નિન્યે વૈ શ્રવણં વૃદ્ધં સભાર્યં નૃપસત્તમઃ યત્રાસૌ પતિતઃ પુત્રસ્ તં સ્પૃષ્ટ્વા તૌ વિલેપતુઃ
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાની પત્ની સાથે, વૃદ્ધ શ્રવણને એ સ્થળે લઈ ગયા જ્યાં તેમનો પુત્ર પડ્યો હતો, અને તેને સ્પર્શ કરીને બંને રડી પડ્યા.
યથા પુત્રવિયોગેન મૃત્યુર્ નૌ વિહિતસ્ તથા ત્વં ચાપિ પાપ પુત્રસ્ય વિયોગાન્ મૃત્યુમ્ આપ્સ્યસિ
જેમ અમને પુત્રના વિયોગથી મૃત્યુ મળ્યો છે, તેમ તું પણ પાપના કારણે પુત્રના વિયોગથી મૃત્યુ પામશે.
એવં તુ જલ્પતોર્ બ્રહ્મન્ ગતાઃ પ્રાણાસ્ તતો નૃપઃ અગ્નિના યોજયામ્ આસ વૃદ્ધૌ ચ ઋષિપુત્રકમ્
એ રીતે વાત કરતાં, રાજાના પ્રાણ છૂટ્યા; પછી તેણે વૃદ્ધ દંપતી અને તેમના ઋષિપુત્રનું અગ્નિથી અંતિમ સંસ્કાર કરાવ્યો.
તતો જગામ નગરં દુઃખિતો નૃપતિર્ મુને વસિષ્ઠાય ચ તત્ સર્વં ન્યવેદયદ્ અશેષતઃ
પછી રાજા દુઃખી થઈ શહેરમાં ગયો, અને મુનિ, વશિષ્ઠને બધું વિગતે કહી સંભળાવ્યું.
નૃપાણાં સૂર્યવંશ્યાનાં વસિષ્ઠો હિ પરા ગતિઃ વસિષ્ઠો ઽપિ દ્વિજશ્રેષ્ઠૈઃ સંમન્ત્ર્યાહ ચ નિષ્કૃતિમ્
સૂર્યવંશના રાજાઓ માટે વશિષ્ઠ જ શ્રેષ્ઠ આશ્રય છે; વશિષ્ઠે પણ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો સાથે ચર્ચા કરીને પ્રાયશ્ચિત્ત બતાવ્યું.
ગાલવં વામદેવં ચ જાબાલિમ્ અથ કશ્યપમ્ એતાન્ અન્યાન્ સમાહૂય હયમેધાય યત્નતઃ
ગાલવ, વામદેવ, જાબાલી અને કશ્યપ તથા અન્ય બ્રાહ્મણોને બોલાવી, તેણે અશ્વમેધ યજ્ઞ માટે કાળજીપૂર્વક સૂચના આપી.
યજસ્વ હયમેધૈશ્ ચ બહુભિર્ બહુદક્ષિણૈઃ
ઘણા અશ્વમેધ યજ્ઞો abundant દક્ષિણાથી કર.
અકરોદ્ ધયમેધાંશ્ ચ રાજા દશરથો દ્વિજૈઃ એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર વાગ્ ઉવાચાશરીરિણી
રાજા દશરથએ બ્રાહ્મણો સાથે અશ્વમેધ યજ્ઞો કર્યા; એ સમયે ત્યાં એક દેહરહિત અવાજ સંભળાયો.
પૂતં શરીરમ્ અભવદ્ રાજ્ઞો દશરથસ્ય હિ વ્યવહાર્યશ્ ચ ભવિતા ભવિષ્યન્તિ તથા સુતાઃ જ્યેષ્ઠપુત્રપ્રસાદેન રાજાપાપો ભવિષ્યતિ
રાજા દશરથનું શરીર શુદ્ધ થયું, અને તેમના પુત્રો રાજકાર્ય માટે યોગ્ય બનશે; મોટાં પુત્રની કૃપાથી રાજા પાપમુક્ત થશે.
તતો બહુતિથે કાલે ઋષ્યશૃઙ્ગાન્ મુનીશ્વરાત્ દેવાનાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થં સુતા આસન્ સુરોપમાઃ
પછી ઘણા સમય પછી, દેવતાઓના કાર્ય પૂર્ણ કરવા માટે, મહામુનિ ઋષ્યશૃંગથી દેવ સમાન પુત્રો જન્મ્યા.
કૌશલ્યાયાં તથા રામઃ સુમિત્રાયાં ચ લક્ષ્મણઃ શત્રુઘ્નશ્ ચાપિ કૈકેય્યાં ભરતો મતિમત્તરઃ
કૌશલ્યામાં રામ, સુમિત્રામાં લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ન, અને કૈકેયીમાંથી સૌથી બુદ્ધિશાળી ભરત જન્મ્યા.
તે સર્વે મતિમન્તશ્ ચ પ્રિયા રાજ્ઞો વશે સ્થિતાઃ તં રાજાનમ્ ઋષિઃ પ્રાપ્ય વિશ્વામિત્રઃ પ્રજાપતિઃ
બધા પુત્રો બુદ્ધિશાળી, રાજાને પ્રિય અને તેમની આજ્ઞામાં રહેતા હતા; ઋષિ વિશ્વામિત્ર, પ્રજાપતિ, એ રાજા પાસે આવ્યા.
રામં ચ લક્ષ્મણં ચાપિ અયાચત મહામતે યજ્ઞસંરક્ષણાર્થાય જ્ઞાતતન્મહિમા મુનિઃ
મુનિએ, તેમની મહિમા જાણીને, મહાબુદ્ધિશાળી રામ અને લક્ષ્મણને પોતાના યજ્ઞની રક્ષા માટે માંગ્યા.
ચિરપ્રાપ્તસુતો વૃદ્ધો રાજા નૈવેત્ય્ અભાષત
વૃદ્ધ રાજા, જે લાંબા સમયથી પુત્રોની રાહ જોઈ રહ્યો હતો, સંમતિ આપી નહોતી.
મહતા દૈવયોગેન કથંચિદ્ વાર્ધકે મુને જાતાવ્ આનન્દસંદોહદાયકૌ મમ બાલકૌ
મુનિ, મોટા દૈવયોગથી, વૃદ્ધાવસ્થામાં મને આ બે પુત્રો મળ્યા, જેઓ આનંદની લહેર લાવ્યા.
સશરીરમ્ ઇદં રાજ્યં દાસ્યે નૈવ સુતાવ્ ઇમૌ
હું તને પોતાનું શરીર અને રાજય આપી શકું, પણ આ બે પુત્રો નહીં.
વસિષ્ઠેન તદા પ્રોક્તો રાજા દશરથસ્ ત્વ્ ઇતિ
ત્યારે વશિષ્ઠે રાજા દશરથને આ રીતે કહ્યું.
રઘવઃ પ્રાર્થનાભઙ્ગં ન રાજન્ ક્વાપિ શિક્ષિતાઃ
રાજા, રઘવાઓએ ક્યારેય વિનંતી નકારવાની શીખ નથી લીધી.
રામં ચ લક્ષ્મણં ચૈવ કથંચિદ્ અવદન્ નૃપઃ
રાજાએ કઈ રીતેક રામ અને લક્ષ્મણ સાથે વાત કરી.
વિશ્વામિત્રસ્ય બ્રહ્મર્ષેઃ કુરુતાં યજ્ઞરક્ષણમ્
તે કહ્યું, 'વિશ્વામિત્ર બ્રહ્મર્ષિના પુત્રો યજ્ઞની રક્ષા કરે.'
વદન્ન્ ઇતિ સુતૌ સોષ્ણં નિશ્વસન્ ગ્લપિતાધરઃ પુત્રૌ સમર્પયામ્ આસ વિશ્વામિત્રસ્ય શાસ્ત્રકૃત્
એ રીતે બોલી, ગરમ ઉચ્છ્વાસ સાથે, કાંપતા હોઠે, રાજાએ પોતાના બે પુત્રો વિશ્વામિત્રને, શાસ્ત્રજ્ઞાને, સોંપી દીધા.
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા દશરથં નમસ્ય ચ પુનઃ પુનઃ જગ્મતૂ રક્ષણાર્થાય વિશ્વામિત્રેણ તૌ મુદા
‘તથાસ્તુ’ કહી, દશરથને વારંવાર નમન કરીને, બંને આનંદથી વિશ્વામિત્ર સાથે યજ્ઞની રક્ષા માટે ગયા.
તતઃ પ્રહૃષ્ટઃ સ મુનિર્ મુદા પ્રાદાત્ તદોભયોઃ માહેશ્વરીં મહાવિદ્યાં ધનુર્વિદ્યાપુરઃસરામ્
પછી આનંદિત મુનિએ ખુશીથી બંનેને મહેશ્વરી મહાવિદ્યાનું જ્ઞાન, ધનુર્વિદ્યાની આગવી સાથે, આપ્યું.
શાસ્ત્રીમ્ આસ્ત્રીં લૌકિકીં ચ રથવિદ્યાં ગજોદ્ભવામ્ અશ્વવિદ્યાં ગદાવિદ્યાં મન્ત્રાહ્વાનવિસર્જને
તેને શસ્ત્ર, અસ્ત્ર, લોકિક કળા, રથવિદ્યા, હાથીથી જન્મેલી વિદ્યા, ઘોડાવિદ્યા, ગદા વિદ્યા અને મંત્ર બોલવા-વિસરાવવા કળા શીખવી.
સર્વવિદ્યામ્ અથાવાપ્ય ઉભૌ તૌ રામલક્ષ્મણૌ વનૌકસાં હિતાર્થાય જઘ્નતુસ્ તાટકાં વને
બધું જ્ઞાન મેળવી, રામ અને લક્ષ્મણે વનવાસી લોકોની ભલાઈ માટે વનમાં તાટકાને મારી નાખી.
અહલ્યાં શાપનિર્મુક્તાં પાદસ્પર્શાચ્ ચ ચક્રતુઃ યજ્ઞવિધ્વંસનાયાતાઞ્ જઘ્નતુસ્ તત્ર રાક્ષસાન્
અહલ્યાને પગના સ્પર્શથી શાપમુક્ત કરી, ત્યાં યજ્ઞ નાશ કરવા આવેલા રાક્ષસોને પણ મારી નાખ્યા.
કૃતવિદ્યૌ ધનુષ્પાણી ચક્રતુર્ યજ્ઞરક્ષણમ્ તતો મહામખે વૃત્તે વિશ્વામિત્રો મુનીશ્વરઃ
વિદ્યામાં નિપુણ, ધનુષ હાથમાં લઈને, બંનેએ યજ્ઞની રક્ષા કરી; પછી મહાયજ્ઞ પૂર્ણ થતાં, વિશ્વામિત્ર મુનિશ્રેષ્ઠ—
પુત્રાભ્યાં સહિતો રાજ્ઞો જનકં દ્રષ્ટુમ્ અભ્યગાત્ ચિત્રામ્ અદર્શયત્ તત્ર રાજમધ્યે નૃપાત્મજઃ
રાજાના પુત્રો સાથે જનકને જોવા ગયા; ત્યાં, રાજાઓની વચ્ચે, અદભુત ધનુષ બતાવ્યું.
રામઃ સૌમિત્રિસહિતો ધનુર્વિદ્યાં ગુરોર્ મતામ્ તત્પ્રીતો જનકઃ પ્રાદાત્ સીતાં લક્ષ્મીમ્ અયોનિજામ્
રામ, સૌમિત્રિ સાથે, ગુરુ દ્વારા શીખેલી ધનુર્વિદ્યા દર્શાવી; જનક પ્રસન્ન થઈ, સીતાને, અયોનિ જન્મી લક્ષ્મીને, આપી.
તથૈવ લક્ષ્મણસ્યાપિ ભરતસ્યાનુજસ્ય ચ શત્રુઘ્નભરતાદીનાં વસિષ્ઠાદિમતે સ્થિતઃ
એ જ રીતે, લક્ષ્મણ, ભરતના નાના ભાઈ, શત્રુઘ્ન, ભરત અને બીજા સૌ માટે, વસિષ્ઠની સમજ પ્રમાણે વ્યવસ્થા કરાઈ.