અનલસ્ ત્વ્ અમરાન્ આહ આપસ્ તત્ર કથં ત્વ્ અહમ્ વ્રજેયં યદિ માં તત્ર પ્રાપયન્ત્ય્ ઉદકં મહત્
પણ અગ્નિએ અમરદેવોને પૂછ્યું: હું એ પાણીમાં કેવી રીતે જઈ શકું? જો તમે મને એ મહાન જળમાં લઈ જશો—
ભવન્ત એવ તે ઽપ્ય્ આહુઃ કથં તે ઽગ્ને ગતિર્ ભવેત્ અગ્નિર્ અપ્ય્ આહ તાન્ દેવાન્ કન્યા માં ગુણશાલિની
તેમણે પણ પૂછ્યું: હે અગ્નિ, તમે ત્યાં કેવી રીતે જશો? અગ્નિએ દેવોને કહ્યું: ગુણવંતી કન્યા મને લઈ જાય.
હિરણ્યકલશે સ્થાપ્ય નયેદ્ યત્ર ગતિર્ મમ તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા કન્યામ્ ઊચુઃ સરસ્વતીમ્
મને સોનાની કલશમાં મૂકી, જ્યાં મારી ગતિ હોય ત્યાં એ કન્યા મને લઈ જાય. આ વાત સાંભળી, દેવોએ સરસ્વતીને કહ્યું.
નયૈનમ્ અનલં શીઘ્રં શિરસા વરુણાલયમ્
આ અગ્નિને તું તારા માથે રાખી, ઝડપથી વરુણના ઘર સુધી લઈ જા.
સરસ્વતી સુરાન્ આહ નૈકા શક્તા ચ ધારણે યુક્તા ચતસૃભિઃ શીઘ્રં વહેયં વરુણાલયમ્
સરસ્વતીએ દેવોને કહ્યું: હું એકલી તેને ધારણ કરી શકતી નથી; ચાર મળીને હું ઝડપથી વરુણના ઘર સુધી લઈ જઈ શકું.
સરસ્વત્યા વચઃ શ્રુત્વા ગઙ્ગાં ચ યમુનાં તથા નર્મદાં તપતીં ચૈવ સુરાઃ પ્રોચુઃ પૃથક્ પૃથક્
સરસ્વતીની વાત સાંભળી, દેવોએ ગંગા, યમુના, નર્મદા અને તપતીને અલગ-અલગ કહ્યું.
તાભિઃ સમન્વિતોવાહ હિરણ્યકલશે ઽનલમ્ સંસ્થાપ્ય શિરસાધાર્ય તા જગ્મુર્ વરુણાલયમ્
એ સૌ સાથે મળી, સરસ્વતીએ સોનાની કલશમાં અગ્નિને મૂકી, માથે ધારણ કરી અને વરુણના ઘર તરફ ગઈ.
સંસ્થાપ્ય યત્ર દેવેશઃ સોમનાથો જગત્પતિઃ અધ્યાસ્તે વિબુધૈઃ સાર્ધં પ્રભાસે શશિભૂષણઃ
ત્યાં, જ્યાં દેવોના સ્વામી સોમનાથ, જગતના પ્રભુ, દેવતાઓ સાથે પ્રભાસમાં ચંદ્રથી શોભાયમાન નિવાસ કરે છે, ત્યાં એ અગ્નિને મૂક્યો.
પ્રાપયામ્ આસુર્ અનલં પઞ્ચનદ્યઃ સરસ્વતી અધ્યાસ્તે ચ મહાન્ અગ્નિઃ પિબન્ વારિ શનૈઃ શનૈઃ
પાંચ નદીઓ અને સરસ્વતીએ અગ્નિને પ્રગટ કર્યો, અને મહાન અગ્નિ ત્યાં ધીમે ધીમે પાણી પી રહ્યો છે.
તતઃ સુરગણાઃ સર્વે શિવમ્ ઊચુઃ સુરોત્તમમ્
પછી બધા દેવતાઓએ શ્રેષ્ઠ દેવ શિવજીને પ્રાર્થના કરી.
અસ્થ્નાં ચ પાવનં બ્રૂહિ અસ્માકં ચ ગવાં તથા
અમને અને અમારાં ગાયોને હાડકાં શુદ્ધ કરવાનું ઉપાય શું છે, એ કહો.
શિવઃ પ્રાહ તદા સર્વાન્ ગઙ્ગામ્ આપ્લુત્ય યત્નતઃ દેવાશ્ ચ ગાવસ્ તત્પાપાન્ મુચ્યન્તે નાત્ર સંશયઃ
શિવજીએ બધાને કહ્યું: 'ગંગામાં મનથી સ્નાન કરવાથી દેવો અને ગાયો બંનેના પાપ દૂર થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.'
પ્રક્ષાલિતાનિ ચાસ્થીનિ ઋષિદેહભવાન્ય્ અથ તાનિ પ્રક્ષાલનાદ્ એવ તત્ર પ્રાપ્તાનિ પૂતતામ્
ઋષિઓના શરીરમાંથી આવેલા હાડકાં ત્યાં ધોઈને, એ ધોઈ જ શુદ્ધ થઈ ગયા.
યત્ર દેવા મુક્તપાપાસ્ તત્ તીર્થં પાપનાશનમ્ તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ બ્રહ્મહત્યાવિનાશનમ્
જ્યાં દેવતાઓ પાપમુક્ત થયા, એ તીર્થ પાપનાશક છે; ત્યાં સ્નાન અને દાન કરવાથી બ્રાહ્મણહત્યાનું પણ પાપ નાશ પામે છે.
ગવાં ચ પાવનં યત્ર ગોતીર્થં તદ્ ઉદાહૃતમ્ તત્ર સ્નાનાન્ મહાબુદ્ધિર્ ગોમેધફલમ્ આપ્નુયાત્
જ્યાં ગાયોની શુદ્ધિ થાય છે, એ સ્થાનને ગોતીર્થ કહે છે; ત્યાં સ્નાન કરવાથી વિદ્વાનને ગોમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે.
યત્ર તદ્બ્રાહ્મણાસ્થીનિ આસન્ પુણ્યાનિ નારદ પિતૃતીર્થં તુ વૈ જ્ઞેયં પિતૄણાં પ્રીતિવર્ધનમ્
નારદજી, જ્યાં એ પવિત્ર બ્રાહ્મણોના હાડકાં હતા, એ પિતૃતીર્થ કહેવાય છે, જે પિતૃઓને આનંદ આપે છે.
ભસ્માસ્થિનખરોમાણિ પ્રાણિનો યસ્ય કસ્યચિત્ તત્ર તીર્થે સંક્રમેરન્ યાવચ્ ચન્દ્રાર્કતારકમ્
કોઈ પણ જીવના ભસ્મ, હાડકાં, વાળ કે નખ એ તીર્થમાં મૂકવામાં આવે તો, ચંદ્ર, સૂર્ય અને તારાઓ જેટલા સમય રહે, ત્યાં સુધી રહે છે.
સ્વર્ગે વાસો ભવેત્ તસ્ય અપિ દુષ્કૃતકર્મણઃ તથા ચક્રેશ્વરાત્ તીર્થાત્ ત્રીણિ તીર્થાનિ નારદ તતઃ પૂતાઃ સુરગણા ગાવઃ શંભુમ્ અથાબ્રુવન્
દુષ્કર્મ કરનારને પણ ત્યાં સ્વર્ગ મળે છે; ચક્રેશ્વર તીર્થમાંથી ત્રણ તીર્થો પ્રગટ થયા. પછી, હે નારદ, દેવો અને ગાયો શુદ્ધ થયા અને શંભુને વંદન કર્યું.
યામઃ સ્વં સ્વમ્ અધિષ્ઠાનમ્ અત્ર સૂર્યઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ અસ્મિન્ સ્થિતે દિનકરે સુરાઃ સર્વે પ્રતિષ્ઠિતાઃ
ચાલો, હવે આપણે આપણા પોતાના સ્થાન પર જઈએ; અહીં સૂર્યદેવ સ્થાપિત છે. જયાં સુધી સૂર્ય અહીં છે, ત્યાં સુધી બધા દેવતાઓ પણ અહીં છે.
ભવેયુર્ જગતામ્ ઈશ તદ્ અનુજ્ઞાતુમ્ અર્હસિ સૂર્યો હ્ય્ આત્માસ્ય જગતસ્ તસ્થુષશ્ ચ સનાતનઃ
હે જગતના ઈશ્વર, અમને જવાની અનુમતિ આપો; કારણ કે સૂર્ય આ જગતનો શાશ્વત આત્મા છે, ચાલતું અને અચળ બંને.
દિવાકરો દેવમયસ્ તત્રાસ્માભિઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ યત્ર ગઙ્ગા જગદ્ધાત્રી યત્ર વૈ ત્ર્યમ્બકઃ સ્વયમ્ સુરવાસં પ્રતિષ્ઠાનં ભવેદ્ યત્ર ચ ત્ર્યમ્બકમ્
દિવ્ય સ્વરૂપ સૂર્યદેવ અહીં અમારી દ્વારા સ્થાપિત છે, જ્યાં ગંગા જગતને પોષે છે અને જ્યાં ત્ર્યંબક સ્વયં છે; જ્યાં ત્ર્યંબક છે, ત્યાં દેવોનું નિવાસ અને સ્થાપના છે.
આપૃચ્છ્ય પિપ્પલાદં તં સુરાઃ સ્વં સદનં યયુઃ પિપ્પલાઃ કાલપર્યાયે સ્વર્ગં જગ્મુર્ અથાક્ષયમ્
પિપ્પલાદજીને વિદાય લઈ, દેવો પોતાના સ્થાન પર ગયા; અને સમય આવતાં પિપ્પળ વૃક્ષો પણ અક્ષય સ્વર્ગમાં ગયા.
પાદપાનાં પદં વિપ્રઃ પિપ્પલાદઃ પ્રતાપવાન્ ક્ષેત્રાધિપત્યે સંસ્થાપ્ય પૂજયામ્ આસ શંકરમ્
પિપ્પલાદ નામના મહાન ઋષિએ પિપ્પળ વૃક્ષના સ્થાનને ક્ષેત્રપતિ તરીકે સ્થાપિત કરી, ત્યાં શંકરજીની પૂજા શરૂ કરી.
દધીચિસૂનુર્ મુનિર્ ઉગ્રતેજા અવાપ્ય ભાર્યાં ગૌતમસ્યાત્મજાં ચ પુત્રાન્ અથાવાપ્ય શ્રિયં યશશ્ ચ સુહૃજ્જનૈઃ સ્વર્ગમ્ અવાપ ધીરઃ
દધીચિના પુત્ર, તેજસ્વી ઋષિએ, ગૌતમની પુત્રીને પત્ની તરીકે પામી, પુત્રો, ધન, યશ અને મિત્રો સાથે ધીરજપૂર્વક સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો.
તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં પિપ્પલેશ્વરમ્ ઉચ્યતે સર્વક્રતુફલં પુણ્યં સ્મરણાદ્ અઘનાશનમ્
ત્યાંથી એ તીર્થ પિપ્પલેશ્વર નામે પ્રસિદ્ધ થયું, જે સર્વ યજ્ઞફળદાયક અને પવિત્ર છે; એનું સ્મરણ કરવાથી પાપ નાશ પામે છે.
કિં પુનઃ સ્નાનદાનાભ્યામ્ આદિત્યસ્ય તુ દર્શનાત્ ચક્રેશ્વરઃ પિપ્પલેશો દેવદેવસ્ય નામની
તો પછી, ત્યાં સ્નાન અને દાનથી, અને આદિત્યના દર્શનથી કેટલું વધુ ફળ મળે છે! ચક્રેશ્વર અને પિપ્પલેશ એ દેવોના દેવના નામ છે.
સરહસ્યં વિદિત્વા તુ સર્વકામાન્ અવાપ્નુયાત્ સૂર્યસ્ય ચ પ્રતિષ્ઠાનાત્ સુરવાસે પ્રતિષ્ઠિતે પ્રતિષ્ઠાનં તુ તત્ ક્ષેત્રં સુરાણામ્ અપિ વલ્લભમ્
આ સર્વોચ્ચ રહસ્ય જાણીને માણસ પોતાના બધા ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરી શકે છે; કારણ કે સૂર્યનું સ્થાન દેવતાઓના નિવાસસ્થાનમાં સ્થિર છે, અને એ સ્થાન દેવતાઓને પણ ખૂબ જ પ્રિય છે.
ઇતીદમ્ આખ્યાનમ્ અતીવ પુણ્યં પઠેત વા યઃ શૃણુયાત્ સ્મરેદ્ વા સ દીર્ઘજીવી ધનવાન્ ધર્મયુક્તશ્ ચાન્તે સ્મરઞ્ શંભુમ્ ઉપૈતિ નિત્યમ્
જે કોઈ આ પવિત્ર કથા વાંચે, સાંભળે કે યાદ કરે, તે લાંબુ જીવન, ધન અને ધર્મ પ્રાપ્ત કરે છે; અંતે, શંભુને યાદ કરીને, હંમેશા એના સુધી પહોંચે છે.
નાગતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં સર્વકામપ્રદં શુભમ્ યત્ર નાગેશ્વરો દેવઃ શૃણુ તસ્યાપિ વિસ્તરમ્
‘નાગતીર્થ’ નામનું પવિત્ર સ્થાન સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી પાડે છે; ત્યાં નાગેશ્વર ભગવાન નિવાસ કરે છે — હવે એનું વિગતવાર વર્ણન સાંભળો.
પ્રતિષ્ઠાનપુરે રાજા શૂરસેન ઇતિ શ્રુતઃ સોમવંશભવઃ શ્રીમાન્ મતિમાન્ ગુણસાગરઃ
પ્રતિષ્ઠાનપુરમાં ‘શૂરસેન’ નામનો રાજા હતો, જે ચંદ્રવંશનો વંશજ, પ્રસિદ્ધ, બુદ્ધિશાળી અને ગુણોથી ભરપૂર હતો.