પુત્રાર્થં સ મહાયત્નમ્ અકરોત્ પ્રિયયા સહ તસ્ય પુત્રશ્ ચિરાદ્ આસીત્ સર્પો વૈ ભીષણાકૃતિઃ
પુત્ર માટે રાજાએ પોતાની પ્રિય પત્ની સાથે ઘણી મહેનત કરી; લાંબા સમય પછી, તેમને પુત્ર થયો — જે ભયાનક આકારનો સાપ હતો.
પુત્રં તં ગોપયામ્ આસ શૂરસેનો મહીપતિઃ રાજ્ઞઃ પુત્રઃ સર્પ ઇતિ ન કશ્ચિદ્ વિન્દતે જનઃ
શૂરસેન રાજાએ એ પુત્રને છુપાવી રાખ્યો; લોકોમાં કોઈને ખબર નહોતી કે રાજાનો પુત્ર સાપ છે.
અન્તર્વર્તી પરો વાપિ માતરં પિતરં વિના ધાત્રેય્ય્ અપિ ન જાનાતિ નામાત્યો ન પુરોહિતઃ
અંદરના કે બહારના કોઈને — માતા-પિતા સિવાય — દાયી, મંત્રી કે પુરોહિતને પણ એ વાત ખબર નહોતી.
તં દૃષ્ટ્વા ભીષણં સર્પં સભાર્યો નૃપસત્તમઃ સંતાપં નિત્યમ્ આપ્નોતિ સર્પાદ્ વરમ્ અપુત્રતા
ભયાનક સાપ પુત્રને જોઈને, રાજા અને તેની પત્ની હંમેશા દુઃખી રહેતા; તેમને તો પુત્ર ન હોવું વધારે સારું લાગતું.
એતદ્ અસ્તિ મહાસર્પો વક્તિ નિત્યં મનુષ્યવત્ સ સર્પઃ પિતરં પ્રાહ કુરુ ચૂડામ્ અપિ ક્રિયામ્
પણ એ મહાસાપ હંમેશા માણસની જેમ બોલતો; તેણે પિતાને કહ્યું: 'મારી ચૂડા વિધિ પણ કરો.'
તથોપનયનં ચાપિ વેદાધ્યયનમ્ એવ ચ યાવદ્ વેદં ન ચાધીતે તાવચ્ છૂદ્રસમો દ્વિજઃ
તે જ રીતે ઉપનયન અને વેદ અધ્યયન પણ કરવું જોઈએ; જ્યાં સુધી વેદ ન ભણે, ત્યાં સુધી દ્વિજ પણ શૂદ્ર સમાન છે.
એતચ્ છ્રુત્વા પુત્રવચઃ શૂરસેનો ઽતિદુઃખિતઃ બ્રાહ્મણં કંચનાનીય સંસ્કારાદિ તદાકરોત્ અધીતવેદઃ સર્પો ઽપિ પિતરં ચાબ્રવીદ્ ઇદમ્
પુત્રના આ શબ્દો સાંભળીને શૂરસેન રાજા ખૂબ દુઃખી થયો; તેણે બ્રાહ્મણને બોલાવી વિધિઓ કરાવી. સાપે વેદ ભણી લીધા પછી પિતાને કહ્યું:
વિવાહં કુરુ મે રાજન્ સ્ત્રીકામો ઽહં નૃપોત્તમ અન્યથાપિ ચ કૃત્યં તે ન સિધ્યેદ્ ઇતિ મે મતિઃ
'મારા માટે લગ્ન કરો, રાજા; મને પત્ની જોઈએ છે. નહિ તો, તમારી ફરજ પૂરી નહીં થાય — એ મારી માન્યતા છે.'
જનયિત્વાત્મજાન્ વેદવિધિનાખિલસંસ્કૃતીઃ ન કુર્યાદ્ યઃ પિતા તસ્ય નરકાન્ નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ
પિતા જો પુત્રો ઉત્પન્ન કરીને અને વેદ વિધિ પ્રમાણે બધા સંસ્કાર કર્યા પછી પણ તેમના લગ્ન ન કરાવે, તો એના પાપ માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત નથી.
વિસ્મિતઃ સ પિતા પ્રાહ સુતં તમ્ ઉરગાકૃતિમ્
આ સાંભળીને, પિતા આશ્ચર્યથી પોતાના સાપરૂપ પુત્રને કહ્યું.
યસ્ય શબ્દાદ્ અપિ ત્રાસં યાન્તિ શૂરાશ્ ચ પૂરુષાઃ તસ્મૈ કન્યાં તુ કો દદ્યાદ્ વદ પુત્ર કરોમિ કિમ્
'તારા અવાજથી પણ શૂરવીર માણસો ડરી જાય છે — તો કોણ તને પોતાની દીકરી આપશે? મને કહો, પુત્ર, હવે હું શું કરું?'
તત્ પિતુર્ વચનં શ્રુત્વા સર્પઃ પ્રાહ વિચક્ષણઃ
પિતાના શબ્દો સાંભળીને, બુદ્ધિશાળી સાપે જવાબ આપ્યો.
વિવાહા બહવો રાજન્ રાજ્ઞાં સન્તિ જનેશ્વર પ્રસહ્યાહરણં ચાપિ શસ્ત્રૈર્ વૈવાહ એવ ચ
'માણસો અને રાજાઓમાં લગ્નના ઘણા પ્રકાર છે, રાજા — બળજબરીથી, શસ્ત્રથી, અને સહમતિથી પણ.'
જાતે વિવાહે પુત્રસ્ય પિતાસૌ કૃતકૃદ્ ભવેત્ નો ચેદ્ અત્રૈવ ગઙ્ગાયાં મરિષ્યે નાત્ર સંશયઃ
'પુત્રના લગ્ન થયા પછી પિતા પોતાની ફરજ પૂરી કરે છે; નહિ તો, હું અહીં ગંગામાં મરી જઈશ — એમાં કોઈ શંકા નથી.'
તત્ પુત્રનિશ્ચયં જ્ઞાત્વા અપુત્રો નૃપસત્તમઃ વિવાહાર્થમ્ અમાત્યાંસ્ તાન્ આહૂયેદં વચો ઽબ્રવીત્
પુત્ર વિશે નિશ્ચય જાણીને, પુત્ર વિના રહેલા શ્રેષ્ઠ રાજાએ લગ્ન માટે પોતાના મંત્રીઓને બોલાવીને એમ કહ્યું.
નાગેશ્વરો મમ સુતો યુવરાજો ગુણાકરઃ ગુણવાન્ મતિમાઞ્ શૂરો દુર્જયઃ શત્રુતાપનઃ
નાગેશ્વર મારા પુત્ર છે, યુવારાજ છે, ગુણોથી ભરપૂર છે; તે ગુણવાન, બુદ્ધિશાળી, શૂરવીર, અજેય અને દુશ્મનોને તકલીફ આપનાર છે.
રથે નાગે સ ધનુષિ પૃથિવ્યાં નોપમીયતે વિવાહસ્ તસ્ય કર્તવ્યો હ્ય્ અહં વૃદ્ધસ્ તથૈવ ચ
રથમાં, ધનુષ સાથે, નાગે પૃથ્વી પર કોઈ સાથે સરખાવા જેવો નથી; તેનું લગ્ન કરવું જોઈએ, કારણ કે હું વૃદ્ધ છું, એ જ યોગ્ય છે.
રાજ્યભારં સુતે ન્યસ્ય નિશ્ચિન્તો ઽહં ભવામ્ય્ અતઃ ન દારસંગ્રહો યાવત્ તાવત્ પુત્રો મમ પ્રિયઃ
રાજ્યનો ભાર પુત્રને સોંપીને હું નિશ્ચિંત થઈ જાઉં છું; જ્યાં સુધી તે પત્ની મેળવે નહીં, ત્યાં સુધી મારા પુત્ર મને ખૂબ પ્રિય છે.
બાલભાવં નો જહાતિ તસ્માત્ સર્વે ઽનુમન્ય ચ વિવાહાયાથ કુર્વન્તુ યત્નં મમ હિતે રતાઃ
તે હજુ બાળસ્વભાવ છોડતો નથી; તેથી, તમે બધા મારા હિતમાં લાગેલા, તેના લગ્ન માટે પ્રયત્ન કરો.
ન મે કાચિત્ તદા ચિન્તા કૃતોદ્વાહો યદાત્મજઃ સુતે ન્યસ્તભરા યાન્તિ કૃતિનસ્ તપસે વનમ્
મારા પુત્રનું લગ્ન થઈ જાય પછી મને કોઈ ચિંતા રહેતી નથી; જ્યારે પુત્રને ભાર સોંપી દેવામાં આવે છે, ત્યારે કૃતાર્થ પુરુષો તપ માટે વનમાં જાય છે.
અમાત્યા રાજવચનં શ્રુત્વા સર્વે વિનીતવત્ ઊચુઃ પ્રાઞ્જલયો હર્ષાદ્ રાજાનં ભૂરિતેજસમ્
મંત્રીઓએ રાજાના વચન સાંભળીને, બધા આનંદથી, હાથ જોડીને, મહાતેજસ્વી રાજાને વિનમ્રતાપૂર્વક કહ્યું.
તવ પુત્રો ગુણજ્યેષ્ઠસ્ ત્વં ચ સર્વત્ર વિશ્રુતઃ વિવાહે તવ પુત્રસ્ય કિં મન્ત્ર્યં કિં તુ ચિન્ત્યતે
તમારો પુત્ર ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે અને તમે સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ છો; તમારા પુત્રના લગ્ન વિશે શું ચર્ચા કે ચિંતા છે?
અમાત્યેષુ તથોક્તેષુ ગમ્ભીરો નૃપસત્તમઃ પુત્રં સર્પં ત્વ્ અમાત્યાનાં ન ચાખ્યાતિ ન તે વિદુઃ
મંત્રીઓએ આવું કહ્યું ત્યારે, ગંભીર રાજાએ તેમને પોતાના પુત્ર સરપ છે એ વાત જણાવી નહીં, અને તેઓ જાણતા પણ નહોતાં.
રાજા પુનસ્ તાન્ ઉવાચ કા સ્યાત્ કન્યા ગુણાધિકા મહાવંશભવઃ શ્રીમાન્ કો રાજા સ્યાદ્ ગુણાશ્રયઃ
રાજાએ ફરીથી પૂછ્યું: 'કઈ કન્યા વધુ ગુણવતી છે? કઈ મહાન વંશમાં જન્મેલી, ધનવાન છે, અને કયો રાજા ગુણોથી ભરપૂર છે?'
સંબન્ધયોગ્યઃ શૂરશ્ ચ યત્સંબન્ધઃ પ્રશસ્યતે તદ્ રાજવચનં શ્રુત્વા અમાત્યાનાં મહામતિઃ
કયો સંબંધ યોગ્ય છે, કયો શૂરવીર છે, અને કયા સંબંધની પ્રશંસા થાય છે? રાજાના વચન સાંભળીને, મંત્રીઓમાં સૌથી બુદ્ધિશાળી મંત્રીએ—
કુલીનઃ સાધુર્ અત્યન્તં રાજકાર્યહિતે રતઃ રાજ્ઞો મતિં વિદિત્વા તુ ઇઙ્ગિતજ્ઞો ઽબ્રવીદ્ ઇદમ્
કુળીન, અત્યંત સારા, રાજના હિતમાં રત, રાજાની મનોદશા અને ઇશારો સમજીને, એમ કહ્યું.
પૂર્વદેશે મહારાજ વિજયો નામ ભૂપતિઃ વાજિવારણરત્નાનાં યસ્ય સંખ્યા ન વિદ્યતે
પૂર્વ દિશામાં, મહારાજ, વિજય નામે એક રાજા છે, જેના ઘોડા, હાથી અને રત્નોની ગણતરી નથી.
અષ્ટૌ પુત્રા મહેષ્વાસા મહારાજસ્ય ધીમતઃ તેષાં સ્વસા ભોગવતી સાક્ષાલ્ લક્ષ્મીર્ ઇવાપરા તવ પુત્રસ્ય યોગ્યા સા ભાર્યા રાજન્ મયોદિતા
તે બુદ્ધિશાળી મહારાજાના આઠ પુત્રો છે, બધા મહાન ધનુર્ધર છે; તેમની બહેન ભોગવતી, સ્વયં લક્ષ્મી જેવી છે, અને તે તમારા પુત્ર માટે યોગ્ય પત્ની છે, મહારાજ, જેમ મેં કહ્યું.
વૃદ્ધામાત્યવચઃ શ્રુત્વા રાજા તં પ્રત્યભાષત
વૃદ્ધ મંત્રીએ કહ્યું એ સાંભળીને, રાજાએ તેને જવાબ આપ્યો.
સુતા તસ્ય કથં મે ઽસ્ય સુતસ્ય સ્યાદ્ વદસ્વ તત્
તેની પુત્રી કેવી રીતે મારા પુત્રની પત્ની બની શકે? એ મને કહો.