દિવાકરો દેવમયસ્ તત્રાસ્માભિઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ યત્ર ગઙ્ગા જગદ્ધાત્રી યત્ર વૈ ત્ર્યમ્બકઃ સ્વયમ્ સુરવાસં પ્રતિષ્ઠાનં ભવેદ્ યત્ર ચ ત્ર્યમ્બકમ્
દિવ્ય સ્વરૂપ સૂર્યદેવ અહીં અમારી દ્વારા સ્થાપિત છે, જ્યાં ગંગા જગતને પોષે છે અને જ્યાં ત્ર્યંબક સ્વયં છે; જ્યાં ત્ર્યંબક છે, ત્યાં દેવોનું નિવાસ અને સ્થાપના છે.
આપૃચ્છ્ય પિપ્પલાદં તં સુરાઃ સ્વં સદનં યયુઃ પિપ્પલાઃ કાલપર્યાયે સ્વર્ગં જગ્મુર્ અથાક્ષયમ્
પિપ્પલાદજીને વિદાય લઈ, દેવો પોતાના સ્થાન પર ગયા; અને સમય આવતાં પિપ્પળ વૃક્ષો પણ અક્ષય સ્વર્ગમાં ગયા.
પાદપાનાં પદં વિપ્રઃ પિપ્પલાદઃ પ્રતાપવાન્ ક્ષેત્રાધિપત્યે સંસ્થાપ્ય પૂજયામ્ આસ શંકરમ્
પિપ્પલાદ નામના મહાન ઋષિએ પિપ્પળ વૃક્ષના સ્થાનને ક્ષેત્રપતિ તરીકે સ્થાપિત કરી, ત્યાં શંકરજીની પૂજા શરૂ કરી.
દધીચિસૂનુર્ મુનિર્ ઉગ્રતેજા અવાપ્ય ભાર્યાં ગૌતમસ્યાત્મજાં ચ પુત્રાન્ અથાવાપ્ય શ્રિયં યશશ્ ચ સુહૃજ્જનૈઃ સ્વર્ગમ્ અવાપ ધીરઃ
દધીચિના પુત્ર, તેજસ્વી ઋષિએ, ગૌતમની પુત્રીને પત્ની તરીકે પામી, પુત્રો, ધન, યશ અને મિત્રો સાથે ધીરજપૂર્વક સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો.
તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં પિપ્પલેશ્વરમ્ ઉચ્યતે સર્વક્રતુફલં પુણ્યં સ્મરણાદ્ અઘનાશનમ્
ત્યાંથી એ તીર્થ પિપ્પલેશ્વર નામે પ્રસિદ્ધ થયું, જે સર્વ યજ્ઞફળદાયક અને પવિત્ર છે; એનું સ્મરણ કરવાથી પાપ નાશ પામે છે.
કિં પુનઃ સ્નાનદાનાભ્યામ્ આદિત્યસ્ય તુ દર્શનાત્ ચક્રેશ્વરઃ પિપ્પલેશો દેવદેવસ્ય નામની
તો પછી, ત્યાં સ્નાન અને દાનથી, અને આદિત્યના દર્શનથી કેટલું વધુ ફળ મળે છે! ચક્રેશ્વર અને પિપ્પલેશ એ દેવોના દેવના નામ છે.
સરહસ્યં વિદિત્વા તુ સર્વકામાન્ અવાપ્નુયાત્ સૂર્યસ્ય ચ પ્રતિષ્ઠાનાત્ સુરવાસે પ્રતિષ્ઠિતે પ્રતિષ્ઠાનં તુ તત્ ક્ષેત્રં સુરાણામ્ અપિ વલ્લભમ્
આ સર્વોચ્ચ રહસ્ય જાણીને માણસ પોતાના બધા ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરી શકે છે; કારણ કે સૂર્યનું સ્થાન દેવતાઓના નિવાસસ્થાનમાં સ્થિર છે, અને એ સ્થાન દેવતાઓને પણ ખૂબ જ પ્રિય છે.
ઇતીદમ્ આખ્યાનમ્ અતીવ પુણ્યં પઠેત વા યઃ શૃણુયાત્ સ્મરેદ્ વા સ દીર્ઘજીવી ધનવાન્ ધર્મયુક્તશ્ ચાન્તે સ્મરઞ્ શંભુમ્ ઉપૈતિ નિત્યમ્
જે કોઈ આ પવિત્ર કથા વાંચે, સાંભળે કે યાદ કરે, તે લાંબુ જીવન, ધન અને ધર્મ પ્રાપ્ત કરે છે; અંતે, શંભુને યાદ કરીને, હંમેશા એના સુધી પહોંચે છે.
નાગતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં સર્વકામપ્રદં શુભમ્ યત્ર નાગેશ્વરો દેવઃ શૃણુ તસ્યાપિ વિસ્તરમ્
‘નાગતીર્થ’ નામનું પવિત્ર સ્થાન સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી પાડે છે; ત્યાં નાગેશ્વર ભગવાન નિવાસ કરે છે — હવે એનું વિગતવાર વર્ણન સાંભળો.
પ્રતિષ્ઠાનપુરે રાજા શૂરસેન ઇતિ શ્રુતઃ સોમવંશભવઃ શ્રીમાન્ મતિમાન્ ગુણસાગરઃ
પ્રતિષ્ઠાનપુરમાં ‘શૂરસેન’ નામનો રાજા હતો, જે ચંદ્રવંશનો વંશજ, પ્રસિદ્ધ, બુદ્ધિશાળી અને ગુણોથી ભરપૂર હતો.
પુત્રાર્થં સ મહાયત્નમ્ અકરોત્ પ્રિયયા સહ તસ્ય પુત્રશ્ ચિરાદ્ આસીત્ સર્પો વૈ ભીષણાકૃતિઃ
પુત્ર માટે રાજાએ પોતાની પ્રિય પત્ની સાથે ઘણી મહેનત કરી; લાંબા સમય પછી, તેમને પુત્ર થયો — જે ભયાનક આકારનો સાપ હતો.
પુત્રં તં ગોપયામ્ આસ શૂરસેનો મહીપતિઃ રાજ્ઞઃ પુત્રઃ સર્પ ઇતિ ન કશ્ચિદ્ વિન્દતે જનઃ
શૂરસેન રાજાએ એ પુત્રને છુપાવી રાખ્યો; લોકોમાં કોઈને ખબર નહોતી કે રાજાનો પુત્ર સાપ છે.
અન્તર્વર્તી પરો વાપિ માતરં પિતરં વિના ધાત્રેય્ય્ અપિ ન જાનાતિ નામાત્યો ન પુરોહિતઃ
અંદરના કે બહારના કોઈને — માતા-પિતા સિવાય — દાયી, મંત્રી કે પુરોહિતને પણ એ વાત ખબર નહોતી.
તં દૃષ્ટ્વા ભીષણં સર્પં સભાર્યો નૃપસત્તમઃ સંતાપં નિત્યમ્ આપ્નોતિ સર્પાદ્ વરમ્ અપુત્રતા
ભયાનક સાપ પુત્રને જોઈને, રાજા અને તેની પત્ની હંમેશા દુઃખી રહેતા; તેમને તો પુત્ર ન હોવું વધારે સારું લાગતું.
એતદ્ અસ્તિ મહાસર્પો વક્તિ નિત્યં મનુષ્યવત્ સ સર્પઃ પિતરં પ્રાહ કુરુ ચૂડામ્ અપિ ક્રિયામ્
પણ એ મહાસાપ હંમેશા માણસની જેમ બોલતો; તેણે પિતાને કહ્યું: 'મારી ચૂડા વિધિ પણ કરો.'
તથોપનયનં ચાપિ વેદાધ્યયનમ્ એવ ચ યાવદ્ વેદં ન ચાધીતે તાવચ્ છૂદ્રસમો દ્વિજઃ
તે જ રીતે ઉપનયન અને વેદ અધ્યયન પણ કરવું જોઈએ; જ્યાં સુધી વેદ ન ભણે, ત્યાં સુધી દ્વિજ પણ શૂદ્ર સમાન છે.
એતચ્ છ્રુત્વા પુત્રવચઃ શૂરસેનો ઽતિદુઃખિતઃ બ્રાહ્મણં કંચનાનીય સંસ્કારાદિ તદાકરોત્ અધીતવેદઃ સર્પો ઽપિ પિતરં ચાબ્રવીદ્ ઇદમ્
પુત્રના આ શબ્દો સાંભળીને શૂરસેન રાજા ખૂબ દુઃખી થયો; તેણે બ્રાહ્મણને બોલાવી વિધિઓ કરાવી. સાપે વેદ ભણી લીધા પછી પિતાને કહ્યું:
વિવાહં કુરુ મે રાજન્ સ્ત્રીકામો ઽહં નૃપોત્તમ અન્યથાપિ ચ કૃત્યં તે ન સિધ્યેદ્ ઇતિ મે મતિઃ
'મારા માટે લગ્ન કરો, રાજા; મને પત્ની જોઈએ છે. નહિ તો, તમારી ફરજ પૂરી નહીં થાય — એ મારી માન્યતા છે.'
જનયિત્વાત્મજાન્ વેદવિધિનાખિલસંસ્કૃતીઃ ન કુર્યાદ્ યઃ પિતા તસ્ય નરકાન્ નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ
પિતા જો પુત્રો ઉત્પન્ન કરીને અને વેદ વિધિ પ્રમાણે બધા સંસ્કાર કર્યા પછી પણ તેમના લગ્ન ન કરાવે, તો એના પાપ માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત નથી.
વિસ્મિતઃ સ પિતા પ્રાહ સુતં તમ્ ઉરગાકૃતિમ્
આ સાંભળીને, પિતા આશ્ચર્યથી પોતાના સાપરૂપ પુત્રને કહ્યું.
યસ્ય શબ્દાદ્ અપિ ત્રાસં યાન્તિ શૂરાશ્ ચ પૂરુષાઃ તસ્મૈ કન્યાં તુ કો દદ્યાદ્ વદ પુત્ર કરોમિ કિમ્
'તારા અવાજથી પણ શૂરવીર માણસો ડરી જાય છે — તો કોણ તને પોતાની દીકરી આપશે? મને કહો, પુત્ર, હવે હું શું કરું?'
તત્ પિતુર્ વચનં શ્રુત્વા સર્પઃ પ્રાહ વિચક્ષણઃ
પિતાના શબ્દો સાંભળીને, બુદ્ધિશાળી સાપે જવાબ આપ્યો.
વિવાહા બહવો રાજન્ રાજ્ઞાં સન્તિ જનેશ્વર પ્રસહ્યાહરણં ચાપિ શસ્ત્રૈર્ વૈવાહ એવ ચ
'માણસો અને રાજાઓમાં લગ્નના ઘણા પ્રકાર છે, રાજા — બળજબરીથી, શસ્ત્રથી, અને સહમતિથી પણ.'
જાતે વિવાહે પુત્રસ્ય પિતાસૌ કૃતકૃદ્ ભવેત્ નો ચેદ્ અત્રૈવ ગઙ્ગાયાં મરિષ્યે નાત્ર સંશયઃ
'પુત્રના લગ્ન થયા પછી પિતા પોતાની ફરજ પૂરી કરે છે; નહિ તો, હું અહીં ગંગામાં મરી જઈશ — એમાં કોઈ શંકા નથી.'
તત્ પુત્રનિશ્ચયં જ્ઞાત્વા અપુત્રો નૃપસત્તમઃ વિવાહાર્થમ્ અમાત્યાંસ્ તાન્ આહૂયેદં વચો ઽબ્રવીત્
પુત્ર વિશે નિશ્ચય જાણીને, પુત્ર વિના રહેલા શ્રેષ્ઠ રાજાએ લગ્ન માટે પોતાના મંત્રીઓને બોલાવીને એમ કહ્યું.
નાગેશ્વરો મમ સુતો યુવરાજો ગુણાકરઃ ગુણવાન્ મતિમાઞ્ શૂરો દુર્જયઃ શત્રુતાપનઃ
નાગેશ્વર મારા પુત્ર છે, યુવારાજ છે, ગુણોથી ભરપૂર છે; તે ગુણવાન, બુદ્ધિશાળી, શૂરવીર, અજેય અને દુશ્મનોને તકલીફ આપનાર છે.
રથે નાગે સ ધનુષિ પૃથિવ્યાં નોપમીયતે વિવાહસ્ તસ્ય કર્તવ્યો હ્ય્ અહં વૃદ્ધસ્ તથૈવ ચ
રથમાં, ધનુષ સાથે, નાગે પૃથ્વી પર કોઈ સાથે સરખાવા જેવો નથી; તેનું લગ્ન કરવું જોઈએ, કારણ કે હું વૃદ્ધ છું, એ જ યોગ્ય છે.
રાજ્યભારં સુતે ન્યસ્ય નિશ્ચિન્તો ઽહં ભવામ્ય્ અતઃ ન દારસંગ્રહો યાવત્ તાવત્ પુત્રો મમ પ્રિયઃ
રાજ્યનો ભાર પુત્રને સોંપીને હું નિશ્ચિંત થઈ જાઉં છું; જ્યાં સુધી તે પત્ની મેળવે નહીં, ત્યાં સુધી મારા પુત્ર મને ખૂબ પ્રિય છે.
બાલભાવં નો જહાતિ તસ્માત્ સર્વે ઽનુમન્ય ચ વિવાહાયાથ કુર્વન્તુ યત્નં મમ હિતે રતાઃ
તે હજુ બાળસ્વભાવ છોડતો નથી; તેથી, તમે બધા મારા હિતમાં લાગેલા, તેના લગ્ન માટે પ્રયત્ન કરો.
ન મે કાચિત્ તદા ચિન્તા કૃતોદ્વાહો યદાત્મજઃ સુતે ન્યસ્તભરા યાન્તિ કૃતિનસ્ તપસે વનમ્
મારા પુત્રનું લગ્ન થઈ જાય પછી મને કોઈ ચિંતા રહેતી નથી; જ્યારે પુત્રને ભાર સોંપી દેવામાં આવે છે, ત્યારે કૃતાર્થ પુરુષો તપ માટે વનમાં જાય છે.