યેષાં દશરથો રાજા તે જેતારો ન ચેતરે
જેના સાથે રાજા દશરથ છે, તેઓ જ જીતે છે, બીજાઓ નહિ.
ઇતિ શ્રુત્વા જયાયોભૌ જગ્મતુર્ દેવદાનવૌ તત્ર વાયુસ્ ત્વરન્ પ્રાપ્તો રાજાનમ્ અવદત્ તદા
આ સાંભળીને દેવો અને દાનવો બંને વિજય માટે આગળ વધ્યા; ત્યારે વાયુ ઝડપથી રાજા પાસે આવ્યો અને કહ્યું.
આગન્તવ્યં ત્વયા રાજન્ દેવદાનવસંગરે યત્ર રાજા દશરથો જયસ્ તત્રેતિ વિશ્રુતમ્
હે રાજા, તમારે દેવો અને દાનવોના યુદ્ધમાં આવવું જોઈએ; જ્યાં દશરથ રાજા છે, ત્યાં વિજય જાણીતી છે.
તસ્માત્ ત્વં દેવપક્ષે સ્યા ભવેયુર્ જયિનઃ સુરાઃ
તેથી, તમે દેવોની તરફ હો, જેથી દેવો જીતે.
તદ્ વાયુવચનં શ્રુત્વા રાજા દશરથો નૃપઃ આગમ્યતે મયા સત્યં ગચ્છ વાયો યથાસુખમ્
વાયુના શબ્દો સાંભળીને દશરથ રાજાએ કહ્યું: 'હું ચોક્કસ આવીશ; વાયુ, તું મનગમતું જા.'
ગતે વાયૌ તદા દૈત્યા આજગ્મુર્ ભૂપતિં પ્રતિ તે ઽપ્ય્ ઊચુર્ ભગવન્ન્ અસ્મત્સાહાય્યં કર્તુમ્ અર્હસિ
વાયુ જતા, દૈત્યો રાજા પાસે આવ્યા અને કહ્યું: 'હે સ્વામી, અમને પણ સહાય આપવી જોઈએ.'
રાજન્ દશરથ શ્રીમન્ વિજયસ્ ત્વયિ સંસ્થિતઃ તસ્માત્ ત્વં વૈ દૈત્યપતેઃ સાહાય્યં કર્તુમ્ અર્હસિ
રાજા દશરથ, તારી પાસે જ વિજય છે; તેથી તું દૈત્યપતિને મદદ કરવી જોઈએ.
તતઃ પ્રોવાચ નૃપતિર્ વાયુના પ્રાર્થિતઃ પુરા પ્રતિજ્ઞાતં મયા તચ્ ચ યાન્તુ દૈત્યાશ્ ચ દાનવાઃ
પછી, વાયુએ પહેલાં વિનંતી કરી હતી, એ રાજાએ કહ્યું: 'હું પહેલેથી જ વચન આપ્યું છે; દૈત્ય અને દાનવો હવે જઈ શકે.'
સ તુ રાજા તથા ચક્રે ગત્વા ચૈવ ત્રિવિષ્ટપમ્ યુદ્ધં ચક્રે તથા દૈત્યૈર્ દાનવૈઃ સહ રાક્ષસૈઃ
એ રાજાએ એમ જ કર્યું, અને સ્વર્ગમાં જઈને દૈત્ય, દાનવ અને રાક્ષસો સાથે યુદ્ધ કર્યું.
પશ્યત્સુ દેવસંઘેષુ નમુચેર્ ભ્રાતરસ્ તદા વિવિધુર્ નિશિતૈર્ બાણૈર્ અથાક્ષં નૃપતેસ્ તથા
દેવતાઓની સભા જોઈ રહી હતી ત્યારે, નમુચિના ભાઈઓએ તીક્ષ્ણ બાણોથી રાજાના રથનું અક્ષ ભાંગી નાખ્યું.
ભિન્નાક્ષં તં રથં રાજા ન જાનાતિ સ સંભ્રમાત્ રાજાન્તિકે સ્થિતા સુભ્રૂઃ કૈકેય્યાજ્ઞાયિ નારદ
રાજા ગભરાટમાં રથનું અક્ષ ભાંયેલું છે એ જાણ્યો નહીં; સુંદર ભ્રૂવાળી કૈકેયી રાજા પાસે ઊભી હતી, નારદ.
ન જ્ઞાપિતં તયા રાજ્ઞે સ્વયમ્ આલોક્ય સુવ્રતા ભગ્નમ્ અક્ષં સમાલક્ષ્ય ચક્રે હસ્તં તદા સ્વકમ્
કૈકેયીએ રાજાને પોતે કહ્યું નહીં, પણ ભંગાયેલા અક્ષને જોઈને, એ સદ્ગુણવતી સ્ત્રીએ તરત પોતાનો હાથ ત્યાં રાખ્યો.
અક્ષવન્ મુનિશાર્દૂલ તદ્ એતન્ મહદ્ અદ્ભુતમ્ રથેન રથિનાં શ્રેષ્ઠસ્ તયા દત્તકરેણ ચ
મુનિશ્રેષ્ઠ, આ બહુ અદભુત કામ હતું: રથચાલકમાં શ્રેષ્ઠ રાજાએ, કૈકેયીના હાથથી અક્ષની જગ્યાએ, યુદ્ધમાં વિજય મેળવ્યો.
જિતવાન્ દૈત્યદનુજાન્ દેવૈઃ પ્રાપ્ય વરાન્ બહૂન્ તતો દેવૈર્ અનુજ્ઞાતસ્ ત્વ્ અયોધ્યાં પુનર્ અભ્યગાત્
દૈત્ય અને દાનવોને જીત્યા પછી, દેવતાઓ પાસેથી અનેક વરદાન મેળવી, તેમના અનુમતિથી રાજા આનંદથી અયોધ્યા પાછા ફર્યો.
સ તુ મધ્યે મહારાજો માર્ગે વીક્ષ્ય તદા પ્રિયામ્ કૈકેય્યાઃ કર્મ તદ્ દૃષ્ટ્વા વિસ્મયં પરમં ગતઃ
પછી, માર્ગમાં મહારાજાએ પોતાની પ્રિય કૈકેયીને જોયી, અને એના કામને જોઈને ખૂબ આશ્ચર્યમાં પડી ગયો.
તતસ્ તસ્યૈ વરાન્ પ્રાદાત્ ત્રીંસ્ તુ નારદ સા અપિ અનુમાન્ય નૃપપ્રોક્તં કૈકેયી વાક્યમ્ અબ્રવીત્
પછી, રાજાએ કૈકેયીને ત્રણ વરદાન આપ્યા, નારદ; અને રાજાની મંજૂરી લઈને, કૈકેયીએ એના શબ્દો કહ્યું.
ત્વયિ તિષ્ઠન્તુ રાજેન્દ્ર ત્વયા દત્તા વરા અમી
રાજાધિરાજ, એ વરદાનો તારી પાસે રહે, જ્યારે સુધી હું એ માંગું નહીં.
વિભૂષણાનિ રાજેન્દ્રો દત્ત્વા સ પ્રિયયા સહ રથેન વિજયી રાજા યયૌ સ્વનગરં સુખી
રાજાએ પોતાની પ્રિયને આભૂષણ આપ્યા, અને એ સાથે રથમાં વિજયી અને ખુશ થઈને પોતાના શહેરમાં પાછો ગયો.
યોષિતાં કિમ્ અદેયં હિ પ્રિયાણામ્ ઉચિતાગમે સ કદાચિદ્ દશરથો મૃગયાશીલિભિર્ વૃતઃ
પ્રિય સ્ત્રીઓ માટે યોગ્ય સમયે શું આપવું નહીં જોઈએ? એક વખત દશરથ શિકારીઓ સાથે શિકાર માટે નીકળ્યા.
અટન્ન્ અરણ્યે શર્વર્યાં વારિબન્ધમ્ અથાકરોત્ સપ્તવ્યસનહીનેન ભવિતવ્યં તુ ભૂભુજા
એ જંગલમાં રાતે ફર્યા અને પાણીનો બંધ બાંધ્યો; રાજાને સાત દુર્વૃત્તિઓથી મુક્ત રહેવું જોઈએ.
ઇતિ જાનન્ન્ અપિ ચ તચ્ ચકાર તુ વિધેર્ વશાત્ ગર્તં પ્રવિશ્ય પાનાર્થમ્ આગતાન્ નિશિતૈઃ શરૈઃ
જાણતાં હોવા છતાં, એણે ભાગ્યના વશમાં આવી એમ જ કર્યું: પાન માટે ખાડામાં જઈને, જે આવ્યા હતા એને તીક્ષ્ણ બાણોથી માર્યા.
મૃગાન્ હન્તિ મહાબાહુઃ શૃણુ કાલવિપર્યયમ્ ગર્તં પ્રવિષ્ટે નૃપતૌ તસ્મિન્ન્ એવ નગોત્તમે
મહાબાહુ રાજાએ પ્રાણીઓનો શિકાર કર્યો; હવે ભાગ્યના ફેર વિશે સાંભળો: એ સમયે રાજા ખાડામાં હતો, એ ઉત્તમ શહેરમાં—
વૃદ્ધો વૈશ્રવણો નામ ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ તસ્ય ભાર્યા તથાભૂતા તાવ્ અબ્રૂતાં તદા સુતમ્
વૃદ્ધ વૈશ્વરવણ નામનો માણસ હતો, જે સાંભળી શકતો નહોતો અને જોઈ શકતો પણ નહોતો; તેની પત્ની પણ એવી જ હતી, અને એ બંનેએ પોતાના પુત્રને બોલાવ્યા.
આવાં તૃષાર્તૌ રાત્રિશ્ ચ કૃષ્ણા ચાપિ પ્રવર્તતે વૃદ્ધાનાં જીવિતં કૃત્સ્નં બાલસ્ ત્વમ્ અસિ પુત્રક
અમે બંને તરસથી પીડાઈએ છીએ, અને રાત પણ આવી ગઈ છે; વૃદ્ધોનું જીવન આખું તારી પર આધારિત છે—પણ તું તો બાળક છે, પ્રિય પુત્ર.
અન્ધાનાં બધિરાણાં ચ વૃદ્ધાનાં ધિક્ ચ જીવિતમ્ જરાજર્જરદેહાનાં ધિગ્ ધિક્ પુત્રક જીવિતમ્
અંધ, બેહરા અને વૃદ્ધ લોકોનું જીવન, પુત્ર, શરમજનક છે; વૃદ્ધાવસ્થાથી ખંડિત શરીર ધરાવનારનું જીવન પણ શરમજનક છે.
તાવત્ પુંભિર્ જીવિતવ્યં યાવલ્ લક્ષ્મીર્ દૃઢં વપુઃ યાવદ્ આજ્ઞાપ્રતિહતા તીર્થાદાવ્ અન્યથા મૃતિઃ
માણસે એટલું જ જીવવું જોઈએ, જેટલી વાર તેની પાસે ધન, મજબૂત શરીર અને અવરોધ વગરની આજ્ઞા હોય; નહીતર, ખાસ કરીને પવિત્ર સ્થળે મૃત્યુ વધુ સારું છે.
ઇત્ય્ એતદ્ વચનં શ્રુત્વા વૃદ્ધયોર્ ગુરુવત્સલઃ પુત્રઃ પ્રોવાચ તદ્ દુઃખં ગિરા મધુરયા હરન્
વૃદ્ધોના આ શબ્દો સાંભળીને, ગુરુપ્રેમી પુત્રએ મીઠી વાણીથી તેમનું દુઃખ દૂર કરતાં કહ્યું.
મયિ જીવતિ કિં નામ યુવયોર્ દુઃખમ્ ઈદૃશમ્ ન હરત્ય્ આત્મજઃ પિત્રોર્ યશ્ ચરિત્રૈર્ મનોરુજમ્
મારી હાજરીમાં, તમને આવું દુઃખ કેમ થવું જોઈએ? જે પુત્ર પોતાના વર્તનથી માતાપિતાની મનની પીડા દૂર નથી કરતો, તે અયોગ્ય છે.
તેન કિં તનુજેનેહ કુલોદ્વેગવિધાયિના
કુટુંબમાં કળહ લાવનાર એવા પુત્રનો શું ઉપયોગ?
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પિતરૌ નત્વા તાવ્ આશ્વાસ્ય મહામનાઃ તરુસ્કન્ધે સમારોપ્ય વૃદ્ધૌ ચ પિતરૌ તદા
આ રીતે કહીને, પોતાના માતાપિતાને વંદન કરીને અને તેમને આશ્વાસન આપી, મહાન મનવાળા પુત્રે વૃદ્ધ માતાપિતાને વૃક્ષની ડાળ પર બેસાડ્યા.