શોષ્યતે દશ્યતે ભૂયો દહ્યતે ચ નિમજ્જ્યતે એવમાદિષુ ઘોરેષુ નરકેષુ સ પચ્યતે
એને સૂકવવામાં, ફાડવામાં, ફરીથી બળવામાં અને ડૂબાડવામાં આવ્યો; આવા ભયાનક નરકમાં એ પીડાય રહ્યો.
રામો ઽપિ ગચ્છન્ન્ અધ્વાનં ચિત્રકૂટમ્ અથાગમત્ તત્રૈવ ત્રીણિ વર્ષાણિ વ્યતીતાનિ મહામતે
રામ પણ આગળ જતા, પછી ચિત્રકૂટ પહોંચ્યા; ત્યાં, હે મહામતિ, ત્રણ વર્ષ વીતી ગયા.
પુનઃ સ દક્ષિણામ્ આશામ્ આક્રામદ્ દણ્ડકં વનમ્ વિખ્યાતં ત્રિષુ લોકેષુ દેશાનાં તદ્ ધિ પુણ્યદમ્
પછી એ દક્ષિણ તરફ વળી અને દંડકવનમાં પ્રવેશ કર્યો, જે ત્રણ લોકમાં પુણ્ય આપનાર પ્રદેશ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
પ્રાવિશત્ તન્ મહારણ્યં ભીષણં દૈત્યસેવિતમ્ તદ્ભયાદ્ ઋષિભિસ્ ત્યક્તં હત્વા દૈત્યાંસ્ તુ રાક્ષસાન્
એ મહાન અને ભયજનક જંગલમાં પ્રવેશ કર્યો, જ્યાં દૈત્ય રહેતા હતા, અને ઋષિઓએ ડરથી છોડી દીધું હતું; પણ દૈત્ય અને રાક્ષસોને માર્યા પછી—
વિચરન્ દણ્ડકારણ્યે ઋષિસેવ્યમ્ અથાકરોત્ તત્રેદં વૃત્તમ્ આખ્યાસ્યે શૃણુ નારદ યત્નતઃ
દંડકવનમાં ફરતા, એણે તેને ઋષિઓ માટે રહેવા યોગ્ય બનાવી દીધું; ત્યાં આ ઘટના બની, જે હું તને કાળજીપૂર્વક કહું છું, હે નારદ.
તાવચ્ છનૈસ્ ત્વ્ અગાદ્ રામો યાવદ્ યોજનપઞ્ચકમ્ ગૌતમીં સમનુપ્રાપ્તો રાજાપિ નરકે સ્થિતઃ
એ દરમિયાન, રામ ધીમે ધીમે આગળ વધ્યા અને પાંચ યોજન સુધી જઈ ગૌતમિ નદી સુધી પહોંચ્યા, જ્યારે રાજા નરકમાં જ રહ્યા.
યમઃ સ્વકિંકરાન્ આહ રામો દશરથાત્મજઃ ગૌતમીમ્ અભિતો યાતિ પિતરં તસ્ય ધીમતઃ
યમાએ પોતાના દૂતોને કહ્યું: 'રામ, દશરથનો પુત્ર, ગૌતમિ નદી પાસે આવી રહ્યો છે, પોતાના બુદ્ધિશાળી પિતા નજીક છે.'
આકર્ષન્ત્વ્ અથ રાજાનં નરકાન્ નાત્ર સંશયઃ ઉત્તીર્ય ગૌતમીં યાતિ યાવદ્ યોજનપઞ્ચકમ્
'હવે રાજાને નરકમાંથી બહાર લાવો—આમાં કોઈ શંકા નથી; ગૌતમિ પાર કર્યા પછી, એ પાંચ યોજન પૂરી કરશે.'
રામસ્ તાવત્ તસ્ય પિતા નરકે નૈવ પચ્યતામ્ યદ્ એતન્ મદ્વચઃ પુણ્યં ન કુર્યુર્ યદિ દૂતકાઃ
'જ્યાં સુધી રામે પાર ન કર્યું હોય, એના પિતાને નરકમાં પીડાવા ન દો; જો મારા દૂતોએ આ પુણ્ય કાર્ય ન કર્યું—'
તતશ્ ચ નરકે ઘોરે યૂયં સર્વે નિમજ્જથ યા કાપ્ય્ ઉક્તા પરા શક્તિઃ શિવસ્ય સમવાયિની
'તો તમે બધા ભયાનક નરકમાં ડૂબી જશો; જે પણ બીજી પરમ શક્તિ શિવ સાથે જોડાયેલી છે—'
તામ્ એવ ગૌતમીં સન્તો વદન્ત્ય્ અમ્ભઃસ્વરૂપિણીમ્ હરિબ્રહ્મમહેશાનાં માન્યા વન્દ્યા ચ સૈવ યત્
'એ જ ગૌતમિ, જેને સજ્જન લોકો પાણીનું સ્વરૂપ કહે છે, હરિ, બ્રહ્મા અને મહેશ દ્વારા માન્ય અને પૂજ્ય છે.'
નિસ્તીર્યતે ન કેનાપિ તદ્ અતિક્રમજં ત્વ્ અઘમ્ પાપિનો ઽપ્ય્ આત્મજઃ કશ્ચિદ્ યશ્ ચ ગઙ્ગામ્ અનુસ્મરેત્
'કોઈ પણ એ પાપ, જે અતિક્રમણથી થાય છે, પાર કરી શકતો નથી; પણ પાપી પણ, જો ગંગાને યાદ કરે, અથવા એનો પુત્ર કરે—'
સો ઽનેકદુર્ગનિરયાન્ નિર્ગતો મુક્તતાં વ્રજેત્ કિં પુનસ્ તાદૃશઃ પુત્રો ગૌતમીનિકટે સ્થિતઃ
'એ અનેક ભયાનક નરકમાંથી મુક્ત થાય છે અને મુક્તિ પામે છે; તો આવા પુત્ર વિશે શું કહેવું, જે ગૌતમિ પાસે ઊભો છે?'
યસ્યાસૌ નરકે પક્તું ન કૈરપિ હિ શક્યતે દક્ષિણાશાપતેર્ વાક્યં નિશમ્ય યમકિંકરાઃ
'એને નરકમાં પીડાવવું કોઈને શક્ય નથી, દક્ષિણ દિશાના સ્વામીના આ આજ્ઞા સાંભળીને, હે યમના દૂતોએ.'
નરકે પચ્યમાનં તમ્ અયોધ્યાધિપતિં નૃપમ્ ઉત્તાર્ય ઘોરનરકાદ્ વચનં ચેદમ્ અબ્રુવન્
નરકમાં દુ:ખ પામતા અયોધ્યાના રાજાને ભયાનક નરકમાંથી બહાર કાઢી, તેઓએ તેને આ રીતે કહ્યું:
ધન્યો ઽસિ નૃપશાર્દૂલ યસ્ય પુત્રઃ સ તાદૃશઃ ઇહ ચામુત્ર વિશ્રાન્તિઃ સુપુત્રઃ કેન લભ્યતે
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તું ધન્ય છે, કેમ કે તારો પુત્ર એવો છે; આ દુનિયામાં અને પરલોકમાં, સારા પુત્રથી આરામ કોને મળે છે?
સ વિશ્રાન્તઃ શનૈ રાજા કિંકરાન્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્
રાજા આરામ પામ્યા પછી, ધીમે ધીમે યમના સેવકોને આ રીતે કહ્યું:
નરકેષ્વ્ અથ ઘોરેષુ પચ્યમાનઃ પુનઃ પુનઃ કથં ત્વ્ આકર્ષિતઃ શીઘ્રં તન્ મે વક્તુમ્ ઇહાર્હથ
આ ભયાનક નરકોમાં વારંવાર દુ:ખ પામતો હતો, તો મને કેવી રીતે ઝડપથી બહાર લાવવામાં આવ્યો? મને એ અહીં જણાવો.
તત્ર કશ્ચિચ્ છાન્તમના રાજાનમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્
ત્યાં, એક શાંત મનવાળા વ્યક્તિએ રાજાને આ રીતે કહ્યું:
વેદશાસ્ત્રપુરાણાદાવ્ એતદ્ ગોપ્યં પ્રયત્નતઃ પ્રકાશ્યતે તદ્ અપિ તે સામર્થ્યં પુત્રતીર્થયોઃ
વેદ, શાસ્ત્ર અને પુરાણોમાં આ વાત ખૂબ જ ગુપ્ત રાખવામાં આવે છે; પણ તારા પુત્ર અને તીર્થના શક્તિને કારણે એ તને જણાવી છે.
રામસ્ તવ સુતઃ શ્રીમાન્ ગૌતમીતીરમ્ આગતઃ તસ્માત્ ત્વં નરકાદ્ ઘોરાદ્ આકૃષ્ટો ઽસિ નરોત્તમ
તારો તેજસ્વી પુત્ર રામ ગૌતમીએના કિનારે આવ્યો છે; તેથી, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, તું ભયાનક નરકમાંથી બહાર લાવવામાં આવ્યો છે.
યદિ ત્વાં તત્ર ગૌતમ્યાં સ્મરેદ્ રામઃ સલક્ષ્મણઃ સ્નાનં કૃત્વાથ પિણ્ડાદિ તે દદ્યાત્ સ નૃપોત્તમ તતસ્ ત્વં સર્વપાપેભ્યો મુક્તો યાસિ ત્રિવિષ્ટપમ્
જો રામ અને લક્ષ્મણ ગૌતમીએ તને યાદ કરે, સ્નાન કરે અને પિંડાદિ કરમ કરે, તો રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તું બધા પાપોથી મુક્ત થઈ સ્વર્ગમાં જશે.
તત્ર ગત્વા ભવદ્વાક્યમ્ આખ્યાસ્યે સ્વસુતૌ પ્રતિ ભવન્ત એવ શરણમ્ અનુજ્ઞાં દાતુમ્ અર્હથ
હું ત્યાં જઈને તારા શબ્દો તારા પુત્રોને કહું; તું જ અમારો આશ્રય છે, અને તું અમને અનુમતિ આપવી જોઈએ.
તદ્ રાજવચનં શ્રુત્વા કૃપયા યમકિંકરાઃ આજ્ઞાં ચ પ્રદદુસ્ તસ્મૈ રાજા પ્રાગાત્ સુતૌ પ્રતિ
રાજાના શબ્દો સાંભળી, યમના સેવકો દયાથી તેને અનુમતિ આપી, અને રાજા પોતાના પુત્રોની તરફ ગયો.
ભીષણં યાતનાદેહમ્ આપન્નો નિઃશ્વસન્ મુહુઃ નિરીક્ષ્ય સ્વં લજ્જમાનઃ કૃતં કર્મ ચ સંસ્મરન્
ભયાનક યાતનાના શરીર ધારણ કરીને, વારંવાર ઉંઘી ઉંઘી, પોતાને જોઈને શરમાયો અને પોતાના કરેલા કર્મો યાદ કર્યા.
સ્વેચ્છયા વિહરન્ ગઙ્ગામ્ આસસાદ ચ રાઘવઃ ગૌતમ્યાસ્ તટમ્ આશ્રિત્ય રામો લક્ષ્મણ એવ ચ
રાઘવ પોતાની ઇચ્છાથી ગંગા પાસે પહોંચ્યો, અને રામ તથા લક્ષ્મણ ગૌતમીએના કિનારે આશ્રય લીધો.
સીતયા સહ વૈદેહ્યા સસ્નૌ ચૈવ યથાવિધિ નૈવ તત્રાભવદ્ ભોજ્યં ભક્ષ્યં વા ગૌતમીતટે
વિદેહની પુત્રી સીતાની સાથે, રામે વિધિ પ્રમાણે સ્નાન કર્યું; પણ ગૌતમીએના કિનારે ન તો ભોજન હતું, ન તો ખાવા માટે કંઈ હતું.
તદ્દિને તત્ર વસતાં ગૌતમીતીરવાસિનામ્ તદ્ દૃષ્ટ્વા દુઃખિતો ભ્રાતા લક્ષ્મણો રામમ્ અબ્રવીત્
તે દિવસે, ગૌતમીએના કિનારે રહેતા લોકો વચ્ચે રહેતા, આ જોઈને, દુ:ખી લક્ષ્મણે રામને કહ્યું:
પુત્રૌ દશરથસ્યાવાં તવાપિ બલમ્ ઈદૃશમ્ નાસ્તિ ભોજ્યમ્ અથાસ્માકં ગઙ્ગાતીરનિવાસિનામ્
અમે દશરથના પુત્રો છીએ, તારી શક્તિ પણ એવી છે; છતાં, અમને કે ગંગા કિનારે રહેતા લોકોને ખાવા માટે કંઈ નથી.
ભ્રાતર્ યદ્ વિહિતં કર્મ નૈવ તચ્ ચાન્યથા ભવેત્ પૃથિવ્યામ્ અન્નપૂર્ણાયાં વયમ્ અન્નાભિલાષિણઃ
ભાઈ, જે કર્મ નિર્ધારિત છે, એ ક્યારેય બદલી શકાતું નથી; પૃથ્વી પર અન્ન ભરપૂર છે, છતાં આપણે અન્નની ઈચ્છા રાખીએ છીએ.