કપોતો યમમ્ આરાધ્ય મૃત્યું પૈતામહં તથા યામ્યમ્ અસ્ત્રમ્ અવાપ્યાથ સર્વેભ્યો ઽપ્ય્ અધિકો ઽભવત્
કબૂતરે યમરાજને પ્રસન્ન કરી યમાસ્ત્ર મેળવ્યું અને એથી બધા કરતાં વધારે શક્તિશાળી બન્યો.
તથોલૂકો ઽગ્નિમ્ આરાધ્ય બલવાન્ અભવદ્ ભૃશમ્ વરૈર્ ઉન્મત્તયોર્ યુદ્ધમ્ અભવચ્ ચાતિભીષણમ્
એ જ રીતે, ઘુવડે અગ્નિદેવની ઉપાસના કરી ખૂબ જ બળવાન બન્યો; પછી બંને ઉગ્રપક્ષીઓ વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું.
તત્રાગ્નેયમ્ ઉલૂકો ઽપિ કપોતાયાસ્ત્રમ્ આક્ષિપત્ કપોતો ઽપ્ય્ અથ પાશાન્ વૈ યામ્યાન્ આક્ષિપ્ય શત્રવે
ત્યાં ઘુવડે કબૂતર પર અગ્નિાસ્ત્ર ફેંક્યું અને કબૂતરે યમના પાશ પોતાના દુશ્મન પર ફેંક્યા.
ઉલૂકાયાથ દણ્ડં ચ મૃત્યુપાશાન્ અવાસૃજત્ પુનસ્ તદ્ અભવદ્ યુદ્ધં પુરાડિબકયોર્ યથા
પછી ઘુવડ માટે દંડ અને મૃત્યુના પાશ છોડી દેવામાં આવ્યા; ફરી એકવાર, કાગડો અને બગલાની જેમ યુદ્ધ થયું.
હેતિઃ કપોતકી દૃષ્ટ્વા જ્વલનં પ્રાપ્તમ્ અન્તિકે પતિવ્રતા મહાયુદ્ધે ભર્તુઃ સા દુઃખવિહ્વલા
કબૂતરની પત્ની હેતી, જ્યારે અગ્નિાસ્ત્ર નજીક આવી રહ્યું હતું, ત્યારે મહાયુદ્ધમાં પોતાના પતિ માટે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ.
અગ્નિના વેષ્ટ્યમાનાંશ્ ચ પુત્રાન્ દૃષ્ટ્વા વિશેષતઃ સા ગત્વા જ્વલનં હેતિસ્ તુષ્ટાવ વિવિધોક્તિભિઃ
ખાસ કરીને પોતાના પુત્રોને અગ્નિથી ઘેરાયેલા જોઈ, હેતી અગ્નિ પાસે ગઈ અને વિવિધ સ્તુતિઓથી તેની પ્રશંસા કરી.
રૂપં ન દાનં ન પરોક્ષમ્ અસ્તિ યસ્યાત્મભૂતં ચ પદાર્થજાતમ્ અશ્નન્તિ હવ્યાનિ ચ યેન દેવાઃ સ્વાહાપતિં યજ્ઞભુજં નમસ્યે
જેનું સ્વરૂપ દેખાતું નથી કે છુપાયેલું નથી, જે સર્વ વસ્તુઓમાં વ્યાપક છે, જેના દ્વારા દેવતાઓ હવન ગ્રહણ કરે છે, એવા સ્વાહાપતિ, યજ્ઞભોજન કરનારને હું વંદન કરું છું.
મુખભૂતં ચ દેવાનાં દેવાનાં હવ્યવાહનમ્ હોતારં ચાપિ દેવાનાં દેવાનાં દૂતમ્ એવ ચ
તે દેવતાઓનું મુખ છે, દેવતાઓ માટે હવન લાવનાર છે, દેવતાઓનો યજમાન છે અને દેવતાઓનો દૂત પણ છે.
તં દેવં શરણં યામિ આદિદેવં વિભાવસુમ્ અન્તઃ સ્થિતઃ પ્રાણરૂપો બહિશ્ ચાન્નપ્રદો હિ યઃ યો યજ્ઞસાધનં યામિ શરણં તં ધનંજયમ્
એવા દેવ, પ્રાચીન દેવ, વિભાવસુ, જે અંદર પ્રાણરૂપે અને બહાર અન્નદાતા છે, એવા યજ્ઞસાધક ધનંજયને હું શરણું જઉં છું.
અમોઘમ્ એતદ્ અસ્ત્રં મે ન્યસ્તં યુદ્ધે કપોતકિ યત્ર વિશ્રમયેદ્ અસ્ત્રં તન્ મે બ્રૂહિ પતિવ્રતે
મારું આ અસ્ત્ર નિષ્ફળ થતું નથી અને યુદ્ધમાં છોડાયું છે; હે પતિવ્રતા, એ અસ્ત્ર ક્યાં આરામ કરે એ મને કહો.
મયિ વિશ્રમ્યતામ્ અસ્ત્રં ન પુત્રે ન ચ ભર્તરિ સત્યવાગ્ ભવ હવ્યેશ જાતવેદો નમો ઽસ્તુ તે
આ અસ્ત્ર મારા પર આરામ કરે, મારા પુત્રો કે પતિ પર નહીં; હે હવ્યેશ, જાતવેદ, તને વંદન, સત્યવચન રાખજે.
તુષ્ટો ઽસ્મિ તવ વાક્યેન ભર્તૃભક્ત્યા પતિવ્રતે તવાપિ ભર્તૃપુત્રાણાં હેતિ ક્ષેમં દદામ્ય્ અહમ્
હે પતિવ્રતા, તારા વચન અને પતિભક્તિથી હું પ્રસન્ન થયો છું; હે હેતી, હું તારા પતિ અને પુત્રોને સુરક્ષા આપું છું.
આગ્નેયમ્ એતદ્ અસ્ત્રં મે ન ભર્તારં સુતાન્ અપિ ન ત્વાં દહેત્ તતો યાહિ સુખેન ત્વં કપોતકિ
મારું આ અગ્નિાસ્ત્ર તારા પતિ કે પુત્રોને કે તને પણ દહાવશે નહીં; તેથી, હે કબૂતરપત્ની, તું આનંદથી જા.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર ઉલૂકી દદૃશે પતિમ્ વેષ્ટ્યમાનં યામ્યપાશૈર્ યમદણ્ડેન તાડિતમ્ ઉલૂકી દુઃખિતા ભૂત્વા યમં પ્રાયાદ્ ભયાતુરા
એ દરમિયાન, ઘુવડપત્નીએ પોતાના પતિને યમના પાશથી બંધાયેલા અને યમદંડથી મારવામાં આવેલા જોયા; દુઃખી થઈ, ભયથી યમ પાસે ગઈ.
ત્વદ્ભીતા અનુદ્રવન્તે જનાસ્ ત્વદ્ભીતા બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ ત્વદ્ભીતાઃ સાધુ ચરન્તિ ધીરાસ્ ત્વદ્ભીતાઃ કર્મનિષ્ઠા ભવન્તિ
તારી ભયથી લોકો ભાગે છે; તારી ભયથી બ્રહ્મચર્ય રાખે છે; તારી ભયથી બુદ્ધિશાળી સારા કર્મ કરે છે; તારી ભયથી કર્મમાં સ્થિર રહે છે.
ત્વદ્ભીતા અનાશકમ્ આચરન્તિ ગ્રામાદ્ અરણ્યમ્ અભિ યચ્ ચરન્તિ ત્વદ્ભીતાઃ સૌમ્યતામ્ આશ્રયન્તે ત્વદ્ભીતાઃ સોમપાનં ભજન્તે
તારી ભયથી લોકો અહિંસા પાળે છે અને ગામ છોડીને જંગલમાં જાય છે; તારી ભયથી સૌમ્યતા અપનાવે છે; તારી ભયથી સોમપાન કરે છે.
એવં બ્રુવત્યાં તસ્યાં તામ્ આહ દક્ષિણદિક્પતિઃ
જ્યારે તે સ્ત્રીએ આવું કહ્યું, ત્યારે દક્ષિણ દિશાના રક્ષકે તેને સંબોધી કહ્યું.
વરં વરય ભદ્રં તે દાસ્યે ઽહં મનસઃ પ્રિયમ્
હે શુભે, તું કોઈ પણ વર્તમાન માગ; હું તારા મનગમતા બધું આપીશ.
યમસ્યેતિ વચઃ શ્રુત્વા સા તમ્ આહ પતિવ્રતા
યમરાજના આ શબ્દો સાંભળીને, પતિવ્રતા સ્ત્રીએ તેમને જવાબ આપ્યો.
ભર્તા મે વેષ્ટિતઃ પાશૈર્ દણ્ડેનાભિહતસ્ તવ તસ્માદ્ રક્ષ સુરશ્રેષ્ઠ પુત્રાન્ ભર્તારમ્ એવ ચ
મારા પતિને તારા ફાંસથી બાંધવામાં આવ્યા છે અને તારા દંડથી મારવામાં આવ્યા છે; તેથી, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, મારા પુત્રો અને પતિની રક્ષા કર.
તદ્વાક્યાત્ કૃપયા યુક્તો યમઃ પ્રાહ પુનઃ પુનઃ
તેના વચનોથી દયાથી ભરાઈ, યમરાજે વારંવાર કહ્યું.
પાશાનાં ચાપિ દણ્ડસ્ય સ્થાનં વદ શુભાનને
હે શુભમુખી, ફાંસ અને દંડ ક્યાં રાખવા તે મને કહો.
સા પ્રોવાચ યમં દેવં મયિ પાશાસ્ ત્વયેરિતાઃ આવિશન્તુ જગન્નાથ દણ્ડો મય્ય્ એવ સંવિશેત્ તતઃ પ્રોવાચ ભગવાન્ યમસ્ તાં કૃપયા પુનઃ
તે સ્ત્રીએ યમરાજને કહ્યું: 'હે જગન્નાથ, તારા ફાંસો મારા અંદર જ આવે અને દંડ પણ મારા પર જ રહે.' પછી ભગવાન યમરાજે ફરી દયાથી તેને કહ્યું.
તવ ભર્તા ચ પુત્રાશ્ ચ સર્વે જીવન્તુ વિજ્વરાઃ
મારો આશીર્વાદ છે કે તારો પતિ અને પુત્રો બધા દુઃખરહિત અને સુખી રહે.
ન્યવારયદ્ યમઃ પાશાન્ આગ્નેયાસ્ત્રં તુ હવ્યવાટ્ કપોતોલૂકયોશ્ ચાપિ પ્રીતિં વૈ ચક્રતુઃ સુરૌ આહતુશ્ ચ દ્વિજન્માનૌ વ્રિયતાં વર ઈપ્સિતઃ
યમરાજે ફાંસો પાછા ખેંચી લીધા અને અગ્નિદેવે પોતાનું શસ્ત્ર પાછું ખેંચ્યું; કબૂતર અને ઘુવડ બંનેએ એકબીજા સાથે શાંતિ કરી, અને બંને દ્વિજોએ કહ્યું: 'તમે જે ઇચ્છો તે વર્તમાન માગો.'
ભવતોર્ દર્શનં લબ્ધં વૈરવ્યાજેન દુષ્કરમ્ વયં ચ પક્ષિણઃ પાપાઃ કિં વરેણ સુરોત્તમૌ
અમને તમારો દર્શન મળ્યો, જે દુશ્મનાવટ સિવાય મળવું અઘરું છે; પણ અમે પાપી પક્ષીઓ છીએ—હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, અમને તમારા વર્તમાનથી શું લાભ?
અથ દેયો વરો ઽસ્માકં ભવદ્ભ્યાં પ્રીતિપૂર્વકમ્ નાત્માર્થમ્ અનુયાચાવો દીયમાનં વરં શુભમ્
જો અમને કોઈ વર્તમાન આપવું હોય, તો તે પ્રેમથી તમારે બંનેને મળે; અમને માટે અમારે કંઈ માગવું નથી, ભલે તે શુભ હોય કે આપો.
આત્માર્થં યસ્ તુ યાચેત સ શોચ્યો હિ સુરેશ્વરૌ જીવિતં સફલં તસ્ય યઃ પરાર્થોદ્યતઃ સદા
હે દેવેશ્વરો, જે પોતાનાં માટે માગે છે, તે ખરેખર દયનીય છે; પણ જે હંમેશા બીજાના હિત માટે જીવશે, તેનું જીવન સાચું ફળદાયી છે.
અગ્નિર્ આપો રવિઃ પૃથ્વી ધાન્યાનિ વિવિધાનિ ચ પરાર્થં વર્તનં તેષાં સતાં ચાપિ વિશેષતઃ
અગ્નિ, પાણી, સૂર્ય, ધરતી અને વિવિધ અનાજ—આ બધું બીજાના હિત માટે છે, ખાસ કરીને સારા લોકો માટે.
બ્રહ્માદયો ઽપિ હિ યતો યુજ્યન્તે મૃત્યુના સહ એવં જ્ઞાત્વા તુ દેવેશૌ વૃથા સ્વાર્થપરિશ્રમઃ
બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ પણ મૃત્યુના વશમાં છે; આ જાણીને, હે દેવેશ્વરો, માત્ર પોતાના માટે પ્રયત્ન કરવો વ્યર્થ છે.