શેષતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં સર્વકામપ્રદાયકમ્ તસ્ય રૂપં પ્રવક્ષ્યામિ યન્ મયા પરિભાષિતમ્
એ તીર્થનું નામ છે શેષતીર્થ, જે સર્વ ઈચ્છાઓ પૂરી કરે છે; હવે હું એનું સ્વરૂપ કહું છું, જે મેં સમજાવ્યું છે.
શેષો નામ મહાનાગો રસાતલપતિઃ પ્રભુઃ સર્વનાગૈઃ પરિવૃતો રસાતલમ્ અથાભ્યગાત્
શેષ નામે મહાન સાપ, રસાતલનો સ્વામી, બધા સાપો સાથે રસાતલમાં પ્રવેશ્યો.
રાક્ષસા દૈત્યદનુજાઃ પ્રવિષ્ટા યે રસાતલમ્ તૈર્ નિરસ્તો ભોગિપતિર્ મામ્ ઉવાચાથ વિહ્વલઃ
રાક્ષસો, દૈત્ય અને દાનવોના સંતાનો, જે રસાતલમાં ગયા હતા, તેમણે સાપના સ્વામીને બહાર કાઢી દીધો; પછી, દુઃખી થઈને એણે મને કહ્યું.
રસાતલં ત્વયા દત્તં રાક્ષસાનાં મમાપિ ચ તે મે સ્થાનં ન દાસ્યન્તિ તસ્માત્ ત્વાં શરણં ગતઃ
"તમે રસાતલ રાક્ષસો અને મને પણ આપ્યું છે, પણ તેઓ મને સ્થાન આપશે નહીં; તેથી હું તમારી પાસે આશ્રય માટે આવ્યો છું."
તતો ઽહમ્ અબ્રવં નાગં ગૌતમીં યાહિ પન્નગ તત્ર સ્તુત્વા મહાદેવં લપ્સ્યસે ત્વં મનોરથમ્
પછી મેં સાપને કહ્યું, "ગૌતમીએ જા. ત્યાં મહાદેવની સ્તુતિ કરીને, તું તારી ઈચ્છા પ્રાપ્ત કરશે."
નાન્યો ઽસ્તિ લોકત્રિતયે મનોરથસમર્પકઃ મદ્વાક્યપ્રેરિતો નાગો ગઙ્ગામ્ આપ્લુત્ય યત્નતઃ કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા તુષ્ટાવ ત્રિદશેશ્વરમ્
ત્રણે લોકમાં કોઈ ઈચ્છા પૂરી કરનાર નથી; મારા શબ્દોથી પ્રેરિત થઈ, સાપે મહેનતથી ગંગામાં સ્નાન કર્યું, હાથ જોડીને દેવોના સ્વામીની સ્તુતિ કરી.
નમસ્ ત્રૈલોક્યનાથાય દક્ષયજ્ઞવિભેદિને આદિકર્ત્રે નમસ્ તુભ્યં નમસ્ ત્રૈલોક્યરૂપિણે
ત્રણે લોકના સ્વામી, દક્ષના યજ્ઞને નાશ કરનાર, સૃષ્ટિના આરંભકર્તા, અને ત્રણે લોકના સ્વરૂપ ધરાવનાર, તમને વંદન છે.
નમઃ સહસ્રશિરસે નમઃ સંહારકારિણે સોમસૂર્યાગ્નિરૂપાય જલરૂપાય તે નમઃ
હજારો માથાવાળા, સંહાર કરનાર, ચંદ્ર, સૂર્ય, અગ્નિ અને પાણીના સ્વરૂપ ધરાવનાર, તમને વંદન છે.
સર્વદા સર્વરૂપાય કાલરૂપાય તે નમઃ પાહિ શંકર સર્વેશ પાહિ સોમેશ સર્વગ જગન્નાથ નમસ્ તુભ્યં દેહિ મે મનસેપ્સિતમ્
હંમેશા, સર્વ સ્વરૂપ અને સમયના સ્વરૂપ ધરાવનાર, તમને વંદન છે; હે શંકર, સર્વના સ્વામી, રક્ષા કરો; હે સોમના સ્વામી, સર્વત્ર રહેનાર, જગતના સ્વામી, તમને વંદન છે; મને મનની ઈચ્છા આપો.
તતો મહેશ્વરઃ પ્રીતઃ પ્રાદાન્ નાગેપ્સિતાન્ વરાન્ વિનાશાય સુરારીણાં દૈત્યદાનવરક્ષસામ્
પછી મહેશ્વરે પ્રસન્ન થઈને, સાપને ઈચ્છિત વરદાન આપ્યા, દેવોના દુશ્મન દૈત્ય, દાનવ અને રાક્ષસોના નાશ માટે.
શેષાય પ્રદદૌ શૂલં જહ્ય્ અનેનારિપુંગવાન્ તતઃ પ્રોક્તઃ શિવેનાસૌ શેષઃ શૂલેન ભોગિભિઃ
શેષને ત્રિશૂલ આપીને કહ્યું, "આથી તું તારા મુખ્ય દુશ્મનોને નાશ કર." પછી શિવે શેષ અને સાપોને ત્રિશૂલ વિશે સમજાવ્યું.
રસાતલમ્ અથો ગત્વા નિજઘાન રિપૂન્ રણે નિહત્ય નાગઃ શૂલેન દૈત્યદાનવરાક્ષસાન્
પછી, રસાતલમાં જઈને, સાપે યુદ્ધમાં પોતાના દુશ્મનોનો નાશ કર્યો; ત્રિશૂલથી દૈત્ય, દાનવ અને રાક્ષસોને મારી નાખ્યા.
ન્યવર્તત પુનર્ દેવો યત્ર શેષેશ્વરો હરઃ પથા યેન સમાયાતો દેવં દ્રષ્ટું સ નાગરાટ્
દેવ ફરી પાછો એ સ્થળે આવ્યો, જ્યાં શેષના સ્વામી હર હતા; જે માર્ગે એ આવ્યો હતો, એ માર્ગે સાપરાજ દેવને જોવા ગયો.
રસાતલાદ્ યત્ર દેવો બિલં તત્ર વ્યજાયત તસ્માદ્ બિલતલાદ્ યાતં ગાઙ્ગં વાર્ય્ અતિપુણ્યદમ્
રસાતલમાંથી જ્યાં દેવ બહાર આવ્યો, ત્યાં એક ગુફા ઊભી થઈ; એ ગુફાના તળમાંથી ગંગાનું પવિત્ર પાણી બહાર આવ્યું.
તદ્ વારિ ગઙ્ગામ્ અગમદ્ ગઙ્ગાયાઃ સંગમસ્ તતઃ દેવસ્ય પુરતશ્ ચાપિ કુણ્ડં તત્ર સુવિસ્તરમ્
એ પાણી ગંગા બની ગયું; ગંગાના સંગમથી, દેવના સમક્ષ, ત્યાં એક વિશાળ કુંડ પણ હતું.
નાગસ્ તત્રાકરોદ્ ધોમં યત્ર ચાગ્નિઃ સદા સ્થિતઃ સોષ્ણં તદ્ અભવદ્ વારિ ગઙ્ગાયાસ્ તત્ર સંગમઃ
સાપે ત્યાં યજ્ઞ કર્યો, જ્યાં અગ્નિ હંમેશા રહે છે; તેથી એ પાણી ઉષ્ણ બન્યું, અને ત્યાં ગંગાનો સંગમ થયો.
દેવદેવં સમારાધ્ય નાગઃ પ્રીતો મહાયશાઃ રસાતલં તતો ઽભીષ્ટં શિવાત્ પ્રાપ્ય તલં યયૌ
દેવોનું દેવ સ્વરૂપ શિવજીની પૂજા કરીને, પ્રસન્ન અને મહાન યશવંત નાગે શિવજી પાસેથી પોતાની ઇચ્છિત પાતાળ લોક મેળવી, એ તલામાં ગયો.
તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં નાગતીર્થમ્ ઉદાહૃતમ્ સર્વકામપ્રદં પુણ્યં રોગદારિદ્ર્યનાશનમ્
ત્યાંથી એ તીર્થને 'નાગતીર્થ' કહેવાય છે, જે સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરે છે, પવિત્ર છે અને રોગ તથા ગરીબીનો નાશ કરે છે.
આયુર્લક્ષ્મીકરં પુણ્યં સ્નાનદાનાચ્ ચ મુક્તિદમ્ શૃણુયાદ્ વા પઠેદ્ ભક્ત્યા યો વાપિ સ્મરતે તુ તત્
એ તીર્થ પવિત્ર છે, દીર્ઘ આયુષ્ય અને સમૃદ્ધિ આપે છે, અને સ્નાન તથા દાનથી મુક્તિ મળે છે; જે ભક્તિપૂર્વક સાંભળે, પઠે કે સ્મરણ કરે, તેને એ ફળ મળે છે.
તીર્થં શેષેશ્વરો યત્ર યત્ર શક્તિપ્રદઃ શિવઃ એકવિંશતિતીર્થાનામ્ ઉભયોસ્ તત્ર તીરયોઃ શતાનિ મુનિશાર્દૂલ સર્વસંપત્પ્રદાયિનામ્
મુનિશ્રેષ્ઠ, જ્યાં શેષ ભગવાન છે અને શિવજી શક્તિ આપે છે, ત્યાં એકવીસ તીર્થોમાં અનેક પવિત્ર સ્થળો છે, જે સર્વ સંપત્તિ આપે છે.
મહાનલમ્ ઇતિ ખ્યાતં વડવાનલમ્ ઉચ્યતે મહાનલો યત્ર દેવો વડવા યત્ર સા નદી
એ સ્થળ 'મહાનલ' તરીકે ઓળખાય છે, જેને 'વડવાનલ' પણ કહે છે; જ્યાં મહાન અગ્નિ દેવતા છે અને નદીનું નામ વડવા છે.
તત્ તીર્થં પુત્ર વક્ષ્યામિ મૃત્યુદોષજરાપહમ્ પુરાસન્ નૈમિષારણ્યે ઋષયઃ સત્ત્રકારિણઃ
પુત્ર, હું એ પવિત્ર તીર્થ વિશે કહું છું, જે મૃત્યુ અને વૃદ્ધાવસ્થાની ખામીઓ દૂર કરે છે; પહેલાં નૈમિષારણ્યમાં ઋષિઓએ મહાસત્ર કર્યો હતો.
શમિતારં ચ ઋષયો મૃત્યું ચક્રુસ્ તપસ્વિનઃ વર્તમાને સત્ત્રયાગે મૃત્યૌ શમિતરિ સ્થિતે
તપસ્વી ઋષિઓએ મૃત્યુને શાંત કર્યો હતો; યજ્ઞ ચાલતો હતો ત્યારે મૃત્યુ શાંત થઈને હાજર રહ્યો.
ન મમાર તદા કશ્ચિદ્ ઉભયં સ્થાસ્નુ જઙ્ગમમ્ વિના પશૂન્ મુનિશ્રેષ્ઠ મર્ત્યં ચામર્ત્યતાં ગતમ્
તે સમયે કોઈ પણ સ્થિર કે ચળવળતી પ્રાણી મૃત્યુ પામ્યા નહોતા, મુનિશ્રેષ્ઠ, માત્ર પશુઓ સિવાય; મનુષ્યો અમરતા પામ્યા હતા.
તતસ્ ત્રિવિષ્ટપે શૂન્યે મર્ત્યે ચૈવાતિસંભૃતે મૃત્યુનોપેક્ષિતે દેવા રાક્ષસાન્ ઊચિરે તદા
પછી, સ્વર્ગ ખાલી અને પૃથ્વી ખૂબ ભરાઈ ગઈ, અને મૃત્યુની અવગણના થઈ, ત્યારે દેવોએ રાક્ષસોને કહ્યું.
ગચ્છધ્વમ્ ઋષિસત્ત્રં તન્ નાશયધ્વં મહાધ્વરમ્ ઇતિ દેવવચઃ શ્રુત્વા પ્રોચુસ્ તે રાક્ષસાઃ સુરાન્
જાઓ, ઋષિઓના મહાયજ્ઞને નાશ કરો—એવું દેવોએ કહ્યું; આ આજ્ઞા સાંભળીને રાક્ષસોએ દેવોને જવાબ આપ્યો.
વિધ્વંસયામસ્ તં યજ્ઞમ્ અસ્માકં કિં ફલં તતઃ પ્રવર્તતે વિના હેતું ન કોપિ ક્વાપિ જાતુચિત્
અમે એ યજ્ઞને નાશ કરીશું, પણ અમને એમાંથી શું ફળ મળશે? કોઈ પણ વસ્તુ કારણ વગર ક્યારેય થાય નહીં.
દેવા અપ્ય્ અસુરાન્ ઊચુર્ યજ્ઞાર્ધં ભવતામ્ અપિ ભવેદ્ એવ તતો યાન્તુ ઋષીણાં સત્ત્રમ્ ઉત્તમમ્
દેવોએ રાક્ષસોને કહ્યું: 'યજ્ઞનો અર્ધો ભાગ તમારો પણ થશે.' એટલે, તેઓ ઋષિઓના મહાસત્રમાં જઈ શકે.
તે શ્રુત્વા ત્વરિતાઃ સર્વે યત્ર યજ્ઞઃ પ્રવર્તતે જગ્મુસ્ તત્ર વિનાશાય દેવવાક્યાદ્ વિશેષતઃ
આ સાંભળીને બધા રાક્ષસો ઝડપથી એ યજ્ઞસ્થળે ગયા, ખાસ કરીને દેવોની આજ્ઞા પ્રમાણે એનું વિનાશ કરવા.
તજ્ જ્ઞાત્વા ઋષયો મૃત્યુમ્ આહુઃ કિં કુર્મહે વયમ્ આગતા દેવવચનાદ્ રાક્ષસા યજ્ઞનાશિનઃ
આ જાણીને ઋષિઓએ મૃત્યુને પૂછ્યું: 'અમે શું કરીએ? દેવોની આજ્ઞાથી રાક્ષસો, યજ્ઞના વિનાશક, આવી ગયા છે.'