તતો દેવાપિર્ અમરરાજાઙ્ઘ્રિધ્યાનતત્પરઃ ઋત્વિજો ઽન્વેષ્ય યત્નેન નત્વા તાન્ ઋત્વિજઃ પૃથક્ કૃતાઞ્જલિપુટો બાલો દેવાપિર્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્
પછી દેવાપી અમરરાજાના પગમાં ધ્યાનમાં તલીન થઈ, યજ્ઞના પુજારીઓને મહેનતે શોધી કાઢ્યા અને દરેકને હાથ જોડીને વંદન કર્યા પછી, બાળક દેવાપીએ એમને કહ્યું.
ભવદ્ભિશ્ ચ મખો રક્ષ્યો યજમાનશ્ ચ દીક્ષિતઃ પુરોધાશ્ ચ તથા રક્ષ્યઃ પત્ની યા દીક્ષિતસ્ય તુ
તમારે બધા યજ્ઞની, દીક્ષા લીધેલા યજમાનની, મુખ્ય પુજારીની અને યજમાનની પત્નીની પણ રક્ષા કરવી જોઈએ.
ભવત્સુ તત્ર પશ્યત્સુ યજ્ઞં વિધ્વસ્ય દૈત્યરાટ્ રાજાદયસ્ તેન નીતાસ્ તન્ ન યુક્તતમં ભવેત્
જો તમે ત્યાં હાજર અને જોતા હોવ ત્યારે દૈત્યરાજ યજ્ઞનો વિનાશ કરે અને રાજાઓને લઈ જાય, તો એ બિલકુલ યોગ્ય નથી.
અથાપ્ય્ એતદ્ અહં મન્યે ભવન્તસ્ તાન્ અરોગિણઃ દાતુમ્ અર્હન્તિ તાન્ સર્વાન્ અન્યથા શાપમ્ અર્હથ
છતાં પણ, હું માનું છું કે તમે બધા લોકોને અખંડિત પરત આપો; નહિ તો તમને શાપ લાગશે.
મખે ઽગ્નિઃ પ્રથમં પૂજ્યો હ્ય્ અગ્નિર્ એવાત્ર દૈવતમ્ તસ્માદ્ વયં ન જાનીમો હ્ય્ અગ્નીનાં પરિચારકાઃ
યજ્ઞમાં પ્રથમ પૂજનીય અગ્નિ છે, કારણ કે અહીં અગ્નિ જ દેવ છે; એટલે અમે અગ્નિના સેવકોએ બીજું કંઈ જાણતા નથી.
સ એવ દાતા ભોક્તા ચ હર્તા કર્તા ચ હવ્યવાટ્
એજ દાતા છે, ભોગવનારો છે, લેનાર છે, કરનાર છે અને હવનને પહોંચાડનાર છે.
ઋત્વિજઃ પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા દેવાપિર્ જાતવેદસમ્ પૂજયિત્વા યથાન્યાયમ્ અગ્નયે તન્ ન્યવેદયત્
પુજારીઓને પાછળ રાખી, દેવાપીએ જાતવેદાને નિયમ મુજબ પૂજા કરી અને પછી અગ્નિને આ વાત જણાવી.
યથર્ત્વિજસ્ તથા ચાહં દેવાનાં પરિચારકઃ હવ્યં વહામિ દેવાનાં ભોક્તારો રક્ષકાશ્ ચ તે
જેમ પુજારીઓ દેવોની સેવા કરે છે, તેમ હું પણ દેવોની સેવા કરું છું; હું દેવો માટે હવન લઈ જાઉં છું અને દેવો એના ભોગવનારા અને રક્ષક છે.
દેવાન્ આહૂય યત્નેન હવિર્ભાગાન્ પૃથક્ પૃથક્ દાસ્યે ઽહમ્ એષ દોષો મે તસ્માદ્ યાહિ સુરાન્ પ્રતિ
હું મહેનતે દેવોને બોલાવી, દરેકને અલગ-અલગ હવનનો ભાગ આપીશ; આ મારી ભૂલ છે, તેથી તું દેવો પાસે જા.
દેવાપિઃ સ સુરાન્ પ્રાપ્ય નત્વા તેભ્યઃ પૃથક્ પૃથક્ ઋત્વિગ્વાક્યં ચાગ્નિવાક્યં શાપં ચાપિ ન્યવેદયત્
દેવાપી દેવો પાસે પહોંચીને, એમને વંદન કરી, પુજારીઓના શબ્દો, અગ્નિના શબ્દો અને શાપ પણ દરેકને અલગ-અલગ સંભળાવ્યા.
આહૂતા વૈદિકૈર્ મન્ત્રૈર્ ઋત્વિગ્ભિશ્ ચ યથાક્રમમ્ ભોક્ષ્યામહે હવિર્ભાગાન્ ન સ્વતન્ત્રા દ્વિજોત્તમ
પુજારીઓ દ્વારા વિધિવત્ વેદમંત્રોથી બોલાવ્યા પછી, અમે હવનના ભાગ ભોગવીશું, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, પણ અમે સ્વતંત્ર નથી.
તસ્માદ્ વેદાનુગા નિત્યં વયં વેદેન ચોદિતાઃ પરતન્ત્રાસ્ તતો વિપ્ર વેદેભ્યસ્ તન્ નિવેદય
અમે હંમેશાં વેદના માર્ગે ચાલીએ છીએ અને વેદથી પ્રેરિત છીએ, તેથી અમે પરાધીન છીએ; બ્રાહ્મણ, તું આ વાત વેદોને જણા.
સ દેવાપિઃ શુચિર્ ભૂત્વા વેદાન્ આહૂય યત્નતઃ ધ્યાનેન તપસા યુક્તો વેદાશ્ ચાપિ પુરો ઽભવન્
પછી દેવાપીએ શુદ્ધ થઈ, મહેનતે વેદોને બોલાવ્યા; ધ્યાન અને તપથી યુક્ત થઈ, વેદો એના સામે પ્રગટ થયા.
વેદાન્ ઉવાચ દેવાપિર્ નમસ્ય તુ પુનઃ પુનઃ ઋત્વિગ્વાક્યં ચાગ્નિવાક્યં દેવવાક્યં ન્યવેદયત્
દેવાપીએ વારંવાર વંદન કરીને વેદોને કહ્યું અને પુજારીઓના શબ્દો, અગ્નિના શબ્દો અને દેવોના શબ્દો પણ સંભળાવ્યા.
પરતન્ત્રા વયં તાત ઈશ્વરસ્ય વશાનુગાઃ અશેષજગદાધારો નિરાધારો નિરઞ્જનઃ
પ્યારા, આપણે તો ભગવાનના ઇચ્છા પર આધારિત છીએ, એમની મરજી વિના કશું શક્ય નથી. એ જ સર્વજગતને આધાર આપે છે, પણ પોતે કોઈ આધાર વગર અને નિર્મલ છે.
સર્વશક્ત્યૈકસદનં નિધાનં સર્વસંપદામ્ સ તુ કર્તા મહાદેવઃ સંહર્તા સ મહેશ્વરઃ
બધી શક્તિઓનું એકમાત્ર નિવાસસ્થાન અને સર્વ સંપત્તિનો ખજાનો એ જ છે. એ મહાદેવ સર્વનું સર્જન કરે છે, સંહાર કરે છે અને એ જ મહેશ્વર છે.
વયં શબ્દમયા બ્રહ્મન્ વદામો વિદ્મ એવ ચ અસ્માકમ્ એતત્ કૃત્યં સ્યાદ્ વદામો યત્ તુ પૃચ્છસિ
હે બ્રહ્મણ, આપણે તો શબ્દરૂપ છીએ, બોલીએ છીએ અને જાણીએ છીએ. આપણું કામ એ જ છે કે તમે જે પૂછો તે જવાબ આપવો.
કેન નીતાસ્ તસ્ય નામ તત્પુરં તદ્બલં તથા ભક્ષિતાઃ કિં તુ નો નષ્ટા એતજ્ જાનીમહે વયમ્
કોણે તેમને લઈ ગયા, તેનું નામ શું છે, એ કયાં રહે છે અને તેની શક્તિ કેટલી છે? કોણે તેમને ભક્ષ્યા કે તેઓ ગુમ થઈ ગયા? એટલું જ આપણે જાણીએ છીએ.
યથા ચ તવ સામર્થ્યં યમ્ આરાધ્ય ચ યત્ર ચ સ્યાદ્ ઇત્ય્ એતચ્ ચ જાનીમો યથા પ્રાપ્સ્યસિ તાન્ પુરઃ
તારી શક્તિ કેટલી છે, તારે કોની ઉપાસના કરવી અને કયાં કરવી, એ બધું પણ આપણે જાણીએ છીએ. આ રીતે તું તેમને પાછા મેળવી શકીશ.
એતચ્ છ્રુત્વાવદદ્ વેદાન્ વિચાર્ય સુચિરં હૃદિ
આ સાંભળી તેણે લાંબા સમય સુધી મનમાં વેદોનું મનન કર્યું.
વેદા વદન્ત્વ્ એતદ્ એવ સર્વમ્ એવ યથાર્થતઃ સર્વાન્ પ્રાપ્સ્યે તલં નીતાન્ અલં તેભ્યો નમો ઽસ્તુ વઃ
વેદો પણ એ જ સત્ય કહે છે. જે બધા પાતાળમાં લઈ જવામાં આવ્યા છે, તેમને હું પાછા લાવીશ. હવે એ બધાને પ્રણામ છે.
ગૌતમીં ગચ્છ દેવાપે તત્ર સ્તુહિ મહેશ્વરમ્ સુપ્રસન્નસ્ તવાભીષ્ટં દાસ્યત્ય્ એવ કૃપાકરઃ
હે દેવાપિ, તું ગૌતમીને જા અને ત્યાં મહેશ્વરની સ્તુતિ કર. જયારે એ પ્રસન્ન થશે ત્યારે દયાળુ ભગવાન તારી ઇચ્છા જરૂર પૂર્ણ કરશે.
ભવેદ્ દેવઃ શિવઃ પ્રીતઃ સ્તુતઃ સત્યં મહામતે આર્ષ્ટિષેણશ્ ચ નૃપતિસ્ તસ્ય જાયા જયા સતી
હે મહામતિ, જો તારી સ્તુતિથી શિવ ભગવાન પ્રસન્ન થશે તો ઋષ્ટિષેણ રાજા અને તેની પત્ની જયા ફરીથી મળશે.
પિતા તવાપ્ય્ ઉપમન્યુસ્ તલે તિષ્ઠન્ત્ય્ અરોગિણઃ વરદાનાન્ મહેશસ્ય મિથું હત્વા ચ રાક્ષસમ્ યશઃ પ્રાપ્સ્યસિ ધર્મં ચ એતચ્ છક્યં ન ચેતરત્
તારો પિતા ઉપમન્યુ પણ પાતાળમાં આરોગ્યથી રહે છે. મહેશ્વરના વરદાનથી અને રાક્ષસને મારીને તને યશ અને ધર્મ મળશે—આ જ શક્ય છે, બીજું કંઈ નહીં.
તદ્ વેદવચનાદ્ બાલો દેવાપિર્ ગૌતમીં ગતઃ સ્નાત્વા કૃતક્ષણો વિપ્રસ્ તુષ્ટાવ ચ મહેશ્વરમ્
પછી વેદના વચનથી દેવાપિ એ ગૌતમીને ગયો, સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક કર્મ કર્યા પછી બ્રાહ્મણે મહેશ્વરની સ્તુતિ કરી.
બાલો ઽહં દેવદેવેશ ગુરૂણાં ત્વં ગુરુર્ મમ ન મે શક્તિસ્ ત્વત્સ્તવને તુભ્યં શંભો નમો ઽસ્તુ તે
હે દેવદેવ, હું તો બાળ છું અને તું મારા ગુરુઓનો પણ ગુરુ છે. મને તારી સ્તુતિ કરવાની શક્તિ નથી—હે શંભુ, તને નમસ્કાર છે.
ન ત્વાં જાનન્તિ નિગમા ન દેવા મુનયો ન ચ ન બ્રહ્મા નાપિ વૈકુણ્ઠો યો ઽસિ સો ઽસિ નમો ઽસ્તુ તે
નિગમો, દેવો, મુનિઓ, બ્રહ્મા કે વૈકુંઠપતિ પણ તને જાણી શકતા નથી. તું જે છે એ જ છે—તને નમન છે.
યે ઽનાથા યે ચ કૃપણા યે દરિદ્રાશ્ ચ રોગિણઃ પાપાત્માનો યે ચ લોકે તાંસ્ ત્વં પાસિ મહેશ્વર
જે અનાથ છે, દુઃખી છે, ગરીબ છે, બીમાર છે અને પાપી છે—એ બધાની તું રક્ષા કરે છે, હે મહેશ્વર.
તપસા નિયમૈર્ મન્ત્રૈઃ પૂજિતાસ્ ત્રિદિવૌકસઃ ત્વયા દત્તં ફલં તેભ્યો દાસ્યન્તિ જગતાં પતે
તપ, નિયમ અને મંત્રોથી દેવતાઓ તારી પૂજા કરે છે અને તું તેમને ઇચ્છિત ફળ આપે છે, હે જગતના સ્વામી.
યાચિતારશ્ ચ દાતારસ્ તેભ્યો યદ્ યન્ મનીષિતમ્ ભવતીતિ ન ચિત્રં સ્યાત્ ત્વં વિપર્યયકારકઃ
માગનાર અને આપનાર જે પણ ઈચ્છે છે, તે મળવું આશ્ચર્યની વાત નથી, કેમ કે તું બધું ઉલટાવી શકે છે.