માનુષેભ્યો માનુષાસ્ તુ જાયન્તે પક્ષિભિઃ ખગાઃ બીજેભ્યો વીરુધો લોકે વૈષમ્યં નૈવ દૃશ્યતે વાર્ક્ષસ્ ત્વ્ અહં કથં જાતો હસ્તપાદાદિજીવવાન્
માણસમાંથી માણસ, પક્ષીમાંથી પક્ષી, બીજમાંથી વનસ્પતિ—આ જગતમાં કોઈ વિસંગતિ નથી; પણ હું તો વૃક્ષમાંથી જન્મેલો છતાં હાથ-પગ અને જીવ ધરાવું છું, એવું કેમ?
વૃક્ષાસ્ તદ્વચનં શ્રુત્વા સર્વમ્ ઊચુર્ યથાક્રમમ્ દધીચેર્ મરણં સાધ્વ્યાસ્ તથા ચાગ્નિપ્રવેશનમ્
એના શબ્દો સાંભળી, બધા વૃક્ષો અને ઔષધિઓએ ક્રમશઃ દધીચિના મૃત્યુ અને સતી સ્ત્રીના અગ્નિપ્રવેશની વાત કહી.
અસ્થ્નાં સંહરણં દેવૈર્ એતત્ સર્વં સવિસ્તરમ્ શ્રુત્વા દુઃખસમાવિષ્ટો નિપપાત તદા ભુવિ
દેવતાઓ પાસેથી હાડકાં એકત્ર કરવાની વાત પૂરી રીતે સાંભળી, તે દુઃખથી ભરાઈ ગયો અને તરત જ જમીન પર પડી ગયો.
આશ્વાસિતઃ પુનર્ વૃક્ષૈર્ વાક્યૈર્ ધર્માર્થસંહિતૈઃ આશ્વસ્તઃ સ પુનઃ પ્રાહ તદૌષધિવનસ્પતીન્
પછી વૃક્ષોએ ધર્મ અને હિતથી ભરેલા વચનોથી તેને શાંત પાડ્યો. આશ્વાસન મળતાં તેણે ઔષધિઓ અને વૃક્ષોને ફરી સંબોધ્યા.
પિતૃહન્તૄન્ હનિષ્યે ઽહં નાન્યથા જીવિતું ક્ષમઃ પિતુર્ મિત્રાણિ શત્રૂંશ્ ચ તથા પુત્રો ઽનુવર્તતે
હું પિતાના હત્યારોને અવશ્ય સંહાર કરીશ; નહિતર જીવવું મારા માટે યોગ્ય નથી. પુત્ર તો પિતાના મિત્રો અને દુશ્મનો બંનેની પાછળ ચાલે છે.
સ એવ પુત્રો યો ઽન્યસ્ તુ પુત્રરૂપો રિપુઃ સ્મૃતઃ વદન્તિ પિતૃમિત્રાણિ તારયન્ત્ય્ અહિતાન્ અપિ
સાચો પુત્ર તો એ જ છે; બીજો, ભલે પુત્રરૂપ લાગે, પણ શત્રુ સમાન ગણાય છે. કહેવાય છે કે પિતાના મિત્રો તો દુશ્મનને પણ બચાવે છે.
વૃક્ષાસ્ તં બાલમ્ આદાય સોમાન્તિકમ્ અથાયયુઃ બાલવાક્યં તુ તે વૃક્ષાઃ સોમાયાથ ન્યવેદયન્ શ્રુત્વા સોમો ઽપિ તં બાલં પિપ્પલાદમ્ અભાષત
વૃક્ષોએ એ બાળકને લઈને સોમદેવ પાસે ગયા. પછી વૃક્ષોએ બાળકના વચનો સોમને કહ્યા. સાંભળીને સોમે પિપ્પલાદને કહ્યું.
ગૃહાણ વિદ્યાં વિધિવત્ સમગ્રાં તપઃસમૃદ્ધિં ચ શુભાં ચ વાચમ્ શૌર્યં ચ રૂપં ચ બલં ચ બુદ્ધિં સંપ્રાપ્સ્યસે પુત્ર મદાજ્ઞયા ત્વમ્
પુત્ર, મારી આજ્ઞાથી તું સંપૂર્ણ વિદ્યા, તપની સિદ્ધિ, શુભ વાણી, શૌર્ય, સુંદરતા, બળ અને બુદ્ધિ પ્રાપ્ત કર.
પિપ્પલાદસ્ તમ્ અપ્ય્ આહ ઓષધીશં વિનીતવત્
પિપ્પલાદે પણ ઔષધિઓના સ્વામીનું વિનમ્રતાથી સંબોધન કર્યું.
સર્વમ્ એતદ્ વૃથા મન્યે પિતૃહન્તૃવિનિષ્કૃતિમ્ ન કરોમ્ય્ અત્ર યાવચ્ ચ તસ્માત્ તત્ પ્રથમં વદ
પિતાના હત્યાનો પ્રાયશ્ચિત્ત ન કરું ત્યાં સુધી આ બધું વ્યર્થ છે એવું હું માનું છું. તેથી, એ પહેલાં મને એ જ કહો.
યસ્મિન્ દેશે યત્ર કાલે યસ્મિન્ દેવે ચ મન્ત્રકે યત્ર તીર્થે ચ સિધ્યેત મત્સંકલ્પઃ સુરોત્તમ
હે શ્રેષ્ઠ દેવ, કયા સ્થળે, કયા સમયે, કયા દેવતાને, કયા મંત્રથી અને કયા તીર્થમાં મારો સંકલ્પ પૂર્ણ થશે?
ચન્દ્રઃ પ્રાહ ચિરં ધ્યાત્વા ભુક્તિર્ વા મુક્તિર્ એવ વા સર્વં મહેશ્વરાદ્ દેવાજ્ જાયતે નાત્ર સંશયઃ
સોમદેવે લાંબું ધ્યાન કરીને કહ્યું: ભોગ હોય કે મોક્ષ, બધું મહાદેવ મહેશ્વર પાસેથી જ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
સ સોમં પુનર્ અપ્ય્ આહ કથં દ્રક્ષ્યે મહેશ્વરમ્ બાલો ઽહં બાલબુદ્ધિશ્ ચ ન સામર્થ્યં તપસ્ તથા
પિપ્પલાદે ફરી સોમને પૂછ્યું: હું મહેશ્વરને કેવી રીતે જોઈ શકીશ? હું તો બાળક છું, બાળબુદ્ધિ ધરાવું છું અને તપ માટે શક્તિ નથી.
ગૌતમીં ગચ્છ ભદ્ર ત્વં સ્તુહિ ચક્રેશ્વરં હરમ્ પ્રસન્નસ્ તુ તવેશાનો હ્ય્ અલ્પાયાસેન વત્સક
પ્રિય, તું ગૌતમી નદી પાસે જા અને ચક્રધારી હરનું સ્તવન કર. હે વત્સ, જો ભગવાન પ્રસન્ન થશે તો થોડી મહેનતે તને કૃપા કરશે.
પ્રીતો ભવેન્ મહાદેવઃ સાક્ષાત્ કારુણિકઃ શિવઃ આસ્તે સાક્ષાત્કૃતઃ શંભુર્ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના
મહાદેવ, દયાળુ શિવ, જો પ્રસન્ન થાય તો સીધા પ્રગટ થાય છે. શક્તિશાળી વિષ્ણુએ પણ ત્યાં પ્રગટ શંભુનું દર્શન કર્યું છે.
વરં ચ દત્તવાન્ વિષ્ણોશ્ ચક્રં ચ ત્રિદશાર્ચિતમ્ ગચ્છ તત્ર મહાબુદ્ધે દણ્ડકે ગૌતમીં નદીમ્
મહાદેવે વિષ્ણુને વરદાન આપ્યું અને દેવો દ્વારા પૂજિત ચક્ર પણ આપ્યું. હે મહાબુદ્ધિ, તું દંડકમાં ગૌતમી નદી પાસે જા.
ચક્રેશ્વરં નામ તીર્થં જાનન્ત્ય્ ઓષધયસ્ તુ તત્ તં ગત્વા સ્તુહિ દેવેશં સર્વભાવેન શંકરમ્ સ તે પ્રીતમનાસ્ તાત સર્વાન્ કામાન્ પ્રદાસ્યતિ
ઔષધિઓએ એ તીર્થને ચક્રેશ્વર નામે ઓળખ્યું છે. તું ત્યાં જઈ સર્વહૃદયથી દેવેશ્વર શંકરનું સ્તવન કર; તે પ્રસન્ન મનથી તને બધા ઇચ્છિત ફળ આપશે.
તદ્ રાજવચનાદ્ બ્રહ્મન્ પિપ્પલાદો મહામુનિઃ આજગામ જગન્નાથો યત્ર રુદ્રઃ સ ચક્રદઃ
પછી રાજાના આદેશથી મહામુનિ પિપ્પલાદ એ સ્થળે ગયા, જ્યાં જગન્નાથ, ચક્ર આપનાર રુદ્ર હાજર હતા.
તં બાલં કૃપયાવિષ્ટાઃ પિપ્પલાઃ સ્વાશ્રમાન્ યયુઃ ગોદાવર્યાં તતઃ સ્નાત્વા નત્વા ત્રિભુવનેશ્વરમ્ તુષ્ટાવ સર્વભાવેન પિપ્પલાદઃ શિવં શુચિઃ
બાળક પર દયા આવીને પિપ્પળ વૃક્ષો પોતાના આશ્રમમાં પાછા ગયા. પછી પિપ્પલાદે ગોદાવરીમાં સ્નાન કરીને, ત્રિલોકનાથને નમન કર્યું અને શુદ્ધ હૃદયથી શિવનું સર્વહૃદયથી સ્તવન કર્યું.
સર્વાણિ કર્માણિ વિહાય ધીરાસ્ ત્યક્તૈષણા નિર્જિતચિત્તવાતાઃ યં યાન્તિ મુક્ત્યૈ શરણં પ્રયત્નાત્ તમ્ આદિદેવં પ્રણમામિ શંભુમ્
જે ધીરજવંતો સર્વ કર્મો ત્યાગી, ઇચ્છાઓ છોડી, મન અને ઇન્દ્રિયો જીતે છે, તેઓ મુક્તિ માટે પ્રયત્નપૂર્વક શરણ આવે છે. હું એ પ્રાચીન દેવ શંભુને નમસ્કાર કરું છું.
યઃ સર્વસાક્ષી સકલાન્તરાત્મા સર્વેશ્વરઃ સર્વકલાનિધાનમ્ વિજ્ઞાય મચ્ચિત્તગતં સમસ્તં સ મે સ્મરારિઃ કરુણાં કરોતુ
જે સર્વનો સાક્ષી છે, સર્વના અંતરમાં વસે છે, સર્વનો સ્વામી છે, સર્વ કળાઓનો ખજાનો છે, અને મારા મનમાં જે કંઈ છે એ જાણે છે—એ સ્મરશત્રુ મારા પર દયા કરે.
દિગીશ્વરાઞ્ જિત્ય સુરાર્ચિતસ્ય કૈલાસમ્ આન્દોલયતઃ પુરારેઃ અઙ્ગુષ્ઠકૃત્યૈવ રસાતલાદ્ અધો ગતસ્ય તસ્યૈવ દશાનનસ્ય
દિશાના દેવતાઓને જીત્યા પછી, દેવો દ્વારા પૂજિત, જેમણે કૈલાસને હલાવી દીધું—જ્યારે દશમુખે માત્ર અંગૂઠાથી તેને નીચે પાતાળ સુધી દબાવી દીધું, ત્યારે એ પુરારી જ હતા.
આલૂનકાયસ્ય ગિરં નિશમ્ય વિહસ્ય દેવ્યા સહ દત્તમ્ ઇષ્ટમ્ તસ્મૈ પ્રસન્નઃ કુપિતો ઽપિ તદ્વદ્ અયુક્તદાતાસિ મહેશ્વર ત્વમ્
જ્યારે શરીર ઘાયલ થયેલા વ્યક્તિની વાણી સાંભળી, ત્યારે દેવી સાથે હસીને, ઇચ્છિત વરદાન આપ્યું; તું મહાદેવ, ગુસ્સે હોય છતાં પણ, અયોગ્યને પણ પ્રસન્નતાથી આપે છે.
સૌત્રામણીમ્ ઋદ્ધિમ્ અધઃ સ ચક્રે યો ઽર્ચાં હરૌ નિત્યમ્ અતીવ કૃત્વા બાણઃ પ્રશસ્યઃ કૃતવાન્ ઉચ્ચપૂજાં રમ્યાં મનોજ્ઞાં શશિખણ્ડમૌલેઃ
સૌત્રામણી યજ્ઞ કરીને, હંમેશા હરિની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરીને, બાણે ચંદ્રશિખરવાળા ભગવાનની સુંદર અને મનોહર પૂજા કરી અને પ્રસિદ્ધિ મેળવી.
જિત્વા રિપૂન્ દેવગણાન્ પ્રપૂજ્ય ગુરું નમસ્કર્તુમ્ અગાદ્ વિશાખઃ ચુકોપ દૃષ્ટ્વા ગણનાથમ્ ઊઢમ્ અઙ્કે તમ્ આરોપ્ય જહાસ સોમઃ
શત્રુઓને જીત્યા પછી, દેવતાઓની પૂજા કરી, ગુરુને વંદન કર્યા પછી, વિશાખ ગુસ્સે થયો જ્યારે તેણે ગણનાથને પોતાની ગોદમાં બેઠેલા જોયા, અને ત્યારે સોમએ હસીને તેને ઊંચક્યો.
ઈશાઙ્કરૂઢો ઽપિ શિશુસ્વભાવાન્ ન માતુર્ અઙ્કં પ્રમુમોચ બાલઃ ક્રુદ્ધં સુતં બોધિતુમ્ અપ્ય્ અશક્તસ્ તતો ઽર્ધનારિત્વમ્ અવાપ સોમઃ
ઈશાન પર આરૂઢ હોવા છતાં, બાળક સ્વભાવથી માતાની ગોદ છોડતો નહોતો; ગુસ્સે થયેલા પુત્રને શાંત કરવું સોમ માટે પણ અશક્ય હતું, તેથી તેને અર્ધવિજય મળ્યો.
તતઃ સ્વયંભૂઃ સુપ્રીતઃ પિપ્પલાદમ્ અભાષત
પછી સ્વયંભૂ, ખૂબ પ્રસન્ન થઈ, પિપ્પલાદને કહ્યું.
વરં વરય ભદ્રં તે પિપ્પલાદ યથેપ્સિતમ્
"પિપ્પલાદ, તું જે ઇચ્છે છે એ વરદાન માંગ, તારો કલ્યાણ થાય."
હતો દેવૈર્ મહાદેવ પિતા મમ મહાયશાઃ અદામ્ભિકઃ સત્યવાદી તથા માતા પતિવ્રતા
મારા પિતા મહાદેવ, જે મહાન પ્રતિષ્ઠાવાળા, નિષ્કપટ અને સત્યવાદી હતા, દેવતાઓએ મારી માતા, જે પતિવ્રતા હતી, એમની સાથે તેમને મારી નાખ્યા.
દેવેભ્યશ્ ચ તયોર્ નાશં શ્રુત્વા નાથ સવિસ્તરમ્ દુઃખકોપસમાવિષ્ટો નાહં જીવિતુમ્ ઉત્સહે
હે નાથ, દેવતાઓ પાસેથી એમના વિનાશ વિશે વિગતે સાંભળીને, હું દુઃખ અને ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો છું અને હવે જીવવાનો મન નથી.