મૃત્યુના સહ સંમન્ત્ર્ય નૈમિષારણ્યવાસિનઃ સર્વે ત્યક્ત્વા સ્વાશ્રમં તં શમિત્રા સહ નારદ
મૃત્યુ સાથે ચર્ચા કરીને, નૈમિષારણ્યના બધા વાસીઓ, મૃત્યુના શાંતક સાથે, નારદજી, પોતાના આશ્રમ છોડીને બહાર નીકળી ગયા.
અગ્નિમાત્રમ્ ઉપાદાય ત્યક્ત્વા પાત્રાદિકં તુ યત્ ક્રતુનિષ્પત્તયે જગ્મુર્ ગૌતમીં પ્રતિ સત્વરાઃ
માત્ર અગ્નિ લઈ, પાત્ર અને અન્ય વસ્તુઓ છોડીને, તેઓ યજ્ઞ પૂર્ણ કરવા માટે ઝડપથી ગૌતમીએ નદી તરફ ગયા.
તત્ર સ્નાત્વા મહેશાનં રક્ષણાયોપતસ્થિરે કૃતાઞ્જલિપુટાસ્ તે તુ તુષ્ટુવુસ્ ત્રિદશેશ્વરમ્
ત્યાં સ્નાન કરીને, તેઓ રક્ષણ માટે મહેશાન પાસે ગયા; હાથ જોડીને, ત્રિદશોના ભગવાનની સ્તુતિ કરી.
યો લીલયા વિશ્વમ્ ઇદં ચકાર ધાતા વિધાતા ભુવનત્રયસ્ય યો વિશ્વરૂપઃ સદસત્પરો યઃ સોમેશ્વરં તં શરણં વ્રજામઃ
જે રમતમાં આ સમગ્ર વિશ્વ બનાવે છે, જે ત્રણ લોકનો સર્જનહાર અને નિયમક છે, જે સર્વરૂપ અને સદ-અસદથી પર છે—એ સોમેશ્વર ભગવાનને અમે શરણ લઈએ છીએ.
ઇચ્છામાત્રેણ યઃ સર્વં હન્તિ પાતિ કરોતિ ચ તમ્ અહં ત્રિદશેશાનં શરણં યામિ શંકરમ્
જે ભગવાન માત્ર ઈચ્છાથી બધું નાશ કરે છે, રક્ષે છે અને સર્જે છે, એવા ત્રિદેવોના સ્વામી શંકરજીને હું શરણું જઉં છું.
મહાનલં મહાકાયં મહાનાગવિભૂષણમ્ મહામૂર્તિધરં દેવં શરણં યામિ શંકરમ્
મહાન અગ્નિસ્વરૂપ, વિશાળ કાયાવાળા, મહાન સાપથી શોભિત અને મહાન રૂપ ધારણ કરનાર દેવ શંકરજીને હું શરણું જઉં છું.
તતઃ પ્રોવાચ ભગવાન્ મૃત્યો કા પ્રીતિર્ અસ્તુ તે
પછી ભગવાને કહ્યું: 'મૃત્યુ, તને સંતોષ મળે તેવી મારી શુભેચ્છા.'
રાક્ષસેભ્યો ભયં ઘોરમ્ આપન્નં ત્રિદશેશ્વર યજ્ઞમ્ અસ્માંશ્ ચ રક્ષસ્વ યાવત્ સત્ત્રં સમાપ્યતે
દેવોના સ્વામી, રાક્ષસોથી ભયંકર ભય ઊભું થયું છે; યજ્ઞ અને અમને યજ્ઞ પૂરું થાય ત્યાં સુધી રક્ષા કરો.
તથા ચકાર ભગવાંસ્ ત્રિનેત્રો વૃષભધ્વજઃ શમિત્રા મૃત્યુના સત્ત્રમ્ ઋષીણાં પૂર્ણતાં યયૌ
પછી ત્રિનેત્રધારી, વૃષભધ્વજ ભગવાને મૃત્યુના સહયોગથી ઋષિઓના યજ્ઞને પૂર્ણ કર્યો.
હવિષાં ભાગધેયાય આજગ્મુર્ અમરાઃ ક્રમાત્ તાન્ અવોચન્ મુનિગણાઃ સંક્ષુબ્ધા મૃત્યુના સહ
અમર લોકો પોતપોતાના ભાગ માટે આવી પહોંચ્યા; ત્યારે મૃત્યુ સાથે ઉદ્દવેલ થયેલા ઋષિગણોએ તેમને સંબોધ્યા.
અસ્મન્મખવિનાશાય રાક્ષસાઃ પ્રેષિતા યતઃ તસ્માદ્ ભવદ્ભ્યઃ પાપિષ્ઠા રાક્ષસાઃ સન્તુ શત્રવઃ
અમારા યજ્ઞના વિનાશ માટે રાક્ષસો મોકલવામાં આવ્યા હતા; તેથી એ પાપી રાક્ષસો હવે તમારા દુશ્મન બની રહે.
તતઃ પ્રભૃતિ દેવાનાં રાક્ષસા વૈરિણો ઽભવન્ કૃત્યાં ચ વડવાં તત્ર દેવાશ્ ચ ઋષયો ઽમલાઃ
ત્યાંથી રાક્ષસો દેવતાઓના શત્રુ બની ગયા; ત્યાં દેવતાઓ અને પવિત્ર ઋષિઓએ માયાવાળી વઢવા ઘોડી સર્જી.
મૃત્યોર્ ભાર્યા ભવ ત્વં તામ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તે ઽભ્યષેચયન્ અભિષેકોદકં યત્ તુ સા નદી વડવાભવત્
'તુ મૃત્યુની પત્ની બન,' એમ કહીને તેમને તેનો અભિષેક કર્યો; અભિષેકનું પાણી વઢવા નામની નદી બની.
મૃત્યુના સ્થાપિતં લિઙ્ગં મહાનલમ્ ઇતિ શ્રુતમ્ તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં વડવાસંગમં વિદુઃ
મૃત્યુએ સ્થાપેલું લિંગ મહાનલ તરીકે જાણીતું છે; ત્યારથી એ તીર્થ વઢવાસંગમ કહેવાય છે.
મહાનલો યત્ર દેવસ્ તત્ તીર્થં ભુક્તિમુક્તિદમ્ સહસ્રં તત્ર તીર્થાનાં સર્વાભીષ્ટપ્રદાયિનામ્ ઉભયોસ્ તીરયોસ્ તત્ર સ્મરણાદ્ અઘઘાતિનામ્
જ્યાં મહાનલ દેવ છે, એ તીર્થ ભોગ અને મોક્ષ આપે છે; ત્યાં હજાર તીર્થો છે, બંને કાંઠે, જે સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરે છે અને સ્મરણથી બધા પાપો નાશ પામે છે.
આત્મતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં ભુક્તિમુક્તિપ્રદં નૃણામ્ તસ્ય પ્રભાવં વક્ષ્યામિ યત્ર જ્ઞાનેશ્વરઃ શિવઃ
આ તીર્થ આત્મતીર્થ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, જે મનુષ્યોને ભોગ અને મોક્ષ આપે છે; ત્યાં જ્ઞાનના સ્વામી શિવ વસે છે, તેનું મહિમા હું કહું છું.
દત્ત ઇત્ય્ અપિ વિખ્યાતઃ સો ઽત્રિપુત્રો હરપ્રિયઃ દુર્વાસસઃ પ્રિયો ભ્રાતા સર્વજ્ઞાનવિશારદઃ સ ગત્વા પિતરં પ્રાહ વિનયેન પ્રણમ્ય ચ
તે દત્ત તરીકે પણ જાણીતા છે, અત્રિના પુત્ર અને હરાના પ્રિય, દુર્વાસાના પ્રિય ભાઈ અને સર્વજ્ઞાની; તેમણે પિતાજીને વિનયપૂર્વક વંદન કરીને કહ્યું.
બ્રહ્મજ્ઞાનં કથં મે સ્યાત્ કં પૃચ્છામિ ક્વ યામિ ચ
મને બ્રહ્મજ્ઞાન કેવી રીતે મળે? હું કોને પૂછું અને ક્યાં જઉં?
તચ્ છ્રુત્વાત્રિઃ પુત્રવાક્યં ધ્યાત્વા વચનમ્ અબ્રવીત્
પિતાએ પુત્રના શબ્દો સાંભળી ધ્યાન કરીને ઉત્તર આપ્યો.
ગૌતમીં પુત્ર ગચ્છ ત્વં તત્ર સ્તુહિ મહેશ્વરમ્ સ તુ પ્રીતો યદૈવ સ્યાત્ તદા જ્ઞાનમ્ અવાપ્સ્યસિ
પુત્ર, તું ગૌતમીને જા અને ત્યાં મહેશ્વરજીની સ્તુતિ કર; જ્યારે તેઓ પ્રસન્ન થશે ત્યારે તને જ્ઞાન મળશે.
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા તદાત્રેયો ગઙ્ગાં ગત્વા શુચિર્ યતઃ કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા ભક્ત્યા તુષ્ટાવ શંકરમ્
'જેમ કહ્યું તેમ' કહીને દત્તાત્રેય ગંગા પાસે ગયા, શુદ્ધ અને સંયમી બની, હાથ જોડીને ભક્તિપૂર્વક શંકરજીની સ્તુતિ કરી.
સંસારકૂપે પતિતો ઽસ્મિ દૈવાન્ મોહેન ગુપ્તો ભવદુઃખપઙ્કે અજ્ઞાનનામ્ના તમસાવૃતો ઽહં પરં ન વિન્દામિ સુરાધિનાથ
હું સંસારના કૂવામાં પડી ગયો છું, દૈવથી મોહમાં છુપાઈ ગયો છું, દુઃખના કાદવમાં ફસાઈ ગયો છું, અજ્ઞાન નામના અંધકારથી ઘેરાયો છું; દેવોના સ્વામી, હું પરમ તત્વને શોધી શકતો નથી.
ભિન્નસ્ ત્રિશૂલેન બલીયસાહં પાપેન ચિન્તાક્ષુરપાટિતશ્ ચ તપ્તો ઽસ્મિ પઞ્ચેન્દ્રિયતીવ્રતાપૈઃ શ્રાન્તો ઽસ્મિ સંતારય સોમનાથ
મને શક્તિશાળી ત્રિશૂળથી ઘાયલ કરાયો છે, પાપી ચિંતાની ધારથી કાપી નાખાયો છું, પાંચ ઇન્દ્રિયોની તીવ્ર પીડાથી બળતાવ છું, અને ખૂબ થાકી ગયો છું—હે સોમનાથ, મને બચાવો.
બદ્ધો ઽસ્મિ દારિદ્ર્યમયૈશ્ ચ બન્ધૈર્ હતો ઽસ્મિ રોગાનલતીવ્રતાપૈઃ ક્રાન્તો ઽસ્મ્ય્ અહં મૃત્યુભુજંગમેન ભીતો ભૃશં કિં કરવાણિ શંભો
હું દરિદ્રતાના બાંધેલા બાંધણમાં બંધાયો છું, રોગની જ્વાળાથી પીડાયો છું, મૃત્યુના સાપથી ઘેરાયો છું અને ખૂબ ડર્યો છું—હે શંભુ, હવે હું શું કરું?
ભવાભવાભ્યામ્ અતિપીડિતો ઽહં તૃષ્ણાક્ષુધાભ્યાં ચ રજસ્તમોભ્યામ્ ઈદૃક્ષયા જરયા ચાભિભૂતઃ પશ્યાવસ્થાં કૃપયા મે ઽદ્ય નાથ
હું જન્મ-મરણથી, તરસ અને ભૂખથી, રાગ અને અંધકારથી, અને વૃદ્ધાવસ્થાની ક્ષયથી ખૂબ પીડાયો છું—હે નાથ, આજના દિવસે કૃપા કરીને મારી હાલત જુઓ.
કામેન કોપેન ચ મત્સરેણ દમ્ભેન દર્પાદિભિર્ અપ્ય્ અનેકૈઃ એકૈકશઃ કષ્ટગતો ઽસ્મિ વિદ્ધસ્ ત્વં નાથવદ્ વારય નાથ શત્રૂન્
કામ, ક્રોધ, ઈર્ષ્યા, દંભ, અહંકાર અને અનેક અન્ય દુશ્મનો દ્વારા હું એક-એક કરીને દુઃખમાં મુકાયો છું—હે નાથ, સાચા રક્ષકની જેમ મારા દુશ્મનોને દૂર કરો.
કસ્યાપિ કશ્ચિત્ પતિતસ્ય પુંસો દુઃખપ્રણોદી ભવતીતિ સત્યમ્ વિના ભવન્તં મમ સોમનાથ કુત્રાપિ કારુણ્યવચો ઽપિ નાસ્તિ
સાચું છે કે કોઈક પતિત માણસના દુઃખ દૂર કરનાર બને છે, પણ હે સોમનાથ, તમારી વિના મારા માટે ક્યાંયે દયાની વાત પણ નથી.
તાવત્ સ કોપો ભયમોહદુઃખાન્ય્ અજ્ઞાનદારિદ્ર્યરુજસ્ તથૈવ કામાદયો મૃત્યુર્ અપીહ યાવન્ નમઃ શિવાયેતિ ન વચ્મિ વાક્યમ્
જ્યાં સુધી હું 'શિવને વંદન' ના કહું, ત્યાં સુધી ક્રોધ, ભય, મોહ, દુઃખ, અજ્ઞાન, દરિદ્રતા, રોગ, કામ અને મૃત્યુ અહીં રહે છે.
ન મે ઽસ્તિ ધર્મો ન ચ મે ઽસ્તિ ભક્તિર્ નાહં વિવેકી કરુણા કુતો મે દાતાસિ તેનાશુ શરણ્ય ચિત્તે નિધેહિ સોમેતિ પદં મદીયે
મને ધર્મ નથી, ભક્તિ નથી, હું વિવેકી પણ નથી—મને દયા કેવી રીતે હોય? એટલે, હે શરણ, ઝડપથી 'સોમ' નામ મારા હૃદયમાં રાખો.
યાચે ન ચાહં સુરભૂપતિત્વં હૃત્પદ્મમધ્યે મમ સોમનાથ શ્રીસોમપાદામ્બુજસંનિધાનં યાચે વિચાર્યૈવ ચ તત્ કુરુષ્વ
હું દેવોના રાજપદની માંગ કરતો નથી; હે સોમનાથ, મારા હૃદયના કમળમાં માત્ર તમારા પવિત્ર પદપદ્મની હાજરી જ માગું છું—આ વિચાર કરો અને એ આપો.