આગચ્છન્તીં તાં પ્રાતિથેયીં તદાનીં નિવારયામ્ આસ તદોલ્કપાતઃ સા સંભ્રમાદ્ આગતા ચાશ્રમં સ્વં નૈવાપશ્યત્ તત્ર ભર્તારમ્ અગ્રે
જ્યારે એ આવી રહી હતી, ત્યારે પ્રાતિથીયીનું પગલું એક તારા પડવાથી અટકાયું. ગભરાઈને એ પોતાના આશ્રમમાં પહોંચી, પણ ત્યાં પતિને જોઈ શકી નહીં.
ક્વ વા ગતશ્ ચેતિ સવિસ્મયા સા પપ્રચ્છ ચાગ્નિં પ્રાતિથેયી તદાનીમ્ અગ્નિસ્ તદોવાચ સવિસ્તરં તાં દેવાગમં યાચનં વૈ શરીરે
આશ્ચર્યથી એણે અગ્નિને પૂછ્યું: 'પતિ ક્યાં ગયા?' ત્યારે અગ્નિએ દેવતાઓના આવવા અને શરીર માટેની તેમની વિનંતી વિશે બધું વિગતે સમજાવ્યું.
અસ્થ્નામ્ ઉપાદાનમ્ અથ પ્રયાણં શ્રુત્વા સર્વં દુઃખિતા સા બભૂવ દુઃખોદ્વેગાત્ સા પપાતાથ પૃથ્વ્યાં મન્દં મન્દં વહ્નિનાશ્વાસિતા ચ
હાડકાં લઈ જવાનું અને પતિના વિદાય વિશે સાંભળીને, એ ખૂબ દુઃખી થઈ ગઈ. દુઃખ અને ચિંતાથી એ ધીમે ધીમે જમીન પર પડી ગઈ, અને અગ્નિએ જ એને શાંત કરી.
ઉત્પદ્યતે યત્ તુ વિનાશિ સર્વં ન શોચ્યમ્ અસ્તીતિ મનુષ્યલોકે ગોવિપ્રદેવાર્થમ્ ઇહ ત્યજન્તિ પ્રાણાન્ પ્રિયાન્ પુણ્યભાજો મનુષ્યાઃ
મનુષ્યલોકમાં, જે જન્મે છે તે બધું નાશ પામે છે — એમાં શોક કરવાની જરૂર નથી. અહીં ગાય, બ્રાહ્મણ અને દેવો માટે પુણ્યશાળી લોકો પોતાના પ્રિય પ્રાણ પણ ત્યાગી દે છે.
સંસારચક્રે પરિવર્તમાને દેહં સમર્થં ધર્મયુક્તં ત્વ્ અવાપ્ય પ્રિયાન્ પ્રાણાન્ દેવવિપ્રાર્થહેતોસ્ તે વૈ ધન્યાઃ પ્રાણિનો યે ત્યજન્તિ
જે જીવાત્માઓએ સંસારના ચક્રમાં ફરતાં ધર્મથી ભરપૂર અને શક્તિશાળી શરીર પ્રાપ્ત કર્યું છે અને દેવો કે બ્રાહ્મણોના હિત માટે પોતાના પ્રાણો ત્યાગે છે, એ સાચે જ ધન્ય છે.
પ્રાણાઃ સર્વે ઽસ્યાપિ દેહાન્વિતસ્ય યાતારો વૈ નાત્ર સંદેહલેશઃ એવં જ્ઞાત્વા વિપ્રગોદેવદીનાદ્ય્ અર્થં ચૈનાન્ ઉત્સૃજન્તીશ્વરાસ્ તે
શરીર ધરાવનાર દરેકના પ્રાણો તો એક દિવસ જવાનું જ છે—આમાં રત્તી પણ શંકા નથી; આ જાણીને જે લોકો બ્રાહ્મણો, ગાયો, દેવો કે ગરીબોના હિત માટે પોતાના પ્રાણ ત્યાગે છે, એ સાચા મહાન છે.
નિવાર્યમાણો ઽપિ મયા પ્રપન્નયા ચકાર દેવાસ્ત્રપરિગ્રહં સઃ મનોગતં વેત્ત્ય્ અથવા વિધાતુઃ કો મર્ત્યલોકાતિગચેષ્ટિતસ્ય
હું એને રોકવા છતાં, જે મારી શરણમાં આવી હતી, એણે દેવાસ્ત્ર સ્વીકારી લીધું; કોઈ બીજાના મનની વાત કે સર્જનહારના ઇરાદા, કે જે મનુષ્યોના અનોખા કામ પાછળ હોય, એ કોણ જાણે?
ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વાપૂજ્ય ચાગ્નીન્ યથાવદ્ ભર્તુસ્ ત્વચા લોમભિઃ સા વિવેશ ગર્ભસ્થિતં બાલકં પ્રાતિથેયી કુક્ષિં વિદાર્યાથ કરે ગૃહીત્વા
આ રીતે કહી, અગ્નિની યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને, એ સ્ત્રીએ પતિની ચામડી અને વાળ સાથે, ગર્ભસ્થ બાળક સુધી પહોંચી, પ્રાતિથીનીનું પેટ ચીરી અને બાળકને હાથમાં લીધો.
પિત્રા હીનો બન્ધુભિર્ ગોત્રજૈશ્ ચ માત્રા હીનો બાલકઃ સર્વ એવ રક્ષન્તુ સર્વે ઽપિ ચ ભૂતસંઘાસ્ તથૌષધ્યો બાલકં લોકપાલાઃ
પિતાથી, સગાં-વ્હાલાં અને કુટુંબીઓથી વિહોણો અને માતાથી પણ વિમુખ થયેલો આ બાળક—એને બધા જીવ, સર્વ પ્રાણીઓ, ઔષધિઓ અને લોકપાલો રક્ષે.
યે બાલકં માતૃપિતૃપ્રહીણં સનિર્વિશેષં સ્વતનુપ્રરૂઢૈઃ પશ્યન્તિ રક્ષન્તિ ત એવ નૂનં બ્રહ્માદિકાનામ્ અપિ વન્દનીયાઃ
જે લોકો માતા-પિતા વિહોણા અને માત્ર પોતાના શરીરે ઉછરેલા બાળકને જુએ છે અને રક્ષે છે, એ તો બ્રહ્મા સહિત બધા દેવો દ્વારા પણ વંદનીય છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ચાત્યજદ્ બાલં ભર્તૃચિત્તપરાયણા પિપ્પલાનાં સમીપે તુ ન્યસ્ય બાલં નમસ્ય ચ
આવી રીતે કહી, પતિના મનને સમર્પિત રહી, એ સ્ત્રીએ બાળકને પિપ્પળ વૃક્ષોની પાસે મૂકી, નમસ્કાર કર્યો અને બાળકને ત્યાં છોડી દીધો.
અગ્નિં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય યજ્ઞપાત્રસમન્વિતા વિવેશાગ્નિં પ્રાતિથેયી ભર્ત્રા સહ દિવં યયૌ
અગ્નિની પરિક્રમા કરીને, યજ્ઞપાત્રો સાથે પ્રાતિથીએ અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો અને પતિ સાથે સ્વર્ગે ગઇ.
રુરુદુશ્ ચાશ્રમસ્થા યે વૃક્ષાશ્ ચ વનવાસિનઃ પુત્રવત્ પોષિતા યેન ઋષિણા ચ દધીચિના
આશ્રમમાં રહેતા લોકો, વૃક્ષો અને જંગલના પ્રાણીઓ બધાએ રડવાનું શરૂ કર્યું, કારણ કે ઋષિ દધીચિએ તેમને પુત્રની જેમ ઉછેર્યા હતા.
વિના તેન ન જીવામસ્ તયા માત્રા વિના તથા મૃગાશ્ ચ પક્ષિણઃ સર્વે વૃક્ષાઃ પ્રોચુઃ પરસ્પરમ્
એના વિના, અને એ સ્ત્રી વિના પણ, અમે જીવવા શકીશું નહીં—એવું બધા પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ અને વૃક્ષોએ એકબીજાને કહ્યું.
સ્વર્ગમ્ આસેદુષોઃ પિત્રોસ્ તદપત્યેષ્વ્ અકૃત્રિમમ્ યે કુર્વન્ત્ય્ અનિશં સ્નેહં ત એવ કૃતિનો નરાઃ
જે લોકો સ્વર્ગવાસી માતા-પિતાના સંતાનો પર હંમેશા નિષ્ઠાવાન પ્રેમ કરે છે, એ જ સાચા સફળ મનુષ્ય છે.
દધીચિઃ પ્રાતિથેયી વા વીક્ષતે ઽસ્માન્ યથા પુરા તથા પિતા ન માતા વા ધિગ્ અસ્માન્ પાપિનો વયમ્
દધીચિ કે પ્રાતિથી, હવે અમને પહેલા જેવું નથી જુએ, પિતા કે માતા પણ નથી—અમે પાપી છીએ, અમને લાજ આવે છે.
અસ્માકમ્ અપિ સર્વેષામ્ અતઃ પ્રભૃતિ નિશ્ચિતમ્ બાલો દધીચિઃ પ્રાતિથેયી બાલો ધર્મઃ સનાતનઃ
આપણે બધાને હવે એક વાત નિશ્ચિત છે: દધીચિ પ્રાતિથીનો આ બાળક સદા માટે ધર્મનો સાચો વારસદાર છે.
એવમ્ ઉક્ત્વા તદૌષધ્યો વનસ્પતિસમન્વિતાઃ સોમં રાજાનમ્ અભ્યેત્ય યાચિરે ઽમૃતમ્ ઉત્તમમ્
આ રીતે કહી, તમામ ઔષધિઓ અને વૃક્ષોએ રાજા સોમ પાસે જઈને શ્રેષ્ઠ અમૃત માગ્યું.
સ ચાપિ દત્તવાંસ્ તેભ્યઃ સોમો ઽમૃતમ્ અનુત્તમમ્ દદુર્ બાલાય તે ચાપિ અમૃતં સુરવલ્લભમ્
સોમએ તેમને શ્રેષ્ઠ અમૃત આપ્યું; અને એ બધાએ એ અમૃત દેવોને પ્રિય એવા બાળકને આપ્યું.
સ તેન તૃપ્તો વવૃધે શુક્લપક્ષે યથા શશી પિપ્પલૈઃ પાલિતો યસ્માત્ પિપ્પલાદઃ સ બાલકઃ પ્રવૃદ્ધઃ પિપ્પલાન્ એવમ્ ઉવાચ ત્વ્ અતિવિસ્મિતઃ
એ અમૃતથી સંતોષ પામી, એ બાળક ચાંદ્રમાની જેમ વધવા લાગ્યો; પિપ્પળ વૃક્ષોએ તેને ઉછેર્યો, તેથી એ બાળક પિપ્પલાદ ખૂબ મોટો થયો અને આશ્ચર્યચકિત થઈ પિપ્પળ વૃક્ષોને પૂછ્યું.
માનુષેભ્યો માનુષાસ્ તુ જાયન્તે પક્ષિભિઃ ખગાઃ બીજેભ્યો વીરુધો લોકે વૈષમ્યં નૈવ દૃશ્યતે વાર્ક્ષસ્ ત્વ્ અહં કથં જાતો હસ્તપાદાદિજીવવાન્
માણસમાંથી માણસ, પક્ષીમાંથી પક્ષી, બીજમાંથી વનસ્પતિ—આ જગતમાં કોઈ વિસંગતિ નથી; પણ હું તો વૃક્ષમાંથી જન્મેલો છતાં હાથ-પગ અને જીવ ધરાવું છું, એવું કેમ?
વૃક્ષાસ્ તદ્વચનં શ્રુત્વા સર્વમ્ ઊચુર્ યથાક્રમમ્ દધીચેર્ મરણં સાધ્વ્યાસ્ તથા ચાગ્નિપ્રવેશનમ્
એના શબ્દો સાંભળી, બધા વૃક્ષો અને ઔષધિઓએ ક્રમશઃ દધીચિના મૃત્યુ અને સતી સ્ત્રીના અગ્નિપ્રવેશની વાત કહી.
અસ્થ્નાં સંહરણં દેવૈર્ એતત્ સર્વં સવિસ્તરમ્ શ્રુત્વા દુઃખસમાવિષ્ટો નિપપાત તદા ભુવિ
દેવતાઓ પાસેથી હાડકાં એકત્ર કરવાની વાત પૂરી રીતે સાંભળી, તે દુઃખથી ભરાઈ ગયો અને તરત જ જમીન પર પડી ગયો.
આશ્વાસિતઃ પુનર્ વૃક્ષૈર્ વાક્યૈર્ ધર્માર્થસંહિતૈઃ આશ્વસ્તઃ સ પુનઃ પ્રાહ તદૌષધિવનસ્પતીન્
પછી વૃક્ષોએ ધર્મ અને હિતથી ભરેલા વચનોથી તેને શાંત પાડ્યો. આશ્વાસન મળતાં તેણે ઔષધિઓ અને વૃક્ષોને ફરી સંબોધ્યા.
પિતૃહન્તૄન્ હનિષ્યે ઽહં નાન્યથા જીવિતું ક્ષમઃ પિતુર્ મિત્રાણિ શત્રૂંશ્ ચ તથા પુત્રો ઽનુવર્તતે
હું પિતાના હત્યારોને અવશ્ય સંહાર કરીશ; નહિતર જીવવું મારા માટે યોગ્ય નથી. પુત્ર તો પિતાના મિત્રો અને દુશ્મનો બંનેની પાછળ ચાલે છે.
સ એવ પુત્રો યો ઽન્યસ્ તુ પુત્રરૂપો રિપુઃ સ્મૃતઃ વદન્તિ પિતૃમિત્રાણિ તારયન્ત્ય્ અહિતાન્ અપિ
સાચો પુત્ર તો એ જ છે; બીજો, ભલે પુત્રરૂપ લાગે, પણ શત્રુ સમાન ગણાય છે. કહેવાય છે કે પિતાના મિત્રો તો દુશ્મનને પણ બચાવે છે.
વૃક્ષાસ્ તં બાલમ્ આદાય સોમાન્તિકમ્ અથાયયુઃ બાલવાક્યં તુ તે વૃક્ષાઃ સોમાયાથ ન્યવેદયન્ શ્રુત્વા સોમો ઽપિ તં બાલં પિપ્પલાદમ્ અભાષત
વૃક્ષોએ એ બાળકને લઈને સોમદેવ પાસે ગયા. પછી વૃક્ષોએ બાળકના વચનો સોમને કહ્યા. સાંભળીને સોમે પિપ્પલાદને કહ્યું.
ગૃહાણ વિદ્યાં વિધિવત્ સમગ્રાં તપઃસમૃદ્ધિં ચ શુભાં ચ વાચમ્ શૌર્યં ચ રૂપં ચ બલં ચ બુદ્ધિં સંપ્રાપ્સ્યસે પુત્ર મદાજ્ઞયા ત્વમ્
પુત્ર, મારી આજ્ઞાથી તું સંપૂર્ણ વિદ્યા, તપની સિદ્ધિ, શુભ વાણી, શૌર્ય, સુંદરતા, બળ અને બુદ્ધિ પ્રાપ્ત કર.
પિપ્પલાદસ્ તમ્ અપ્ય્ આહ ઓષધીશં વિનીતવત્
પિપ્પલાદે પણ ઔષધિઓના સ્વામીનું વિનમ્રતાથી સંબોધન કર્યું.
સર્વમ્ એતદ્ વૃથા મન્યે પિતૃહન્તૃવિનિષ્કૃતિમ્ ન કરોમ્ય્ અત્ર યાવચ્ ચ તસ્માત્ તત્ પ્રથમં વદ
પિતાના હત્યાનો પ્રાયશ્ચિત્ત ન કરું ત્યાં સુધી આ બધું વ્યર્થ છે એવું હું માનું છું. તેથી, એ પહેલાં મને એ જ કહો.