તસ્ય પુત્રો ભરો નામ મતિમાન્ પિતૃવત્સલઃ ધનુર્વેદે ચ વેદે ચ નિષ્ણાતો દક્ષ એવ ચ
તેને ભરો નામે એક બુદ્ધિશાળી અને પિતૃભક્ત પુત્ર હતો. તે ધનુર્વેદ અને વેદોમાં નિપુણ અને સર્વ કળાઓમાં કુશળ હતો.
તસ્ય ભાર્યા રૂપવતી સુપ્રભેત્ય્ અભિવિશ્રુતા આર્ષ્ટિષેણસ્ તતો રાજા પુત્રે રાજ્યં નિવેશ્ય સઃ
ભરાની પત્ની સુંદર અને સુપ્રભા નામે પ્રસિદ્ધ હતી. પછી અર્ષ્ટિષેણ રાજાએ રાજ્ય પુત્રને સોંપી દીધું.
પુરોધસા ચ મુખ્યેન દીક્ષાં ચક્રે નરેશ્વરઃ સરસ્વત્યાસ્ તતસ્ તીરે હયમેધાય યત્નવાન્
મુખ્ય પુરોહિત સાથે રાજાએ દિક્ષા લીધી. પછી સરસ્વતીના કાંઠે તેણે ઘોડા યજ્ઞ માટે મહેનતપૂર્વક તૈયારી કરી.
ઋત્વિગ્ભિર્ ઋષિમુખ્યૈશ્ ચ વેદશાસ્ત્રપરાયણૈઃ દીક્ષિતં તં નૃપશ્રેષ્ઠં બ્રાહ્મણાગ્નિસમીપતઃ
વેદશાસ્ત્રમાં નિષ્ણાત ઋત્વિજ અને ઋષિગણ સાથે, એ શ્રેષ્ઠ રાજાને બ્રાહ્મણોની અગ્નિ પાસે દિક્ષિત કરવામાં આવ્યો.
મિથુર્ દાનવરાટ્ શૂરઃ પાપબુદ્ધિઃ પ્રતાપવાન્ મખં વિધ્વસ્ય નૃપતિં સભાર્યં સપુરોહિતમ્
મિથુર નામે દાનવોના પરાક્રમી અને શક્તિશાળી, પણ દુષ્ટ મનવાળો રાજાએ તેની પત્ની અને પુરોહિત સાથે યજ્ઞ બગાડી તેમને પકડી લીધા.
આદાય વેગાત્ સ પ્રાગાદ્ રસાતલતલં મુને નીતે તસ્મિન્ નૃપવરે યજ્ઞે નષ્ટે તતો ઽમરાઃ
તે દાનવ તેમને ઝડપથી લઈ જઈને પાતાળના તળિયે પહોંચ્યો. જ્યારે એ શ્રેષ્ઠ રાજા પકડાયો અને યજ્ઞ બગડ્યો, ત્યારે દેવતાઓ—
ઋત્વિજશ્ ચ યયુઃ સર્વે સ્વં સ્વં સ્થાનં મખાત્ તતઃ પુરોહિતસુતો રાજ્ઞો દેવાપિર્ ઇતિ વિશ્રુતઃ
અને બધા ઋત્વિજોએ પોતપોતાના સ્થાન પર પાછા જઈ યજ્ઞ છોડ્યો. પછી પુરોહિતપુત્ર દેવાપિ, જે રાજા સાથે રહ્યો.
બાલસ્ તાં માતરં દૃષ્ટ્વા આત્મનઃ પિતરં ન ચ દૃષ્ટ્વા સવિસ્મયો ભૂત્વા દુઃખિતો ઽતીવ ચાભવત્
પિતાને ન જોઈ માતાને જોઈ, એ બાળક આશ્ચર્યચકિત અને અત્યંત દુઃખી થયો.
સ માતરં તુ પપ્રચ્છ પિતા મે ક્વ ગતો ઽમ્બિકે પિતૃહીનો ન જીવેયં માતઃ સત્યં વદસ્વ મે
તેણે પોતાની માતાને પૂછ્યું: 'માતા, મારા પિતા ક્યાં ગયા? પિતાવિહોણો હું જીવતો રહી શકતો નથી; કૃપા કરીને સાચું કહો.'
ધિગ્ ધિક્ પિતૃવિહીનાનાં જીવિતં પાપકર્મણામ્ ન વક્ષિ યદિ મે માતર્ જલમ્ અગ્નિમ્ અથાવિશે
'પિતાવિહોણા કે પાપી લોકોનું જીવન ધિક્કાર છે! જો તમે મને સાચું ન કહો તો હું પાણી કે અગ્નિમાં જઈશ.'
પુત્રં પ્રોવાચ સા માતા રાજ્ઞો ભાર્યા પુરોધસઃ દાનવેન તલં નીતો રાજ્ઞા સહ પિતા તવ
પછી રાજાની પત્ની અને પુરોહિતની પત્ની એ માતાએ પુત્રને કહ્યું: 'પુત્ર, દાનવે તારા પિતાને રાજા સાથે પાતાળમાં લઈ ગયો છે.'
ક્વ નીતઃ કેન વા નીતઃ કથં નીતઃ ક્વ કર્મણિ કેષુ પશ્યત્સુ કિં સ્થાનં દાનવસ્ય વદસ્વ મે
'ક્યાં લઈ ગયા, કોણ લઈ ગયા, કેમ લઈ ગયા, કયા કામ માટે? કોણે જોયું? દાનવનું સ્થાન શું છે, મને કહો.'
દીક્ષિતં યજ્ઞસદસિ સભાર્યં સપુરોધસમ્ રાજાનં તં મિથુર્ દૈત્યો નીતવાન્ સ રસાતલમ્ પશ્યત્સુ દેવસંઘેષુ વહ્નિબ્રાહ્મણસંનિધૌ
'યજ્ઞમંડપમાં, જ્યારે રાજા પત્ની અને પુરોહિત સાથે દિક્ષિત હતા, ત્યારે દૈત્ય મિથુરે તેમને પાતાળમાં લઈ ગયા, દેવમંડળ અને અગ્નિ-બ્રાહ્મણોની હાજરીમાં.'
તન્ માતૃવચનં શ્રુત્વા દેવાપિઃ કૃત્યમ્ અસ્મરત્ દેવાન્ પશ્યે ઽથવાગ્નિં વા ઋત્વિજો વાસુરાંસ્ તથા
માતાનું વચન સાંભળી દેવાપિએ વિચાર્યું: 'હું દેવો, અગ્નિ, ઋત્વિજ કે અસુરો પાસે જઉં?'
એતેષ્વ્ એવ પિતાન્વેષ્યો નાન્યત્રેતિ મતિર્ મમ ઇતિ નિશ્ચિત્ય દેવાપિર્ ભરં પ્રાહ નૃપાત્મજમ્
'મારા પિતાને શોધવા માટે આમાંથી જ કોઈને પસંદ કરું, બીજે ક્યાંય નહીં—આમ હું નક્કી કરું છું.' એમ વિચારી દેવાપિએ રાજપુત્ર ભરાને કહ્યું.
તપસા બ્રહ્મચર્યેણ વ્રતેન નિયમેન ચ આનેતવ્યા મયા સર્વે નીતા યે ચ રસાતલમ્
'તપ, બ્રહ્મચર્ય, વ્રત અને નિયમથી, હું જે બધા પાતાળમાં લઈ ગયા છે, તેમને પાછા લાવવાનો સંકલ્પ કરું છું.'
જાતે પરાભવે ઘોરે યો ન કુર્યાત્ પ્રતિક્રિયામ્ નરાધમેન કિં તેન જીવતા વા મૃતેન વા
ભયાનક હાર થઈ જાય ત્યારે જો કોઈ તેનો સામનો કરવા પ્રયત્ન ન કરે, તો એવો દયનીય માણસ જીવતો હોય કે મરેલો, એના જીવનનો શું લાભ છે?
ત્વં પ્રશાધિ મહીં કૃત્સ્નામ્ આર્ષ્ટિષેણઃ પિતા યથા માતા મમ ત્વયા પાલ્યા રાજન્ યાવન્ મમાગતિઃ ભવેચ્ ચ કૃતકાર્યસ્ય અનુજાનીહિ માં ભર
અર્ષ્ટિષેણ, તું આખી ધરતી પર પિતાની જેમ રાજ કરજે. મારી માતાને તું મારી ગેરહાજરીમાં સાચજે, રાજન. જ્યારે હું પાછો આવીશ અને મારું કામ પૂરું કરીશ, ત્યારે મને વિદાય આપજે, ભર.
ભરેણોક્તઃ સ દેવાપિઃ સર્વં નિશ્ચિત્ય યત્નતઃ
ભરેના આ શબ્દો સાંભળી, દેવાપીએ બધું ધ્યાનપૂર્વક વિચાર્યું.
સિદ્ધિં કુરુ સુખં યાહિ મા ચિન્તામ્ અલ્પિકાં ભજ
સફળતા પ્રાપ્ત કર, આનંદથી જા અને થોડું પણ ચિંતાવિચાર ન કર.
તતો દેવાપિર્ અમરરાજાઙ્ઘ્રિધ્યાનતત્પરઃ ઋત્વિજો ઽન્વેષ્ય યત્નેન નત્વા તાન્ ઋત્વિજઃ પૃથક્ કૃતાઞ્જલિપુટો બાલો દેવાપિર્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્
પછી દેવાપી અમરરાજાના પગમાં ધ્યાનમાં તલીન થઈ, યજ્ઞના પુજારીઓને મહેનતે શોધી કાઢ્યા અને દરેકને હાથ જોડીને વંદન કર્યા પછી, બાળક દેવાપીએ એમને કહ્યું.
ભવદ્ભિશ્ ચ મખો રક્ષ્યો યજમાનશ્ ચ દીક્ષિતઃ પુરોધાશ્ ચ તથા રક્ષ્યઃ પત્ની યા દીક્ષિતસ્ય તુ
તમારે બધા યજ્ઞની, દીક્ષા લીધેલા યજમાનની, મુખ્ય પુજારીની અને યજમાનની પત્નીની પણ રક્ષા કરવી જોઈએ.
ભવત્સુ તત્ર પશ્યત્સુ યજ્ઞં વિધ્વસ્ય દૈત્યરાટ્ રાજાદયસ્ તેન નીતાસ્ તન્ ન યુક્તતમં ભવેત્
જો તમે ત્યાં હાજર અને જોતા હોવ ત્યારે દૈત્યરાજ યજ્ઞનો વિનાશ કરે અને રાજાઓને લઈ જાય, તો એ બિલકુલ યોગ્ય નથી.
અથાપ્ય્ એતદ્ અહં મન્યે ભવન્તસ્ તાન્ અરોગિણઃ દાતુમ્ અર્હન્તિ તાન્ સર્વાન્ અન્યથા શાપમ્ અર્હથ
છતાં પણ, હું માનું છું કે તમે બધા લોકોને અખંડિત પરત આપો; નહિ તો તમને શાપ લાગશે.
મખે ઽગ્નિઃ પ્રથમં પૂજ્યો હ્ય્ અગ્નિર્ એવાત્ર દૈવતમ્ તસ્માદ્ વયં ન જાનીમો હ્ય્ અગ્નીનાં પરિચારકાઃ
યજ્ઞમાં પ્રથમ પૂજનીય અગ્નિ છે, કારણ કે અહીં અગ્નિ જ દેવ છે; એટલે અમે અગ્નિના સેવકોએ બીજું કંઈ જાણતા નથી.
સ એવ દાતા ભોક્તા ચ હર્તા કર્તા ચ હવ્યવાટ્
એજ દાતા છે, ભોગવનારો છે, લેનાર છે, કરનાર છે અને હવનને પહોંચાડનાર છે.
ઋત્વિજઃ પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા દેવાપિર્ જાતવેદસમ્ પૂજયિત્વા યથાન્યાયમ્ અગ્નયે તન્ ન્યવેદયત્
પુજારીઓને પાછળ રાખી, દેવાપીએ જાતવેદાને નિયમ મુજબ પૂજા કરી અને પછી અગ્નિને આ વાત જણાવી.
યથર્ત્વિજસ્ તથા ચાહં દેવાનાં પરિચારકઃ હવ્યં વહામિ દેવાનાં ભોક્તારો રક્ષકાશ્ ચ તે
જેમ પુજારીઓ દેવોની સેવા કરે છે, તેમ હું પણ દેવોની સેવા કરું છું; હું દેવો માટે હવન લઈ જાઉં છું અને દેવો એના ભોગવનારા અને રક્ષક છે.
દેવાન્ આહૂય યત્નેન હવિર્ભાગાન્ પૃથક્ પૃથક્ દાસ્યે ઽહમ્ એષ દોષો મે તસ્માદ્ યાહિ સુરાન્ પ્રતિ
હું મહેનતે દેવોને બોલાવી, દરેકને અલગ-અલગ હવનનો ભાગ આપીશ; આ મારી ભૂલ છે, તેથી તું દેવો પાસે જા.
દેવાપિઃ સ સુરાન્ પ્રાપ્ય નત્વા તેભ્યઃ પૃથક્ પૃથક્ ઋત્વિગ્વાક્યં ચાગ્નિવાક્યં શાપં ચાપિ ન્યવેદયત્
દેવાપી દેવો પાસે પહોંચીને, એમને વંદન કરી, પુજારીઓના શબ્દો, અગ્નિના શબ્દો અને શાપ પણ દરેકને અલગ-અલગ સંભળાવ્યા.