એવં વિમૃશતસ્ તસ્ય સ્વાશ્રમે ચાતિશોભને દ્રષ્ટું મુનિવરઃ પ્રાયાદ્ ભરદ્વાજં યતવ્રતમ્
એ રીતે પોતાના સુંદર આશ્રમમાં વિચારતા, એક મહાન મુનિ યતવ્રત ભરદ્વાજને મળવા આવ્યા.
દ્વ્યષ્ટવર્ષઃ શુભવપુઃ શાન્તો દાન્તો ગુણાકરઃ નામ્ના કઠ ઇતિ ખ્યાતો ભરદ્વાજં નનામ સઃ
તે મુનિ સોળ વર્ષના, સુંદર, શાંત, દમિત અને ગુણોથી ભરપૂર હતા; કઠ નામે પ્રસિદ્ધ હતા; તેમણે ભરદ્વાજને વંદન કર્યું.
વિધિવત્ પૂજ્ય તં વિપ્રં ભરદ્વાજઃ કઠં તદા તસ્યાગમનકાર્યં ચ પપ્રચ્છ પુરતઃ સ્થિતઃ
ભરદ્વાજે વિધિવત કઠ બ્રાહ્મણનું સન્માન કર્યું અને પછી, જ્યારે કઠ સામે ઊભો હતો, તેની આવવાની કારણ પૂછ્યું.
કઠો ઽપ્ય્ આહ ભરદ્વાજં વિદ્યાર્થ્ય્ અહમ્ ઉપાગતઃ તથા ચ દર્શનાકાઙ્ક્ષી યદ્ યુક્તં તદ્ વિધીયતામ્
કઠે ભરદ્વાજને કહ્યું: 'હું જ્ઞાન મેળવવા આવ્યો છું, તમારો દર્શન ઇચ્છું છું; જે યોગ્ય હોય તે કરો.'
ભરદ્વાજઃ કઠં પ્રાહ અધીષ્વ યદ્ અભીપ્સિતમ્ પુરાણં સ્મૃતયો વેદા ધર્મસ્થાનાન્ય્ અનેકશઃ
ભરદ્વાજે કઠને કહ્યું: 'તમે જે ઇચ્છો તે શીખો—પુરાણ, સ્મૃતિ, વેદ અને અનેક ધર્મના સ્ત્રોત.'
સર્વં વેદ્મિ મહાપ્રાજ્ઞ રુચિરં વદ મા ચિરમ્ કુલીનો ધર્મનિરતો ગુરુશુશ્રૂષણે રતઃ અભિમાની શ્રુતધરઃ શિષ્યઃ પુણ્યૈર્ અવાપ્યતે
હું બધું જાણું છું, મહાપ્રજ્ઞ; તરત બોલો. જે શિષ્ય કુળીન, ધર્મમાં રત, ગુરુની સેવા કરે, વિનયી અને જ્ઞાનથી ભરપૂર હોય, તે પુણ્યથી મળે છે.
અધ્યાપયસ્વ ભો બ્રહ્મઞ્ શિષ્યં માં વીતકલ્મષમ્ શુશ્રૂષણરતં ભક્તં કુલીનં સત્યવાદિનમ્
હે બ્રાહ્મણ, મને શિષ્ય તરીકે શીખવો—હું પાપથી મુક્ત, સેવા માટે તત્પર, ભક્ત, કુળીન અને સત્યવાડી છું.
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા ભરદ્વાજઃ પ્રાદાદ્ વિદ્યામ્ અશેષતઃ પ્રાપ્તવિદ્યઃ કઠઃ પ્રીતો ભરદ્વાજમ્ અથાબ્રવીત્
‘તથાસ્તુ’ કહીને ભરદ્વાજે કઠને સંપૂર્ણ જ્ઞાન આપ્યું; કઠે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને આનંદથી ભરદ્વાજને કહ્યું.
ઇચ્છેયં દક્ષિણાં દાતું ગુરો તવ મનઃપ્રિયામ્ વદસ્વ દુર્લભં વાપિ ગુરો તુભ્યં નમો ઽસ્તુ તે
હું તમને ગુરુ તરીકે મનપસંદ દક્ષિણા આપવી ઇચ્છું છું; જે પણ દુર્લભ હોય, કહો. હે ગુરુ, હું તમને વંદન કરું છું.
વિદ્યાં પ્રાપ્યાપિ યે મોહાત્ સ્વગુરોઃ પારિતોષિકમ્ ન પ્રયચ્છન્તિ નિરયં તે યાન્ત્ય્ આચન્દ્રતારકમ્
જ્ઞાન મળ્યા પછી પણ જે લોકો મોહથી પોતાના ગુરુને સંતોષ આપતા નથી, તેઓ ચાંદ્ર-તારાઓ સુધી નરકમાં જાય છે.
ગૃહાણ કન્યાં વિધિવદ્ ભાર્યાં કુરુ મમ સ્વસામ્ અસ્યાં પ્રીત્યા વર્તિતવ્યં યાચેયં દક્ષિણામ્ ઇમામ્
મારી બહેનને વિધિવત પત્ની તરીકે સ્વીકારો; તેના સાથે પ્રેમથી રહો—એ જ દક્ષિણા હું માગું છું.
ભ્રાતૃવત્ પુત્રવચ્ ચાપિ શિષ્યઃ સ્યાત્ તુ ગુરોઃ સદા ગુરુશ્ ચ પિતૃવચ્ ચ સ્યાત્ સંબન્ધો ઽત્ર કથં ભવેત્
શિષ્યે ગુરુ માટે હંમેશા ભાઈ કે પુત્ર જેવો હોવો જોઈએ, અને ગુરુ પિતા જેવો; તો આ સંબંધ કેવી રીતે શક્ય છે?
મદ્વાક્યં કુરુ સત્યં ત્વં મમાજ્ઞા તવ દક્ષિણા સર્વં સ્મૃત્વા કઠાદ્ય ત્વં રેવતીં ભર તન્મનાઃ
મારા વચનને સાચું માનીને, મારી આજ્ઞા જ તમારી દક્ષિણા છે. કઠ, બધું યાદ રાખો અને રેવતીને મનથી સ્વીકારો.
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા ગુરોર્ વાક્યાત્ કઠો જગ્રાહ પાણિના રેવતીં વિધિવદ્ દત્તાં તાં સમીક્ષ્ય કઠસ્ ત્વ્ અથ
‘તથાસ્તુ’ કહીને, ગુરુના વચનથી કઠે રેવતીને હાથ પકડીને વિધિવત સ્વીકારી; પછી કઠે રેવતીને જોયી.
તત્રૈવ પૂજયામ્ આસ દેવેશં શંકરં તદા રેવત્યા રૂપસંપત્ત્યૈ શિવપ્રીત્યૈ ચ રેવતી
ત્યાં કઠે રેવતી સાથે દેવોના સ્વામી શંકરને પૂજ્યા, રેવતીના રૂપ અને શિવની પ્રસન્નતા માટે.
સુરૂપા ચારુસર્વાઙ્ગી ન રૂપેણોપમીયતે અભિષેકોદકં તત્ર રેવત્યા યદ્ વિનિઃસૃતમ્
તે સુંદર હતી, સૌંદર્યથી ભરપૂર, રૂપમાં અદ્વિતીય; ત્યાં રેવતીના અભિષેકનું પાણી વહ્યું.
સાભવત્ તત્ર ગઙ્ગાયાં તસ્માત્ તન્નામતો નદી રેવતીતિ સમાખ્યાતા રૂપસૌભાગ્યદાયિની
તે ગંગામાં રેવતી નામે નદી બની, જે સૌંદર્ય અને શુભતા આપે છે.
પુનર્ દર્ભૈશ્ ચ વિવિધૈર્ અભિષેકં ચકાર સઃ પુણ્યરૂપત્વસંસિદ્ધ્યૈ વિદર્ભા તદ્ અભૂન્ નદી
પછી વિવિધ દર્ભાથી ફરી અભિષેક કર્યો, શુભ રૂપ મેળવવા માટે; એ નદી વિદર્ભા બની.
શ્રદ્ધયા સંગમે સ્નાત્વા રેવતીગઙ્ગયોર્ નરઃ સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિષ્ણુલોકે મહીયતે
જે વ્યક્તિ શ્રદ્ધાથી રેવતી અને ગંગાના સંગમમાં સ્નાન કરે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે અને વિષ્ણુના લોકમાં સન્માન પામે છે.
તથા વિદર્ભાગૌતમ્યોઃ સંગમે શ્રદ્ધયા મુને સ્નાનં કરોત્ય્ અસૌ યાતિ ભુક્તિં મુક્તિં ચ તત્ક્ષણાત્
એ જ રીતે, હે મુનિ, જે વ્યક્તિ શ્રદ્ધાથી વિદર્ભા અને ગૌતમીના સંગમમાં સ્નાન કરે છે, તે તત્કાળ ભોગ અને મુક્તિ મેળવે છે.
ઉભયોસ્ તીરયોસ્ તત્ર તીર્થાનાં શતમ્ ઉત્તમમ્ સર્વપાપક્ષયકરં સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્
આ બંને કાંઠે શ્રેષ્ઠ તીર્થોનું શત છે, જે બધા પાપો દૂર કરે છે અને સર્વ સિદ્ધિઓ આપે છે.
પૂર્ણતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં ગઙ્ગાયા ઉત્તરે તટે તત્ર સ્નાત્વા નરો ઽજ્ઞાનાત્ તથાપિ શુભમ્ આપ્નુયાત્
ગંગાના ઉત્તર કાંઠે, જ્યાં પૂર્ણતીર્થ નામે જાણીતું છે, ત્યાં કોઈ અજાણતાં પણ સ્નાન કરે તો શુભ ફળ મેળવે છે.
પૂર્ણતીર્થસ્ય માહાત્મ્યં વર્ણ્યતે કેન જન્તુના સ્વયં સંસ્થીયતે યત્ર ચક્રિણા ચ પિનાકિના
પૂર્ણતીર્થની મહિમા કોણ વર્ણવી શકે, જ્યાં ચક્રધારી અને ત્રિશૂલી પણ પોતે સ્થિર થયા છે.
પુરા ધન્વન્તરિર્ નામ કલ્પાદાવ્ આયુષઃ સુતઃ ઇષ્ટ્વા બહુવિધૈર્ યજ્ઞૈર્ અશ્વમેધપુરઃસરૈઃ
કલ્પના આરંભે, આયુષનો પુત્ર ધન્વંતરીએ અનેક યજ્ઞો કર્યા, જેમાં અશ્વમેધ યજ્ઞ મુખ્ય હતો.
દત્ત્વા દાનાન્ય્ અનેકાનિ ભુક્ત્વા ભોગાંશ્ ચ પુષ્કલાન્ વિજ્ઞાય ભોગવૈષમ્યં પરં વૈરાગ્યમ્ આશ્રિતઃ
ધન્વંતરીએ અનેક દાન આપ્યા અને ઘણાં આનંદ માણ્યા, પણ ભોગોમાં અસમાનતા સમજીને અંતે શ્રેષ્ઠ વૈરાગ્ય અપનાવ્યું.
ગિરિશૃઙ્ગે ઽમ્બુધેઃ પારે તથા ગઙ્ગાનદીતટે શિવવિષ્ણ્વોર્ ગૃહે વાપિ વિશેષાત્ પુણ્યસંગમે
સમુદ્રપાર પર્વત શિખરે, ગંગા કાંઠે, શિવ-વિષ્ણુના ઘરમાં કે પવિત્ર સંગમમાં વિશેષ પુણ્ય મળે છે.
તપ્તં હુતં ચ જપ્તં ચ સર્વમ્ અક્ષયતાં વ્રજેત્ ધન્વન્તરિર્ ઇતિ જ્ઞાત્વા તત્ર તેપે તપો મહત્
ત્યાં જે તપ, હવન અને જપ થાય છે, તે બધું અક્ષય રહે છે; આ જાણીને ધન્વંતરીએ ત્યાં મહાન તપ કર્યું.
જ્ઞાનવૈરાગ્યસંપન્નો ભીમેશચરણાશ્રયઃ તપશ્ ચકાર વિપુલં ગઙ્ગાસાગરસંગમે
જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી યુક્ત, ભીમેશના ચરણોમાં આશ્રય લઈને, ગંગા અને સમુદ્રના સંગમ પર ધન્વંતરીએ ઉગ્ર તપ કર્યું.
પુરા ચ નિકૃતો રાજ્ઞા રણં હિત્વા મહાસુરઃ સહસ્રમ્ એકં વર્ષાણાં સમુદ્રં પ્રાવિશદ્ ભયાત્
ક્યારેક એક મહાસુર રાજાએ યુદ્ધમાં હરાવ્યો, તો ડરથી તે હજારો વર્ષ સુધી સમુદ્રમાં છુપાયો.
ધન્વન્તરૌ વનં પ્રાપ્તે રાજ્યં પ્રાપ્તે તુ તત્સુતે વિરાગં ચ ગતે રાજ્ઞિ તતઃ પ્રાયાદ્ અથાર્ણવાત્
ધન્વંતરી જંગલમાં ગયો ત્યારે તેના પુત્રને રાજ્ય મળ્યું; રાજાએ વૈરાગ્ય ધારણ કર્યું ત્યારે તે સમુદ્રમાંથી બહાર આવ્યો.