લક્ષ્મીવાન્ મતિમાઞ્ શૂરઃ પુત્રપૌત્રવિવર્ધનઃ તત્ર પિણ્ડાદિદાનેન પિતરો મુક્તિમ્ આપ્નુયુઃ મનોવાક્કાયજાત્ પાપાત્ સ્નાનાન્ મુક્તો ભવેન્ નરઃ
એ પુત્ર ધનવાન, બુદ્ધિશાળી, શૂરવીર અને સંતાન-પૌત્રમાં વૃદ્ધિ લાવનાર બને છે; ત્યાં પિંડાદિ દાનથી પિતૃઓને મોક્ષ મળે છે અને સ્નાનથી મન, વાણી અને શરીરથી થયેલા પાપોમાંથી મનુષ્ય મુક્ત થાય છે.
યમવાક્યાદ્ અનુ તથા હવ્યવાડ્ આહ પક્ષિણૌ
પછી યમના વચન પછી અગ્નિદેવે એ બે પક્ષીઓને કહ્યું.
મત્સ્તોત્રં દક્ષિણે તીરે યે પઠન્તિ યતવ્રતાઃ તેષામ્ આરોગ્યમ્ ઐશ્વર્યં લક્ષ્મીં રૂપં દદામ્ય્ અહમ્
જે લોકો દક્ષિણ કાંઠે નિયમ અને વ્રતપૂર્વક મારું સ્તોત્ર વાંચે છે, તેમને હું આરોગ્ય, સંપત્તિ, લક્ષ્મી અને સુંદરતા આપું છું.
ઇદં સ્તોત્રં તુ યઃ કશ્ચિદ્ યત્ર ક્વાપિ પઠેન્ નરઃ નૈવાગ્નિતો ભયં તસ્ય લિખિતે ઽપિ ગૃહે સ્થિતે
જે કોઈ પણ જગ્યા પર આ સ્તોત્રનું પઠન કરે છે, કે પછી એ લખીને ઘરમાં રાખે છે, તેને અગ્નિથી ક્યારેય ભય રહેતું નથી.
સ્નાનં દાનં ચ યઃ કુર્યાદ્ અગ્નિતીર્થે શુચિર્ નરઃ અગ્નિષ્ટોમફલં તસ્ય ભવેદ્ એવ ન સંશયઃ
જે શુદ્ધ મનુષ્ય અગ્નિતીરે સ્નાન અને દાન કરે છે, તેને અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં યામ્યમ્ આગ્નેયમ્ એવ ચ કપોતં ચ તથોલૂકં હેત્યુલૂકં વિદુર્ બુધાઃ
એ સમયથી એ તીર્થ યામ્ય અને આગ્નેય નામે જાણીતું થયું; અને વિદ્વાનો કબૂતર, ઘુવડ અને ભયાનક ઘુવડને પણ ત્યાં ઓળખે છે.
તત્ર ત્રીણિ સહસ્રાણિ તાવન્ત્ય્ એવ શતાનિ ચ પુનર્ નવતિતીર્થાનિ પ્રત્યેકં મુક્તિભાજનમ્
ત્યાં ત્રણ હજાર અને એટલાં જ સો, અને નવ્વદ તીર્થો છે; દરેક મોક્ષ આપનારા છે.
તેષુ સ્નાનેન દાનેન પ્રેતીભૂતાશ્ ચ યે નરાઃ પૂતાસ્ તે પુત્રવિત્તાઢ્યા આક્રમેયુર્ દિવં શુભાઃ
ત્યાં સ્નાન અને દાનથી, જે લોકો પ્રેતરૂપે પણ છે, તેઓ પણ શુદ્ધ થાય છે અને પુત્ર અને ધનથી સમૃદ્ધ થઈને સ્વર્ગમાં જાય છે.
તપસ્તીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં તપોવૃદ્ધિકરં મહત્ સર્વકામપ્રદં પુણ્યં પિતૄણાં પ્રીતિવર્ધનમ્
તે તીર્થ 'તપસ્તીર્થ' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, જે મહાન છે, તપમાં વૃદ્ધિ લાવે છે, સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરે છે, પુણ્ય આપે છે અને પિતૃઓને પ્રસન્ન કરે છે.
તસ્મિંસ્ તીર્થે તુ યદ્ વૃત્તં શૃણુ પાપપ્રણાશનમ્ અપામ્ અગ્નેશ્ ચ સંવાદમ્ ઋષીણાં ચ પરસ્પરમ્
હવે એ પાવન તીર્થમાં જે બન્યું, એ સાંભળો, જે પાપ નાશક છે — પાણી અને અગ્નિ વચ્ચેનો સંવાદ અને ઋષિઓની પરસ્પર વાતચીત.
અપો જ્યેષ્ઠતમાઃ કેચિન્ મેનિરે ઽગ્નિં તથાપરે એવં બ્રુવન્તો મુનયઃ સંવાદં ચાગ્નિવારિણોઃ
કેટલાંક લોકોને પાણી સર્વોપરી લાગ્યા, તો બીજાઓએ અગ્નિને શ્રેષ્ઠ માન્યો; આમ ઋષિઓએ અગ્નિ અને પાણી વિશે ચર્ચા કરી.
વિનાગ્નિં જીવનં ક્વ સ્યાજ્ જીવભૂતો યતો ઽનલઃ આત્મભૂતો હવ્યભૂતશ્ ચાગ્નિના જાયતે ઽખિલમ્
અગ્નિ વિના જીવન ક્યાં રહે? અગ્નિ તો જીવનું સ્વરૂપ છે; બધું અગ્નિમાંથી જન્મે છે, જે આત્મા પણ છે અને હવનનું સ્વીકારક પણ છે.
અગ્નિના ધ્રિયતે લોકો હ્ય્ અગ્નિર્ જ્યોતિર્મયં જગત્ તસ્માદ્ અગ્નેઃ પરં નાસ્તિ પાવનં દૈવતં મહત્
આ જગત અગ્નિના આધાર પર ટકેલું છે; અગ્નિ જ સમગ્ર વિશ્વનું પ્રકાશરૂપ છે. તેથી અગ્નિ કરતાં મહાન શુદ્ધિકારક કે દેવતા બીજું કંઈ નથી.
અન્તર્જ્યોતિઃ સ એવોક્તઃ પરં જ્યોતિઃ સ એવ હિ વિનાગ્નિના કિંચિદ્ અસ્તિ યસ્ય ધામ જગત્ત્રયમ્
એ જ અગ્નિને આંતરિક પ્રકાશ કહેવાય છે; એ જ સર્વોચ્ચ તેજ છે. અગ્નિ વિના, ત્રણેય લોકને પ્રકાશ આપતું બીજું કંઈ નથી.
તસ્માદ્ અગ્નેઃ પરં નાસ્તિ ભૂતાનાં જ્યૈષ્ઠ્યભાજનમ્ યોષિત્ક્ષેત્રે ઽર્પિતં બીજં પુરુષેણ યથા તથા
એથી અગ્નિ કરતાં મહાન બીજું કંઈ નથી; સર્વ જીવોમાં અગ્નિ જ શ્રેષ્ઠતા ધરાવે છે. જેમ પુરુષ સ્ત્રીના ક્ષેત્રમાં બીજ મૂકે છે, તેમ અહીં પણ છે.
તસ્ય દેહાદિકા શક્તિઃ કૃશાનોર્ એવ નાન્યથા દેવાનાં હિ મુખં વહ્નિસ્ તસ્માન્ નાતઃ પરં વિદુઃ
શરીરાદિક શક્તિ પણ માત્ર અગ્નિની જ છે, બીજું કંઈ નહીં. અગ્નિ દેવતાઓનું મુખ છે; તેથી આથી આગળ બીજું કંઈ જાણવામાં આવતું નથી.
અપરે તુ હ્ય્ અપાં જ્યૈષ્ઠ્યં મેનિરે વેદવાદિનઃ અદ્ભિઃ સંપત્સ્યતે હ્ય્ અન્નં શુચિર્ અદ્ભિઃ પ્રજાયતે
પરંતુ કેટલાક વેદજ્ઞ લોકો જળને શ્રેષ્ઠ માને છે. જળથી અન્ન ઉત્પન્ન થાય છે અને શુદ્ધતા પણ જળથી જ મળે છે.
અદ્ભિર્ એવ ધૃતં સર્વમ્ આપો વૈ માતરઃ સ્મૃતાઃ ત્રૈલોક્યજીવનં વારિ વદન્તીતિ પુરાવિદઃ
બધું જળથી જ ટકેલું છે; જળને માતા તરીકે માનવામાં આવે છે. પુરાતન જ્ઞાન ધરાવનારા કહે છે કે ત્રણેય લોકનું જીવન જળ છે.
ઉત્પન્નમ્ અમૃતં હ્ય્ અદ્ભ્યસ્ તાભ્યશ્ ચૌષધિસંભવઃ અગ્નિર્ જ્યેષ્ઠ ઇતિ પ્રાહુર્ આપો જ્યેષ્ઠતમાઃ પરે
અમૃત પણ જળમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે અને ઔષધિઓ પણ જળથી થાય છે. કેટલાક અગ્નિને સૌથી જુના માને છે, તો કેટલાક જળને સૌથી પ્રાચીન કહે છે.
એવં મીમાંસમાનાસ્ તે ઋષયો વેદવાદિનઃ વિરુદ્ધવાદિનો માં ચ સમભ્યેત્યેદમ્ અબ્રુવન્
આ રીતે વેદના જ્ઞાનમાં નિપુણ અને વિભિન્ન મત ધરાવનારા ઋષિઓ મારી પાસે આવી અને એમણે આ શબ્દો કહ્યા.
અગ્નેર્ અપાં વદ જ્યૈષ્ઠ્યં ત્રૈલોક્યસ્ય ભવાન્ પ્રભુઃ
હે ત્રણેય લોકના સ્વામી, અમને કહો કે અગ્નિ શ્રેષ્ઠ છે કે જળ?
અહમ્ અપ્ય્ અબ્રવં પ્રાપ્તાન્ ઋષીન્ સર્વાન્ યતવ્રતાન્ ઉભૌ પૂજ્યતમૌ લોક ઉભાભ્યાં જાયતે જગત્
હું પણ ત્યાં ઉપસ્થિત તમામ યમનિયમ ધરાવતા ઋષિઓને કહ્યું: બંને જગતમાં પૂજનીય છે; બંનેમાંથી જગત ઉત્પન્ન થાય છે.
ઉભાભ્યાં જાયતે હવ્યં કવ્યં ચામૃતમ્ એવ ચ ઉભાભ્યાં જીવનં લોકે શરીરસ્ય ચ ધારણમ્
દેવતાઓ અને પિતૃઓને અર્પણ થતી વસ્તુઓ, અમૃત અને શરીરનું જીવન પણ બંનેમાંથી થાય છે.
નાનયોશ્ ચ વિશેષો ઽસ્તિ તતો જ્યૈષ્ઠ્યં સમં મતમ્ તતો મદ્વચનાજ્ જ્યૈષ્ઠ્યમ્ ઉભયોર્ નૈવ કસ્યચિત્
બન્નેમાં કોઈ ફરક નથી; તેથી બંનેને સમાન શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. મારા વચન અનુસાર, શ્રેષ્ઠતા કોઈ એકની નથી.
જ્યૈષ્ઠ્યમ્ અન્યતરસ્યેતિ મેનિરે ઋષિસત્તમાઃ ન તૃપ્તા મમ વાક્યેન જગ્મુર્ વાયું તપસ્વિનઃ
પરંતુ મહાન ઋષિઓએ તો એકને શ્રેષ્ઠ માન્યું. મારા ઉત્તરથી સંતોષ ન થતાં, તે તપસ્વીઓ વાયુદેવ પાસે ગયા.
કસ્ય જ્યૈષ્ઠ્યં ભવાન્ પ્રાણો વાયો સત્યં ત્વયિ સ્થિતમ્
હે વાયુદેવ, કયું શ્રેષ્ઠ છે? પ્રાણ સ્વરૂપ, સાચું તો તમામાં જ છે.
વાયુર્ આહાનલો જ્યેષ્ઠઃ સર્વમ્ અગ્નૌ પ્રતિષ્ઠિતમ્ નેત્ય્ ઉક્ત્વાન્યોન્યમ્ ઋષયો જગ્મુસ્ તે ઽપિ વસુંધરામ્
વાયુદેવે કહ્યું: અગ્નિ જ સૌથી પ્રાચીન છે; બધું અગ્નિમા સ્થિત છે. પણ ઋષિઓએ 'એવું નથી' કહી, પછી પૃથ્વી પાસે ગયા.
સત્યં ભૂમે વદ જ્યૈષ્ઠ્યમ્ આધારાસિ ચરાચરે
હે પૃથ્વી, સાચું કહો, કયું શ્રેષ્ઠ છે? તમે જ ચલ અને અચલ બધાનું આધાર છો.
ભૂમિર્ અપ્ય્ આહ વિનયાદ્ આગતાંસ્ તાન્ ઋષીન્ ઇદમ્
પૃથ્વીએ પણ વિનમ્રતાથી ત્યાં આવેલા ઋષિઓને આ રીતે ઉત્તર આપ્યો.
મમાપ્ય્ આધારભૂતાઃ સ્યુર્ આપો દેવ્યઃ સનાતનાઃ અદ્ભ્યસ્ તુ જાયતે સર્વં જ્યૈષ્ઠ્યમ્ અપ્સુ પ્રતિષ્ઠિતમ્
મારો આધાર પણ શાશ્વત દેવીઓ, એટલે કે જળ છે. બધું જળમાંથી જન્મે છે; શ્રેષ્ઠતા પણ જળમાં જ સ્થિર છે.