ઇતિ જાનન્ન્ અપિ ચ તચ્ ચકાર તુ વિધેર્ વશાત્ ગર્તં પ્રવિશ્ય પાનાર્થમ્ આગતાન્ નિશિતૈઃ શરૈઃ
જાણતાં હોવા છતાં, એણે ભાગ્યના વશમાં આવી એમ જ કર્યું: પાન માટે ખાડામાં જઈને, જે આવ્યા હતા એને તીક્ષ્ણ બાણોથી માર્યા.
મૃગાન્ હન્તિ મહાબાહુઃ શૃણુ કાલવિપર્યયમ્ ગર્તં પ્રવિષ્ટે નૃપતૌ તસ્મિન્ન્ એવ નગોત્તમે
મહાબાહુ રાજાએ પ્રાણીઓનો શિકાર કર્યો; હવે ભાગ્યના ફેર વિશે સાંભળો: એ સમયે રાજા ખાડામાં હતો, એ ઉત્તમ શહેરમાં—
વૃદ્ધો વૈશ્રવણો નામ ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ તસ્ય ભાર્યા તથાભૂતા તાવ્ અબ્રૂતાં તદા સુતમ્
વૃદ્ધ વૈશ્વરવણ નામનો માણસ હતો, જે સાંભળી શકતો નહોતો અને જોઈ શકતો પણ નહોતો; તેની પત્ની પણ એવી જ હતી, અને એ બંનેએ પોતાના પુત્રને બોલાવ્યા.
આવાં તૃષાર્તૌ રાત્રિશ્ ચ કૃષ્ણા ચાપિ પ્રવર્તતે વૃદ્ધાનાં જીવિતં કૃત્સ્નં બાલસ્ ત્વમ્ અસિ પુત્રક
અમે બંને તરસથી પીડાઈએ છીએ, અને રાત પણ આવી ગઈ છે; વૃદ્ધોનું જીવન આખું તારી પર આધારિત છે—પણ તું તો બાળક છે, પ્રિય પુત્ર.
અન્ધાનાં બધિરાણાં ચ વૃદ્ધાનાં ધિક્ ચ જીવિતમ્ જરાજર્જરદેહાનાં ધિગ્ ધિક્ પુત્રક જીવિતમ્
અંધ, બેહરા અને વૃદ્ધ લોકોનું જીવન, પુત્ર, શરમજનક છે; વૃદ્ધાવસ્થાથી ખંડિત શરીર ધરાવનારનું જીવન પણ શરમજનક છે.
તાવત્ પુંભિર્ જીવિતવ્યં યાવલ્ લક્ષ્મીર્ દૃઢં વપુઃ યાવદ્ આજ્ઞાપ્રતિહતા તીર્થાદાવ્ અન્યથા મૃતિઃ
માણસે એટલું જ જીવવું જોઈએ, જેટલી વાર તેની પાસે ધન, મજબૂત શરીર અને અવરોધ વગરની આજ્ઞા હોય; નહીતર, ખાસ કરીને પવિત્ર સ્થળે મૃત્યુ વધુ સારું છે.
ઇત્ય્ એતદ્ વચનં શ્રુત્વા વૃદ્ધયોર્ ગુરુવત્સલઃ પુત્રઃ પ્રોવાચ તદ્ દુઃખં ગિરા મધુરયા હરન્
વૃદ્ધોના આ શબ્દો સાંભળીને, ગુરુપ્રેમી પુત્રએ મીઠી વાણીથી તેમનું દુઃખ દૂર કરતાં કહ્યું.
મયિ જીવતિ કિં નામ યુવયોર્ દુઃખમ્ ઈદૃશમ્ ન હરત્ય્ આત્મજઃ પિત્રોર્ યશ્ ચરિત્રૈર્ મનોરુજમ્
મારી હાજરીમાં, તમને આવું દુઃખ કેમ થવું જોઈએ? જે પુત્ર પોતાના વર્તનથી માતાપિતાની મનની પીડા દૂર નથી કરતો, તે અયોગ્ય છે.
તેન કિં તનુજેનેહ કુલોદ્વેગવિધાયિના
કુટુંબમાં કળહ લાવનાર એવા પુત્રનો શું ઉપયોગ?
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પિતરૌ નત્વા તાવ્ આશ્વાસ્ય મહામનાઃ તરુસ્કન્ધે સમારોપ્ય વૃદ્ધૌ ચ પિતરૌ તદા
આ રીતે કહીને, પોતાના માતાપિતાને વંદન કરીને અને તેમને આશ્વાસન આપી, મહાન મનવાળા પુત્રે વૃદ્ધ માતાપિતાને વૃક્ષની ડાળ પર બેસાડ્યા.
હસ્તે ગૃહીત્વા કલશં જગામ ઋષિપુત્રકઃ સ ઋષિર્ ન તુ રાજાનં જાનાતિ નૃપતિર્ દ્વિજમ્
પાણીનો કળશ હાથમાં લઈને ઋષિનો પુત્ર ત્યાંથી ચાલ્યો; ઋષિ રાજાને ઓળખતો નથી અને રાજા પણ દ્વિજને ઓળખતો નથી.
ઉભૌ સરભસૌ તત્ર દ્વિજો વારિ સમાવિશત્ સત્વરં કલશે ન્યુબ્જે વારિ ગૃહ્ણન્તમ્ આશુગૈઃ
બન્ને ઝડપથી ત્યાં પહોંચ્યા; બ્રાહ્મણે જલદી પાણીમાં પ્રવેશ કર્યો અને કળશમાં ઝડપથી પાણી ભરી લીધું.
દ્વિજં રાજા દ્વિપં મત્વા વિવ્યાધ નિશિતૈઃ શરૈઃ વનદ્વિપો ઽપિ ભૂપાનામ્ અવધ્યસ્ તદ્ વિદન્ન્ અપિ
રાજાએ બ્રાહ્મણને હાથી સમજીને તીક્ષ્ણ બાણો માર્યા; જંગલનો હાથી પણ જાણે છે કે રાજાઓ અપ્રાપ્ય છે, તેથી હુમલો નથી કરતો.
વિવ્યાધ તં નૃપઃ કુર્યાન્ ન કિં કિં વિધિવઞ્ચિતઃ સ વિદ્ધો મર્મદેશે તુ દુઃખિતો વાક્યમ્ અબ્રવીત્
રાજાએ તેને ઘાયલ કર્યો; ભાગ્યે છેતરાયેલા માણસ શું નહીં કરે? મહત્વના અંગમાં ઘાયલ થયેલા ઋષિ પુત્રે દુઃખમાં કહ્યું.
કેનેદં દુઃખદં કર્મ કૃતં સદ્બ્રાહ્મણસ્ય મે મૈત્રો બ્રાહ્મણ ઇત્ય્ ઉક્તો નાપરાધો ઽસ્તિ કશ્ચન
મારા જેવા સારા બ્રાહ્મણ પર આ દુઃખદ કાર્ય કોણે કર્યું? હું મૈત્રો બ્રાહ્મણ છું, જેમ કહેલું છે; મારી કોઈ ભૂલ નથી.
તદ્ એતદ્ વચનં શ્રુત્વા મુનેર્ આર્તસ્ય ભૂપતિઃ નિશ્ચેષ્ટશ્ ચ નિરુત્સાહો શનૈસ્ તં દેશમ્ અભ્યગાત્
મુનિની પીડિત વાણી સાંભળીને, રાજા નિષ્ક્રિય અને નિરાશ થઈને ધીરે ધીરે ત્યાં ગયો.
તં તુ દૃષ્ટ્વા દ્વિજવરં જ્વલન્તમ્ ઇવ તેજસા અસાવ્ અપ્ય્ અભવત્ તત્ર સશલ્ય ઇવ મૂર્ચ્છિતઃ
પ્રભા સાથે તેજસ્વી બ્રાહ્મણને જોઈને, રાજા પણ ત્યાં શલ્યથી ઘાયલ થયેલા જેવા બેહોશ થઈ ગયો.
આત્માનમ્ આત્મના કૃત્વા સ્થિરં રાજાબ્રવીદ્ ઇદમ્
પોતે પોતાને સંભાળી, રાજાએ આ શબ્દો કહ્યા.
કો ભવાન્ દ્વિજશાર્દૂલ કિમર્થમ્ ઇહ ચાગતઃ વદ પાપકૃતે મહ્યં વદ મે નિષ્કૃતિં પરામ્
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તમે કોણ છો? અહીં કેમ આવ્યા છો? મને કહો, કારણ કે મેં પાપ કર્યું છે; શ્રેષ્ઠ પ્રાયશ્ચિત શું છે, તે કહો.
બ્રહ્મહા વર્ણિભિઃ કિંતુ શ્વપચૈર્ અપિ જાતુચિત્ ન સ્પ્રષ્ટવ્યો મહાબુદ્ધે દ્રષ્ટવ્યો ન કદાચન
બ્રાહ્મણહંતાને, ભલે તે વાક્પટુ હોય, સ્પર્શવું જોઈએ નહીં, હે મહાબુદ્ધિ, અછૂત પણ તેને સ્પર્શ ન કરે; ક્યારેય તેને જોવું પણ નહીં.
તદ્ રાજવચનં શ્રુત્વા મુનિપુત્રો ઽબ્રવીદ્ વચઃ
રાજાના શબ્દો સાંભળીને, ઋષિ પુત્રે કહ્યું.
ઉત્ક્રમિષ્યન્તિ મે પ્રાણા અતો વક્ષ્યામિ કિંચન સ્વચ્છન્દવૃત્તિતાજ્ઞાને વિદ્ધિ પાકં ચ કર્મણામ્
મારા પ્રાણો છૂટશે, એટલે હું કંઈક કહું છું; જાણો કે કર્મોનું ફળ સ્વચ્છંદ વર્તન અને અજ્ઞાનથી પકવે છે.
આત્માર્થં તુ ન શોચામિ વૃદ્ધૌ તુ પિતરૌ મમ તયોઃ શુશ્રૂષકઃ કઃ સ્યાદ્ અન્ધયોર્ એકપુત્રયોઃ
હું મારા માટે દુઃખી નથી, પણ મારા વૃદ્ધ અને અંધ માતાપિતાને માટે ચિંતિત છું—એ બંનેને, એકમાત્ર પુત્ર હોય, કોણ સંભાળશે?
વિના મયા મહારણ્યે કથં તૌ જીવયિષ્યતઃ મમાભાગ્યમ્ અહો કીદૃક્ પિતૃશુશ્રૂષણે ક્ષતિઃ
મારા વિના, એ મોટા જંગલમાં કેવી રીતે જીવશે? અરે, હું કેટલો અભાગી છું—મારા માતાપિતાની સેવા કરવાનો ધર્મ તૂટી ગયો.
જાતા મે ઽદ્ય વિના પ્રાણૈર્ હા વિધે કિં કૃતં ત્વયા તથાપિ ગચ્છ તત્ર ત્વં ગૃહીતકલશસ્ ત્વરન્
આજે તો હું જીવતો જ નથી—હે ભાગ્ય, તું શું કર્યું? છતાં, તું જલદી ત્યાં જા, પાણી ભરેલો કલશ લઈને.
તાભ્યાં દેહ્ય્ ઉદપાનં ત્વં યથા તૌ ન મરિષ્યતઃ
તુ એમને પાણી આપજે, જેથી એ બંને મરી ન જાય.
ઇત્ય્ એવં બ્રુવતસ્ તસ્ય ગતાઃ પ્રાણા મહાવને વિસૃજ્ય સશરં ચાપમ્ આદાય કલશં નૃપઃ
એમ બોલતાં બોલતાં, જંગલમાં તેની પ્રાણ છૂટ્યા; પોતાનું ધનુષ અને બાણ મૂકી, રાજકુમારે કલશ ઉઠાવ્યો.
તત્રાગાત્ સ તુ વેગેન યત્ર વૃદ્ધૌ મહાવને વૃદ્ધૌ ચાપિ તદા રાત્રૌ તાવ્ અન્યોન્યં સમૂચતુઃ
એ ઝડપથી જંગલમાં જ્યાં વૃદ્ધ માતાપિતા હતા, ત્યાં પહોંચ્યો; અને એ રાતે, એ બંને વૃદ્ધોએ એકબીજાને વાત કરી.
ઉદ્વિગ્નઃ કુપિતો વા સ્યાદ્ અથવા ભક્ષિતઃ કથમ્ ન પ્રાપ્તશ્ ચાવયોર્ યષ્ટિઃ કિં કુર્મઃ કા ગતિર્ ભવેત્
શું એ ચિંતિત છે, કે ગુસ્સામાં છે, કે કોઈ જાનવર ખાઈ ગયું? અમારો પુત્ર કેમ પાછો આવ્યો નથી? હવે શું કરીએ, શું આશા રહી?
ન કોપિ તાદૃશઃ પુત્રો વિદ્યતે સચરાચરે યઃ પિત્રોર્ અન્યથા વાક્યં ન કરોત્ય્ અપિ નિન્દિતઃ
ચલતા-ફરતા કે સ્થિર, ક્યાંય એવો પુત્ર નથી, જે માતાપિતાની વાત ન માને—even જો તેને ડાંટવામાં આવે.