રિપું રિપુંજયં વીરં વૃકલં વૃકતેજસમ્ રિપોર્ આધત્ત બૃહતી ચક્ષુષં સર્વતેજસમ્
રિપુ, રિપુંજય, વીર, વૃકલ અને વૃકતેજસ – રિપુમાંથી બૃહતીએ સર્વે રીતે તેજસ્વી ચક્ષુષ નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો.
અજીજનત્ પુષ્કરિણ્યાં વૈરિણ્યાં ચાક્ષુષં મનુમ્ પ્રજાપતેર્ આત્મજાયાં વીરણ્યસ્ય મહાત્મનઃ
પુષ્કરિણીમાં, પ્રજાપતિના પુત્ર વિરણ્યની પત્ની, એ મહાત્મા દ્વારા ચક્ષુષ મનુનો જન્મ થયો.
મનોર્ અજાયન્ત દશ નડ્વલાયાં મહૌજસઃ કન્યાયાં મુનિશાર્દૂલા વૈરાજસ્ય પ્રજાપતેઃ
મુનિશ્રેષ્ઠ, વૈરાજ પ્રજાપતિની પુત્રી નડ્વલાથી મનુને દસ પરાક્રમી પુત્રો જન્મ્યા.
કુત્સઃ પુરુઃ શતદ્યુમ્નસ્ તપસ્વી સત્યવાક્ કવિઃ અગ્નિષ્ટુદ્ અતિરાત્રશ્ ચ સુદ્યુમ્નશ્ ચેતિ તે નવ
કુત્સ, પુરુ, શતદ્યુમ્ન, તપસ્વી, સત્યવાક, કવિ, અગ્નિષ્ટુત, અતિરાત્ર અને સુદ્યુમ્ન—આ નવ પુત્રો હતા.
અભિમન્યુશ્ ચ દશમો નડ્વલાયાં મહૌજસઃ પુરોર્ અજનયત્ પુત્રાન્ ષડ્ આગ્નેયી મહાપ્રભાન્
દશમો મહાબલી અભિમન્યુ નડ્વલામાંથી જન્મ્યો; પુરુએ અગ્નેયીમાંથી છ તેજસ્વી પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
અઙ્ગં સુમનસં સ્વાતિં ક્રતુમ્ અઙ્ગિરસં મયમ્ અઙ્ગાત્ સુનીથાપત્યં વૈ વેણમ્ એકં વ્યજાયત
અંગથી સુમનસ, સ્વાતિ, ક્રતુ, અંગિરસ અને મય જન્મ્યા; અને અંગથી સુનીથા પતિ વેણ એકમાત્ર પુત્ર થયો.
અપચારેણ વેણસ્ય પ્રકોપઃ સુમહાન્ અભૂત્ પ્રજાર્થમ્ ઋષયો યસ્ય મમન્થુર્ દક્ષિણં કરમ્
વેણના દુશ્ચરણથી મોટો ક્રોધ થયો; પ્રજાના હિત માટે ઋષિઓએ તેની જમણી ભુજાને મથન કર્યું.
વેણસ્ય મથિતે પાણૌ સંબભૂવ મહાન્ નૃપઃ તં દૃષ્ટ્વા મુનયઃ પ્રાહુર્ એષ વૈ મુદિતાઃ પ્રજાઃ
વેણની ભુજાનું મથન થતાં એક મહાન રાજા પ્રગટ થયા; તેમને જોઈ ઋષિઓ આનંદથી બોલ્યા: 'હવે પ્રજાનો કલ્યાણ થશે.'
કરિષ્યતિ મહાતેજા યશશ્ ચ પ્રાપ્સ્યતે મહત્ સ ધન્વી કવચી જાતો જ્વલજ્જ્વલનસંનિભઃ
આ મહાતેજસ્વી રાજા મહાન કાર્યો કરશે અને વિશાળ યશ મેળવે; તે ધનુષ અને કવચથી સજ્જ, જ્વલંત અગ્નિ જેવો તેજસ્વી જન્મ્યો છે.
પૃથુર્ વૈણ્યસ્ તથા ચેમાં રરક્ષ ક્ષત્રપૂર્વજઃ રાજસૂયાભિષિક્તાનામ્ આદ્યઃ સ વસુધાપતિઃ
વેણપુત્ર પૃથુએ રાજકુળમાં જન્મી આ પૃથ્વીનું રક્ષણ કર્યું; રાજસૂય યજ્ઞથી અભિષિક્ત થનાર સૌપ્રથમ પૃથ્વીપતિ એજ હતા.
તસ્માચ્ ચૈવ સમુત્પન્નૌ નિપુણૌ સૂતમાગધૌ તેનેયં ગૌર્ મુનિશ્રેષ્ઠા દુગ્ધા સસ્યાનિ ભૂભૃતા
તેમમાંથી કુશળ સૂત અને માગધ જન્મ્યા; મુનિશ્રેષ્ઠ, રાજાએ પૃથ્વી રૂપ ગાયને દૂધીને અનાજ પ્રાપ્ત કરાવ્યું.
પ્રજાનાં વૃત્તિકામેન દેવૈઃ સર્ષિગણૈઃ સહ પિતૃભિર્ દાનવૈશ્ ચૈવ ગન્ધર્વૈર્ અપ્સરોગણૈઃ
પ્રજાઓના જીવનનિર્વાહ માટે દેવો, ઋષિગણ, પિતૃઓ, દાનવો, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓએ પણ એમાં ભાગ લીધો.
સર્પૈઃ પુણ્યજનૈશ્ ચૈવ વીરુદ્ભિઃ પર્વતૈસ્ તથા તેષુ તેષુ ચ પાત્રેષુ દુહ્યમાના વસુંધરા
સર્પો, પુણ્યશાળી લોકો, વનસ્પતિઓ અને પર્વતો—આ સૌએ પોતપોતાના પાત્રમાં પૃથ્વીને દૂધી.
પ્રાદાદ્ યથેપ્સિતં ક્ષીરં તેન પ્રાણાન્ અધારયન્ પૃથોસ્ તુ પુત્રૌ ધર્મજ્ઞૌ યજ્ઞાન્તે ઽન્તર્ધિપાતિનૌ
પૃથ્વીએ દરેકને ઇચ્છિત દૂધ આપ્યું અને એથી સૌએ જીવનનિર્વાહ કર્યો; પૃથુના બે પુત્રો ધર્મનિષ્ઠ હતા અને યજ્ઞના અંતે અંતર્ધાન પામ્યા.
શિખણ્ડિની હવિર્ધાનમ્ અન્તર્ધાનાદ્ વ્યજાયત હવિર્ધાનાત્ ષડ્ આગ્નેયી ધિષણાજનયત્ સુતાન્
શિખંડિનીએ અંતર્ધાનમાંથી હવિર્ધાનને જન્મ આપ્યો; હવિર્ધાનથી અગ્નેયીએ ધિષણા નામના છ પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
પ્રાચીનબર્હિષં શુક્રં ગયં કૃષ્ણં વ્રજાજિનૌ પ્રાચીનબર્હિર્ ભગવાન્ મહાન્ આસીત્ પ્રજાપતિઃ
પ્રાચીનબર્હિ, શુક્ર, ગય, કૃષ્ણ અને વ્રજાજિન—પ્રાચીનબર્હિ ભગવાન મહાન પ્રજાપતિ હતા.
હવિર્ધાનાન્ મુનિશ્રેષ્ઠા યેન સંવર્ધિતાઃ પ્રજાઃ પ્રાચીનબર્હિર્ ભગવાન્ પૃથિવીતલચારિણીઃ
મુનિશ્રેષ્ઠ, હવિર્ધાનમાંથી એવા પુત્રો થયા જેમણે પ્રજાનું પોષણ કર્યું; ભગવાન પ્રાચીનબર્હિ પૃથ્વી પર ચાલનારા સૌના અધિપતિ હતા.
સમુદ્રતનયાયાં તુ કૃતદારો ઽભવત્ પ્રભુઃ મહતસ્ તપસઃ પારે સવર્ણાયાં પ્રજાપતિઃ
પ્રભુએ સમુદ્રકન્યાને પત્ની રૂપે સ્વીકારી; મહાન તપના અંતે સવર્ણામાંથી પ્રજાપતિ જન્મ્યા.
સવર્ણાધત્ત સામુદ્રી દશ પ્રાચીનબર્હિષઃ સર્વાન્ પ્રચેતસો નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાન્
સવર્ણા સમુદ્રજાની પાસેથી પ્રાચીનબર્હિએ દસ પુત્રો પ્રાપ્ત કર્યા, જે બધા પ્રચેતસ નામે જાણીતા અને ધનુર્વેદમાં પારંગત હતા.
અપૃથગ્ધર્મચરણાસ્ તે ઽતપ્યન્ત મહત્ તપઃ દશ વર્ષસહસ્રાણિ સમુદ્રસલિલેશયાઃ
તેઓ સર્વે અખંડ ધર્મમાં સ્થિત રહી, મહાન તપસ્યા કરતા, દસ હજાર વર્ષ સુધી સમુદ્રના જળમાં શયન કરી રહ્યા.
તપશ્ ચરત્સુ પૃથિવીં પ્રચેતઃસુ મહીરુહાઃ અરક્ષમાણામ્ આવવ્રુર્ બભૂવાથ પ્રજાક્ષયઃ
પ્રચેતસો પૃથ્વી પર તપ કરી રહ્યા હતા ત્યારે વૃક્ષો રક્ષણ વિના બધે ફેલાઈ ગયા, અને તેથી જીવજંતુઓમાં ઘટાડો થયો.
નાશકન્ મારુતો વાતું વૃતં ખમ્ અભવદ્ દ્રુમૈઃ દશ વર્ષસહસ્રાણિ ન શેકુશ્ ચેષ્ટિતું પ્રજાઃ
પવન ફૂંકાઈ શકતો નહોતો, આકાશ વૃક્ષોથી ઢંકાઈ ગયું હતું; દસ હજાર વર્ષ સુધી પ્રજાઓ હલનચલન કરી શકી નહોતી.
તદ્ ઉપશ્રુત્ય તપસા યુક્તાઃ સર્વે પ્રચેતસઃ મુખેભ્યો વાયુમ્ અગ્નિં ચ સસૃજુર્ જાતમન્યવઃ
આ વાત સાંભળી, તપથી પરિપક્વ અને ક્રોધિત થયેલા બધા પ્રચેતસોએ પોતાના મોઢામાંથી પવન અને અગ્નિ બહાર કાઢ્યા.
ઉન્મૂલાન્ અથ વૃક્ષાંસ્ તુ કૃત્વા વાયુર્ અશોષયત્ તાન્ અગ્નિર્ અદહદ્ ઘોર એવમ્ આસીદ્ દ્રુમક્ષયઃ
પછી પવનએ વૃક્ષોને ઉખાડીને સુકવી દીધાં અને ભયાનક અગ્નિએ તેમને બળી નાખ્યા; આમ વૃક્ષોનો વિનાશ થયો.
દ્રુમક્ષયમ્ અથો બુદ્ધ્વા કિંચિચ્ છિષ્ટેષુ શાખિષુ ઉપગમ્યાબ્રવીદ્ એતાંસ્ તદા સોમઃ પ્રજાપતીન્
જ્યારે વૃક્ષોનો વિનાશ થયો અને થોડાં શાખો જ બાકી રહી, ત્યારે સોમએ પ્રજાપતિઓ પાસે જઈને એમને કહ્યું.
કોપં યચ્છત રાજાનઃ સર્વે પ્રાચીનબર્હિષઃ વૃક્ષશૂન્યા કૃતા પૃથ્વી શામ્યેતામ્ અગ્નિમારુતૌ
હે રાજાઓ, હે પ્રચીનબર્હિ, તમારો ક્રોધ શાંત કરો; પૃથ્વી વૃક્ષવિહોણી થઈ ગઈ છે—હવે અગ્નિ અને પવન શમાવી દો.
રત્નભૂતા ચ કન્યેયં વૃક્ષાણાં વરવર્ણિની ભવિષ્યં જાનતા તાત ધૃતા ગર્ભેણ વૈ મયા
આ કન્યા તેજસ્વી અને સુંદર છે, વૃક્ષોમાં રત્ન સમાન છે; ભવિષ્ય જાણીને મેં એને પોતાના ગર્ભમાં ધારણ કરી છે.
મારિષા નામ નામ્નૈષા વૃક્ષાણામ્ ઇતિ નિર્મિતા ભાર્યા વો ઽસ્તુ મહાભાગાઃ સોમવંશવિવર્ધિની
એનું નામ મારિષા છે, જે વૃક્ષો માટે સર્જાઈ છે; હે મહાભાગ્યશાળી પ્રચેતસો, એ તમારી પત્ની બને અને સોમવંશનું વૃદ્ધિ કરે.
યુષ્માકં તેજસો ઽર્ધેન મમ ચાર્ધેન તેજસઃ અસ્યામ્ ઉત્પત્સ્યતે વિદ્વાન્ દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ
તમારા અડધા તેજ અને મારા અડધા તેજથી, એમાંથી વિદ્વાન અને દક્ષ નામનો પ્રજાપતિ જન્મશે.
સ ઇમાં દગ્ધભૂયિષ્ઠાં યુષ્મત્તેજોમયેન વૈ અગ્નિનાગ્નિસમો ભૂયઃ પ્રજાઃ સંવર્ધયિષ્યતિ
એ, તમારાં અગ્નિસમાન તેજથી યુક્ત થઈ, આ બળી ગયેલી પૃથ્વી પર ફરીથી પ્રજાઓનું પોષણ અને વૃદ્ધિ કરશે.