આગચ્છ સત્વરઃ તતો દાસ્યામહે પૂજામ્ ઉભયોર્ લોકયોઃ કવે
દેવતાઓનું સંદેશો શંભુ સુધી પહોંચાડી, પછી તરત પાછો આવી જા; પછી, હે કવિ, અમે બંને લોકમાં પૂજા કરીશું.
શુકો ભૂત્વા જગામાશુ દેવવાક્યાદ્ ધુતાશનઃ યત્રાસીજ્ જગતાં નાથો રમમાણસ્ તદોમયા
ધૂતાશન દેવતાઓના આદેશથી તરત જ શુક (પોપટ) બનીને ત્યાં ગયો, જ્યાં જગતના સ્વામી ઉમા સાથે આનંદ માણી રહ્યા હતા.
સ ભીતવદ્ અથ પ્રાયાચ્ છુકો ભૂત્વા તદાનલઃ નાશકદ્ દ્વારદેશે તુ પ્રવેષ્ટું હવ્યવાહનઃ
પછી એ અગ્નિદેવ પોપટનું રૂપ ધારણ કરીને ડરતા-ડરતા આગળ વધ્યા, પણ હવ્યવાહન દ્વારથી અંદર જઈ શક્યા નહીં.
તતો ગવાક્ષદેશે તુ તસ્થૌ ધુન્વન્ન્ અધોમુખઃ તં દૃષ્ટ્વા પ્રહસઞ્ શંભુર્ ઉમાં પ્રાહ રહોગતઃ
પછી એ ખિડકી પાસે ઊભા રહ્યા, માથું ઝુકાવ્યું અને કાંપતા હતા; તેમને જોઈને શંભુ હસ્યા અને એકાંતમાં ઉમાને કહ્યું.
પશ્ય દેવિ શુકં પ્રાપ્તં દેવવાક્યાદ્ ધુતાશનમ્
હે દેવી, જો, દેવતાઓના આદેશથી ધૂતાશન પોપટ બનીને અહીં આવ્યો છે.
લજ્જિતા ચાવદદ્ દેવમ્ અલં દેવેતિ પાર્વતી પુરશ્ચરન્તં દેવેશો હ્ય્ અગ્નિં તં દ્વિજરૂપિણમ્
લજ્જાથી પાર્વતીએ ભગવાનને કહ્યું, 'બસ, હે દેવ.' પછી દેવેશ્વરે દ્વિજરૂપ ધારણ કરેલા અગ્નિને સંબોધ્યા.
આહૂય બહુશશ્ ચાપિ જ્ઞાતો ઽસ્ય્ અગ્ને ઽત્ર મા વદ વિદારયસ્વ સ્વમુખં ગૃહાણેદં નયસ્વ તત્
તેમણે વારંવાર બોલાવીને અગ્નિને ઓળખી લીધા અને કહ્યું, 'અહીં કંઈ બોલશો નહીં; તમારું મોઢું ખોલો, આ લો અને લઈ જાવ.'
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તસ્ય ચાસ્યે ઽગ્ને રેતઃ સ પ્રાક્ષિપદ્ બહુ રેતોગર્ભસ્ તદા ચાગ્નિર્ ગન્તું નૈવ ચ શક્તવાન્
આ રીતે કહીને ભગવાને પોતાનું બીજ અગ્નિના મોઢામાં નાખ્યું; એ બીજથી ભરાયેલા અગ્નિ પછી ત્યાંથી જઇ શક્યા નહીં.
સુરનદ્યાસ્ તતસ્ તીરં શ્રાન્તો ઽગ્નિર્ ઉપતસ્થિવાન્ કૃત્તિકાસુ ચ તદ્ રેતઃ પ્રક્ષેપાત્ કાર્ત્તિકો ઽભવત્
પછી થાકી ગયેલા અગ્નિ દેવતાનદીના કિનારે ગયા; અને એ બીજ કૃત્તિકા પાસે નાખતાં કાર્તિકેયનો જન્મ થયો.
અવશિષ્ટં ચ યત્ કિંચિદ્ અગ્નેર્ દેહે ચ શાંભવમ્ તદ્ એવ રેતો વહ્નિસ્ તુ સ્વભાર્યાયાં દ્વિધાક્ષિપત્
અગ્નિના શરીરમાં જે શાંભવ બીજ બચ્યું હતું, એ જ બીજ અગ્નિએ પોતાની પત્નીમાં બે ભાગમાં નાખ્યું.
સ્વાહાયાં પ્રિયભૂતાયાં પુત્રાર્થિન્યાં વિશેષતઃ પુરા સાશ્વાસિતા તેન સંતતિસ્ તે ભવિષ્યતિ
પતિપ્રિય અને ખાસ કરીને પુત્રની ઇચ્છાવાળી સ્વાહામાં એ બીજ મૂક્યું; તેણે તેને આશ્વાસન આપ્યું અને તારો વંશ એમાંથી આગળ વધશે.
તદ્ વહ્નિનાથ સંસ્મૃત્ય તત્ ક્ષિપ્તં શાંભવં મહઃ તદ્ અગ્ને રેતસસ્ તસ્યાં જજ્ઞે મિથુનમ્ ઉત્તમમ્
પછી અગ્નિએ એ વાત યાદ કરીને શાંભવ મહાત્મ્યનું બીજ સ્વાહામાં નાખ્યું; અને એમાંથી અગ્નિના બીજથી શ્રેષ્ઠ યુગળ જન્મ્યું.
સુવર્ણશ્ ચ સુવર્ણા ચ રૂપેણાપ્રતિમં ભુવિ અગ્નેઃ પ્રીતિકરં નિત્યં લોકાનાં પ્રીતિવર્ધનમ્
સુવર્ણ અને સુવર્ણા, પૃથ્વી પર સૌંદર્યમાં બેનમૂન, અગ્નિને હંમેશા આનંદ આપે છે અને બધા લોકોએ ખુશી વધારતી રહે છે.
અગ્નિઃ પ્રીત્યા સુવર્ણાં તાં પ્રાદાદ્ ધર્માય ધીમતે સુવર્ણસ્યાથ પુત્રસ્ય સંકલ્પામ્ અકરોત્ પ્રિયામ્ એવં પુત્રસ્ય પુત્ર્યાશ્ ચ વિવાહમ્ અકરોત્ કવિઃ
અગ્નિએ પ્રેમથી સુવર્ણાને ધર્મ માટે વિદ્વાનને આપી, પછી સુવર્ણના પુત્ર માટે મનમાં પ્રિય સંકલ્પ કર્યો અને એ રીતે કવિએ પુત્ર અને પુત્રીનું લગ્ન કરાવ્યું.