નલૌ દ્વાવ્ એવ વિખ્યાતૌ પુરાણે મુનિસત્તમાઃ વીરસેનાત્મજશ્ ચૈવ યશ્ ચેક્ષ્વાકુકુલોદ્વહઃ
પુરૂષોત્તમ મુનિઓ, પુરાણોમાં બે નલ પ્રસિદ્ધ છે: એક વીરસેનાનો પુત્ર અને બીજો ઇક્ષ્વાકુ કુળના મહાન વંશજ.
ઇક્ષ્વાકુવંશપ્રભવાઃ પ્રાધાન્યેન પ્રકીર્તિતાઃ એતે વિવસ્વતો વંશે રાજાનો ભૂરિતેજસઃ
આ રાજાઓ, મુખ્યત્વે ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં જન્મેલા, વિવસ્વાનના તેજસ્વી વંશમાં મુખ્ય ગણાય છે.
પઠન્ સમ્યગ્ ઇમાં સૃષ્ટિમ્ આદિત્યસ્ય વિવસ્વતઃ શ્રાદ્ધદેવસ્ય દેવસ્ય પ્રજાનાં પુષ્ટિદસ્ય ચ પ્રજાવાન્ એતિ સાયુજ્યમ્ આદિત્યસ્ય વિવસ્વતઃ
જે કોઈ વિવસ્વાન, એટલે કે સૂર્યદેવની આ સર્જનકથા યોગ્ય રીતે વાંચે છે, તે શ્રાદ્ધદેવ અને સર્વજીવોને પોષણ આપનારા દેવ સાથે એકરૂપતા પામે છે અને સંતાનવંત બને છે.
પિતા સોમસ્ય ભો વિપ્રા જજ્ઞે ઽત્રિર્ ભગવાન્ ઋષિઃ બ્રહ્મણો માનસાત્ પૂર્વં પ્રજાસર્ગં વિધિત્સતઃ
હે વિદ્વાનો, સોમના પિતા મહાન ઋષિ અત્રિ હતા, જે બ્રહ્માજીના મનથી પ્રથમ જન્મ્યા, જ્યારે તેમણે પ્રજાઓની સર્જના કરવાનો વિચાર કર્યો.
અનુત્તરં નામ તપો યેન તપ્તં હિ તત્ પુરા ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ દિવ્યાનીતિ હિ નઃ શ્રુતમ્
પ્રાચીન સમયમાં, તેમણે અનુત્તર નામનું સર્વોચ્ચ તપ કર્યું હતું, જે ત્રણ હજાર દૈવી વર્ષો સુધી ચાલ્યું હતું, એવું આપણે સાંભળ્યું છે.
ઊર્ધ્વમ્ આચક્રમે તસ્ય રેતઃ સોમત્વમ્ ઈયિવત્ નેત્રાભ્યાં વારિ સુસ્રાવ દશધા દ્યોતયન્ દિશઃ
તેમના શરીરથી વીજ ઊપર ચડીને ચંદ્રરૂપે પ્રગટ થયું અને તેમની આંખોમાંથી પાણીના દસ ધારા વહેવા લાગી, જે દિશાઓને પ્રકાશિત કરતી હતી.
તં ગર્ભં વિધિનાદિષ્ટા દશ દેવ્યો દધુસ્ તતઃ સમેત્ય ધારયામ્ આસુર્ ન ચ તાઃ સમશક્નુવન્
પછી વિધિના આદેશથી દસ દેવીઓએ એકસાથે એ ગર્ભને ધારણ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ તે બધીએ મળીને પણ તેને ધારણ કરી શક્યા નહીં.
યદા ન ધારણે શક્તાસ્ તસ્ય ગર્ભસ્ય તા દિશઃ તતસ્ તાભિઃ સ ત્યક્તસ્ તુ નિપપાત વસુંધરામ્
જ્યારે એ દેવીઓ એ ગર્ભને ધારણ કરવામાં અસમર્થ રહી, ત્યારે તેમણે એ ગર્ભ છોડ્યો અને તે ચારે દિશામાં પૃથ્વી પર પડી ગયો.
પતિતં સોમમ્ આલોક્ય બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ રથમ્ આરોપયામ્ આસ લોકાનાં હિતકામ્યયા
ચંદ્રને પૃથ્વી પર પડેલો જોઈને, બ્રહ્માજીએ, સર્વલોકોના પિતામહે, સર્વજનોના કલ્યાણ માટે તેને રથ પર બેસાડ્યો.
તસ્મિન્ નિપતિતે દેવાઃ પુત્રે ઽત્રેઃ પરમાત્મનિ તુષ્ટુવુર્ બ્રહ્મણઃ પુત્રાસ્ તથાન્યે મુનિસત્તમાઃ
જ્યારે તે પડી ગયો, ત્યારે દેવતાઓ, બ્રહ્માના પુત્રો અને અન્ય મહાન ઋષિઓએ અત્રિના પુત્ર, પરમાત્માનું સ્તુતિથી ગાન કર્યું.
તસ્ય સંસ્તૂયમાનસ્ય તેજઃ સોમસ્ય ભાસ્વતઃ આપ્યાયનાય લોકાનાં ભાવયામ્ આસ સર્વતઃ
જ્યારે સૌએ તેની સ્તુતિ કરી, ત્યારે તેજસ્વી ચંદ્રનું તેજ સર્વ દિશાઓમાં જગતને પોષણ આપતું રહ્યું.
સ તેન રથમુખ્યેન સાગરાન્તાં વસુંધરામ્ ત્રિઃસપ્તકૃત્વો ઽતિયશાશ્ ચકારાભિપ્રદક્ષિણામ્
તે શ્રેષ્ઠ રથ પર ચઢીને, ચંદ્રે સાગરથી ઘેરાયેલી પૃથ્વીનું એકત્રીસ વાર શુભ પ્રદક્ષિણ કર્યું.
તસ્ય યચ્ ચરિતં તેજઃ પૃથિવીમ્ અન્વપદ્યત ઓષધ્યસ્ તાઃ સમુદ્ભૂતા યાભિઃ સંધાર્યતે જગત્
ચંદ્રે જે તેજ પ્રગટાવ્યું, તે પૃથ્વીમાં પ્રવેશ્યું અને ત્યાંથી વિવિધ ઔષધિઓ ઉગીને, જેના દ્વારા આખું જગત ટક્યું છે.
સ લબ્ધતેજા ભગવાન્ સંસ્તવૈશ્ ચ સ્વકર્મભિઃ તપસ્ તેપે મહાભાગઃ પદ્માનાં દર્શનાય સઃ
પછી, પોતાનું તેજ પાછું મેળવી, સ્તુતિ અને પોતાના કર્મોથી, એ મહાભાગ્યવાને કમળોની દૃષ્ટિ માટે તપ કર્યું.
તતસ્ તસ્મૈ દદૌ રાજ્યં બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ બીજૌષધીનાં વિપ્રાણામ્ અપાં ચ મુનિસત્તમાઃ
પછી, બ્રહ્માજીએ, સર્વોત્તમ બ્રહ્મજ્ઞાની, તેને બીજ, ઔષધિઓ, બ્રાહ્મણો અને જળ પર રાજસત્તા આપી, હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ.
સ તત્ પ્રાપ્ય મહારાજ્યં સોમઃ સૌમ્યવતાં વરઃ સમાજહ્રે રાજસૂયં સહસ્રશતદક્ષિણમ્
એ મહારાજ્ય પ્રાપ્ત કરીને, સૌમ્ય સ્વભાવવાળા ચંદ્રે હજારો દાન આપીને રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો.
દક્ષિણામ્ અદદાત્ સોમસ્ ત્રીંલ્ લોકાન્ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ તેભ્યો બ્રહ્મર્ષિમુખ્યેભ્યઃ સદસ્યેભ્યશ્ ચ ભો દ્વિજાઃ
ચંદ્રે ત્રણેય લોકને દાનરૂપે આપ્યા, એવું આપણે સાંભળ્યું છે, હે દ્વિજગણ, એ સર્વ દાન બ્રહ્મર્ષિ અને યજ્ઞકર્મમાં સહાયકોને આપ્યા.
હિરણ્યગર્ભો બ્રહ્માત્રિર્ ભૃગુશ્ ચ ઋત્વિજો ઽભવત્ સદસ્યો ઽભૂદ્ ધરિસ્ તત્ર મુનિભિર્ બહુભિર્ વૃતઃ
હિરણ્યગર્ભ, બ્રહ્મા અને ભૃગુ યજ્ઞના મુખ્ય ઋત્વિજ બન્યા; હરિ ત્યાં સભ્ય તરીકે અનેક ઋષિઓ સાથે ઉપસ્થિત રહ્યા.
તં સિનીશ્ ચ કુહૂશ્ ચૈવ દ્યુતિઃ પુષ્ટિઃ પ્રભા વસુઃ કીર્તિર્ ધૃતિશ્ ચ લક્ષ્મીશ્ ચ નવ દેવ્યઃ સિષેવિરે
સિની, કુહૂ, દ્યુતિ, પુષ્ટિ, પ્રભા, વસુ, કીર્તિ, ધૃતિ અને લક્ષ્મી—આ નવ દેવીઓએ તેની સેવા કરી.
પ્રાપ્યાવભૃથમ્ અપ્ય્ અગ્ર્યં સર્વદેવર્ષિપૂજિતઃ વિરરાજાધિરાજેન્દ્રો દશધા ભાસયન્ દિશઃ
અગ્રગણ્ય અવભૃથ સ્નાન કરીને, સર્વ દેવતાઓ અને ઋષિઓ દ્વારા પૂજિત, તે રાજાધિરાજ દશ દિશાઓમાં તેજથી ઝગમગ્યો.
તસ્ય તત્ પ્રાપ્ય દુષ્પ્રાપ્યમ્ ઐશ્વર્યમ્ ઋષિસત્કૃતમ્ વિબભ્રામ મતિસ્ તાતાવિનયાદ્ અનયાહૃતા
એ દુર્લભ ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરીને, ઋષિઓ દ્વારા સન્માનિત, તેના મનમાં અભિમાન અને અવિનય આવી ગયો.
બૃહસ્પતેઃ સ વૈ ભાર્યામ્ ઐશ્વર્યમદમોહિતઃ જહાર તરસા સોમો વિમત્યાઙ્ગિરસઃ સુતમ્
ઐશ્વર્યના ઘમંડથી ચકાચૂર થયેલા ચંદ્રે, અંગિરાના પુત્ર બૃહસ્પતિની પત્નીને બળપૂર્વક હરી લીધી.
સ યાચ્યમાનો દેવૈશ્ ચ તથા દેવર્ષિભિર્ મુહુઃ નૈવ વ્યસર્જયત્ તારાં તસ્માય્ અઙ્ગિરસે તદા
દેવતાઓ અને દેવર્ષિઓ વારંવાર વિનંતી કરતા છતાં, તે સમયે તેણે તારા અંગિરસને આપી નહોતી.
ઉશના તસ્ય જગ્રાહ પાર્ષ્ણિમ્ અઙ્ગિરસસ્ તદા રુદ્રશ્ ચ પાર્ષ્ણિં જગ્રાહ ગૃહીત્વાજગવં ધનુઃ
પછી ઉશનાએ અંગિરસના પગની એડી પકડી, અને રુદ્રે પણ પોતાનું બકરાના શિંગનું ધનુષ લઈને એડી પકડી.
તેન બ્રહ્મશિરો નામ પરમાસ્ત્રં મહાત્મના ઉદ્દિશ્ય દેવાન્ ઉત્સૃષ્ટં યેનૈષાં નાશિતં યશઃ
પછી એ મહાન આત્માએ બ્રહ્મશિર નામનું પરમાસ્ત્ર દેવતાઓ સામે ચલાવ્યું, જેના કારણે તેમની કીર્તિ નાશ પામી.
તત્ર તદ્ યુદ્ધમ્ અભવત્ પ્રખ્યાતં તારકામયમ્ દેવાનાં દાનવાનાં ચ લોકક્ષયકરં મહત્
ત્યારે તારા માટે દેવો અને દાનવો વચ્ચે લોકને વિનાશ કરનારું મોટું અને પ્રસિદ્ધ યુદ્ધ થયું.
તત્ર શિષ્ટાસ્ તુ યે દેવાસ્ તુષિતાશ્ ચૈવ યે દ્વિજાઃ બ્રહ્માણં શરણં જગ્મુર્ આદિદેવં સનાતનમ્
ત્યાં બાકી રહેલા દેવો, તુષિત દેવો અને દ્વિજોએ પ્રાચીન અને શાશ્વત બ્રહ્માને આશ્રય લીધો.
તદા નિવાર્યોશનસં તં વૈ રુદ્રં ચ શંકરમ્ દદાવ્ અઙ્ગિરસે તારાં સ્વયમ્ એવ પિતામહઃ
પછી ઉશનાસ અને રુદ્ર શંકરને રોકીને, પિતામહે પોતે તારા અંગિરસને આપી.
તામ્ અન્તઃપ્રસવાં દૃષ્ટ્વા ક્રુદ્ધઃ પ્રાહ બૃહસ્પતિઃ મદીયાયાં ન તે યોનૌ ગર્ભો ધાર્યઃ કથંચન
તારાને ગર્ભવતી જોઈને, બૃહસ્પતિ ગુસ્સે થઈને કહ્યું: 'મારી પત્નીમાં તારો બીજ કદી પણ રાખવામાં નહીં આવે.'
ઇષીકાસ્તમ્બમ્ આસાદ્ય ગર્ભં સા ચોત્સસર્જ હ જાતમાત્રઃ સ ભગવાન્ દેવાનામ્ આક્ષિપદ્ વપુઃ
પછી તે ઈશીકાના ડાંડા પાસે જઈને ગર્ભ છોડ્યો; અને જન્મતા જ તે ભગવંત દેવો જેવા તેજથી ચમક્યો.