દધીચિર્ અપ્ય્ આહ ગભસ્તિમ્ ઓજસા દેવારયો માં દ્વિષતીહ ભદ્રે ન તે સુરા નેતુકામા ભવન્તિ સંસ્થાપિતાન્ય્ અત્ર વદસ્વ યુક્તમ્
દધીચીએ પણ પોતાની સુગણ પત્નીને કહ્યું: 'હે ભદ્રે, હવે દેવતાઓના દુશ્મનો મને દ્વેષ કરે છે; દેવતાઓએ અહીં રાખેલા હથિયારો પાછા લેવા ઈચ્છતા નથી—તમે શું યોગ્ય છે તે કહો.'
સા ચાહ કાન્તં વિનયાદ્ ઉક્તમ્ એવ ત્વં જાનીષે નાથ યદ્ અત્ર યુક્તમ્ દૈત્યા હરિષ્યન્તિ મહાપ્રવૃદ્ધાસ્ તપોયુક્તા બલિનઃ સ્વાયુધાનિ
તેણી વિનયપૂર્વક પોતાના પ્રિય પતિને કહ્યું: 'હે નાથ, અહીં શું યોગ્ય છે એ તમે જાણો છો; દૈત્યોએ બહુ બળ અને તપસ્યા મેળવી છે, તેઓ આ હથિયારો હરી લઈ જશે.'
તદસ્ત્રરક્ષાર્થમ્ ઇદં સ ચક્રે મન્ત્રૈસ્ તુ સંક્ષાલ્ય જલૈશ્ ચ પુણ્યૈઃ તદ્ વારિ સર્વાસ્ત્રમયં સુપુણ્યં તેજોયુક્તં તચ્ ચ પપૌ દધીચિઃ
એ હથિયારોની રક્ષા માટે દધીચીએ મંત્રો અને પવિત્ર જળ વડે વિધિ કરી; એ જળમાં બધા હથિયારોનું તેજ અને પુણ્ય ભળ્યું, અને દધીચીએ એ જળ પીધું.
નિર્વીર્યરૂપાણિ તદાયુધાનિ ક્ષયં જગ્મુઃ ક્રમશઃ કાલયોગાત્ સુરાઃ સમાગત્ય દધીચિમ્ ઊચુર્ મહાભયં હ્ય્ આગતં શાત્રવં નઃ
પછી, સમયના પ્રભાવથી એ હથિયારોમાં શક્તિ રહી નહીં અને ધીમે ધીમે નષ્ટ થઈ ગયા; દેવતાઓ એકત્ર થયા અને દધીચીને કહ્યું: 'અમારા શત્રુઓ તરફથી મોટું સંકટ આવ્યું છે.'
દદસ્વ ચાસ્ત્રાણિ મુનિપ્રવીર યાનિ ત્વદન્તે નિહિતાનિ દેવૈઃ દધીચિર્ અપ્ય્ આહ સુરારિભીત્યા અનાગત્યા ભવતાં ચાચિરેણ
'હે મુનિશ્રેષ્ઠ, જે હથિયારો દેવતાઓએ તમારા પાસે રાખ્યા હતા, એ અમને આપો.' દધીચીએ કહ્યું: 'દેવદુશ્મનોના ભયથી અને તમે વહેલા પાછા ન આવ્યા માટે—'
અસ્ત્રાણિ પીતાનિ શરીરસંસ્થાન્ય્ ઉક્તાનિ યુક્તં મમ તદ્ વદન્તુ શ્રુત્વા તદુક્તં વચનં તુ દેવાઃ પ્રોચુસ્ તમ્ ઇત્થં વિનયાવનમ્રાઃ
'હથિયારો મેં પી લીધાં છે, હવે એ મારા શરીરમાં છે, જેમ કહેવામાં આવ્યું છે; હવે શું કરવું યોગ્ય છે, એ તેઓ નક્કી કરે.' દેવતાઓએ એ વચન સાંભળી, નમ્રતાથી એમને કહ્યું.
અસ્ત્રાણિ દેહીતિ ચ વક્તુમ્ એતચ્ છક્યં ન વાન્યત્ પ્રતિવક્તું મુનીન્દ્ર વિના ચ તૈઃ પરિભૂયેમ નિત્યં પુષ્ટારયઃ ક્વ પ્રયામો મુનીશ
હે મહાન ઋષિ, આપણે તો એટલું જ કહી શકીએ કે, 'અમને તમારા શસ્ત્રો અને શરીર આપો.' એ સિવાય બીજું કંઈ કહેવું શક્ય નથી. એ શસ્ત્રો વિના, પોષિત દુશ્મનો અમને હંમેશા હરાવી દેશે. હવે, હે ઋષિપ્રભુ, આપણે ક્યાં જઈશું?
ન મર્ત્યલોકે ન તલે ન નાકે વાસઃ સુરાણાં ભવિતાદ્ય તાત ત્વં વિપ્રવર્યસ્ તપસા ચૈવ યુક્તો નાન્યદ્ વક્તું યુજ્યતે તે પુરસ્તાત્
આજે, પ્રિય, દેવતાઓ માટે ન તો મનુષ્યલોકમાં, ન પાતાળમાં, ન તો સ્વર્ગમાં રહેવું શક્ય છે. હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તું જ તપના બળથી યુક્ત છે, હવે આગળ શું કરવું એ તું જ કહી શકે છે.
વિપ્રસ્ તદોવાચ મદસ્થિસંસ્થાન્ય્ અસ્ત્રાણિ ગૃહ્ણન્તુ ન સંશયો ઽત્ર દેવાસ્ તમ્ અપ્ય્ આહુર્ અનેન કિં નો હ્ય્ અસ્ત્રૈર્ હીનાઃ સ્ત્રીત્વમ્ આપ્તાઃ સુરેન્દ્રાઃ
પછી બ્રાહ્મણે કહ્યું: દેવતાઓએ મારા હાડકાંમાંથી બનેલા શસ્ત્રો લઈ લે — એમાં કોઈ શંકા નથી. દેવતાઓએ જવાબ આપ્યો: એનો અમને શું લાભ? શસ્ત્રો વિના, હે દેવરાજ, અમે તો સ્ત્રીત્વ પામ્યા છીએ.
પુનસ્ તદા ચાહ મુનિપ્રવીરસ્ ત્યક્ષ્યે જીવાન્ દૈહિકાન્ યોગયુક્તઃ અસ્ત્રાણિ કુર્વન્તુ મદસ્થિભૂતાન્ય્ અનુત્તમાન્ય્ ઉત્તમરૂપવન્તિ
પછી એ મહાન ઋષિએ ફરી કહ્યું: હવે હું યોગબળથી શરીર છોડું છું. મારા હાડકાંમાંથી ઉત્તમ અને સુંદર શસ્ત્રો બનાવો.
કુરુષ્વ ચેત્ય્ આહુર્ અદીનસત્ત્વં દધીચિમ્ ઇત્ય્ ઉત્તરમ્ અગ્નિકલ્પમ્ તદા તુ તસ્ય પ્રિયમ્ ઈરયન્તી ન સાંનિધ્યે પ્રાતિથેયી મુનીશ
ત્યારે દેવોએ અડગ મનવાળા દધીચીને કહ્યું: 'એવું જ કરો.' એ સમયે, હે ઋષિપ્રભુ, અગ્નિ જેવી તેની પ્રિય પત્ની, જે તેને ખૂબ પ્રેમ કરતી હતી, ત્યાં હાજર નહોતી.
તે ચાપિ દેવાસ્ તામ્ અદૃષ્ટ્વૈવ શીઘ્રં તસ્યા ભીતા વિપ્રમ્ ઊચુઃ કુરુષ્વ તત્યાજ જીવાન્ દુસ્ત્યજાન્ પ્રીતિયુક્તો યથાસુખં દેહમ્ ઇમં જુષધ્વમ્
અને દેવતાઓએ, તેને ત્યાં ન જોઈ, ડરીને અને ઉતાવળથી ઋષિને કહ્યું: 'કરો.' દધીચિએ પ્રેમપૂર્વક, મુશ્કેલે છૂટે તેવું જીવન ત્યજી, કહ્યું: 'આ શરીર તમે ઈચ્છા મુજબ ઉપયોગ કરો.'
ઇત્ય્ ઉક્ત્વાસૌ બદ્ધપદ્માસનસ્થો નાસાગ્રદત્તાક્ષિપ્રકાશપ્રસન્નઃ વાયું સવહ્નિં મધ્યમોદ્ઘાટયોગાન્ નીત્વા શનૈર્ દહરાકાશગર્ભમ્
આવું કહી, દધીચિ પદ્માસનમાં બેસી ગયા, નજર નાકની ટોચે સ્થિર રાખી, શાંત અને તેજસ્વી બન્યા. શ્વાસ, અગ્નિ અને મધ્યનાડીના યોગથી, ધીમે ધીમે પ્રાણને હૃદયના આકાશમાં લઈ ગયા.
યદ્ અપ્રમેયં પરમં પદં યદ્ યદ્ બ્રહ્મરૂપં યદ્ ઉપાસિતવ્યમ્ તત્રૈવ વિન્યસ્ય ધિયં મહાત્મા સાયુજ્યતાં બ્રહ્મણો ઽસૌ જગામ
એ મહાન આત્માએ મનને એ અપરિમિત, સર્વોચ્ચ અવસ્થામાં સ્થિર કર્યું, જે બ્રહ્મરૂપ અને ધ્યાનયોગ્ય છે, અને બ્રહ્મમાં એકરૂપતા પ્રાપ્ત કરી.
નિર્જીવતાં પ્રાપ્તમ્ અભીક્ષ્ય દેવાઃ કલેવરં તસ્ય સુરાશ્ ચ સમ્યક્ ત્વષ્ટારમ્ અપ્ય્ ઊચુર્ અતિત્વરન્તઃ કુરુષ્વ ચાસ્ત્રાણિ બહૂનિ સદ્યઃ
દેવતાઓએ તેનું શરીર નિર્જીવ જોઈ, અને અમરદેવોએ ઉતાવળથી ત્વષ્ટાને કહ્યું: 'હવે તરત જ અનેક શસ્ત્રો બનાવો.'
સ ચાપિ તાન્ આહ કથં નુ કાર્યં કલેવરં બ્રાહ્મણસ્યેહ દેવાઃ બિભેમિ કર્તું દારુણં ચાક્ષમો ઽહં વિદારિતાન્ય્ આયુધાન્ય્ ઉત્તમાનિ
ત્વષ્ટાએ કહ્યું: 'હે દેવો, હવે શું કરવું? હું બ્રાહ્મણના શરીર સાથે કઠોર વર્તન કરવાનું ડરું છું અને એ કરી શકતો નથી. છતાં ઉત્તમ શસ્ત્રો બનાવવાના છે.'
વજ્રં મુખં વઃ ક્રિયતે હિતાર્થં ગાવો દેવૈર્ આયુધાર્થં ક્ષણેન દધીચિદેહં તુ વિદાર્ય યૂયમ્ અસ્થીનિ શુદ્ધાનિ પ્રયચ્છતાદ્ય
તમારા કલ્યાણ માટે, વજ્રનું મથું બનાવવામાં આવશે. ગાયો અને દેવો સાથે મળીને શસ્ત્રો માટે સહાય કરશે. એક પળમાં દધીચિનું શરીર ફાડી નાખવામાં આવ્યું, અને આજે તમે તેના શુદ્ધ હાડકાં મેળવો છો.
તા દેવવાક્યાચ્ ચ તથૈવ ચક્રુઃ સંલિહ્ય ચાસ્થીનિ દદુઃ સુરાણામ્ સુરાસ્ ત્વરા જગ્મુર્ અદીનસત્ત્વાઃ સ્વમ્ આલયં ચાપિ તથૈવ ગાવઃ
દેવોના આદેશથી એમ જ કર્યું, હાડકાં ભેગા કરી દેવતાઓને આપ્યા. દેવતાઓ ઉત્સાહપૂર્વક ઝડપથી પોતાના સ્થાન પર ગયા અને ગાયો પણ પોતાના ઘર પર પાછા ફરી.
કૃત્વા તથાસ્ત્રાણિ ચ દેવતાનાં ત્વષ્ટા જગામાથ સુરાજ્ઞયા તદા તતશ્ ચિરાચ્ છીલવતી સુભદ્રા ભર્તુઃ પ્રિયા બાલગર્ભા ત્વરન્તી
દેવતાઓ માટે શસ્ત્રો બનાવી, ત્વષ્ટા દેવોના આદેશે ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા. ઘણાં સમય પછી, શીલવતી નામની સદ્ગુણવંતી અને સુભાગ્યવતી, પોતાના પતિના આશ્રમ તરફ, ગર્ભવતી અવસ્થામાં, ઉતાવળથી આવી.
કરે ગૃહીત્વા કલશં વારિપૂર્ણમ્ ઉમાં નત્વા ફલપુષ્પૈઃ સમેત્ય અગ્નિં ચ ભર્તારમ્ અથાશ્રમં ચ સંદ્રષ્ટુકામા હ્ય્ આજગામાથ શીઘ્રમ્
હાથમાં પાણીથી ભરેલો કલશ લઈને, ફળ-ફૂલો સાથે ઉમાને વંદન કરી, એ અગ્નિ, પતિ અને આશ્રમને જોવા માટે ઝડપથી આવી.
આગચ્છન્તીં તાં પ્રાતિથેયીં તદાનીં નિવારયામ્ આસ તદોલ્કપાતઃ સા સંભ્રમાદ્ આગતા ચાશ્રમં સ્વં નૈવાપશ્યત્ તત્ર ભર્તારમ્ અગ્રે
જ્યારે એ આવી રહી હતી, ત્યારે પ્રાતિથીયીનું પગલું એક તારા પડવાથી અટકાયું. ગભરાઈને એ પોતાના આશ્રમમાં પહોંચી, પણ ત્યાં પતિને જોઈ શકી નહીં.
ક્વ વા ગતશ્ ચેતિ સવિસ્મયા સા પપ્રચ્છ ચાગ્નિં પ્રાતિથેયી તદાનીમ્ અગ્નિસ્ તદોવાચ સવિસ્તરં તાં દેવાગમં યાચનં વૈ શરીરે
આશ્ચર્યથી એણે અગ્નિને પૂછ્યું: 'પતિ ક્યાં ગયા?' ત્યારે અગ્નિએ દેવતાઓના આવવા અને શરીર માટેની તેમની વિનંતી વિશે બધું વિગતે સમજાવ્યું.
અસ્થ્નામ્ ઉપાદાનમ્ અથ પ્રયાણં શ્રુત્વા સર્વં દુઃખિતા સા બભૂવ દુઃખોદ્વેગાત્ સા પપાતાથ પૃથ્વ્યાં મન્દં મન્દં વહ્નિનાશ્વાસિતા ચ
હાડકાં લઈ જવાનું અને પતિના વિદાય વિશે સાંભળીને, એ ખૂબ દુઃખી થઈ ગઈ. દુઃખ અને ચિંતાથી એ ધીમે ધીમે જમીન પર પડી ગઈ, અને અગ્નિએ જ એને શાંત કરી.
ઉત્પદ્યતે યત્ તુ વિનાશિ સર્વં ન શોચ્યમ્ અસ્તીતિ મનુષ્યલોકે ગોવિપ્રદેવાર્થમ્ ઇહ ત્યજન્તિ પ્રાણાન્ પ્રિયાન્ પુણ્યભાજો મનુષ્યાઃ
મનુષ્યલોકમાં, જે જન્મે છે તે બધું નાશ પામે છે — એમાં શોક કરવાની જરૂર નથી. અહીં ગાય, બ્રાહ્મણ અને દેવો માટે પુણ્યશાળી લોકો પોતાના પ્રિય પ્રાણ પણ ત્યાગી દે છે.
સંસારચક્રે પરિવર્તમાને દેહં સમર્થં ધર્મયુક્તં ત્વ્ અવાપ્ય પ્રિયાન્ પ્રાણાન્ દેવવિપ્રાર્થહેતોસ્ તે વૈ ધન્યાઃ પ્રાણિનો યે ત્યજન્તિ
જે જીવાત્માઓએ સંસારના ચક્રમાં ફરતાં ધર્મથી ભરપૂર અને શક્તિશાળી શરીર પ્રાપ્ત કર્યું છે અને દેવો કે બ્રાહ્મણોના હિત માટે પોતાના પ્રાણો ત્યાગે છે, એ સાચે જ ધન્ય છે.
પ્રાણાઃ સર્વે ઽસ્યાપિ દેહાન્વિતસ્ય યાતારો વૈ નાત્ર સંદેહલેશઃ એવં જ્ઞાત્વા વિપ્રગોદેવદીનાદ્ય્ અર્થં ચૈનાન્ ઉત્સૃજન્તીશ્વરાસ્ તે
શરીર ધરાવનાર દરેકના પ્રાણો તો એક દિવસ જવાનું જ છે—આમાં રત્તી પણ શંકા નથી; આ જાણીને જે લોકો બ્રાહ્મણો, ગાયો, દેવો કે ગરીબોના હિત માટે પોતાના પ્રાણ ત્યાગે છે, એ સાચા મહાન છે.
નિવાર્યમાણો ઽપિ મયા પ્રપન્નયા ચકાર દેવાસ્ત્રપરિગ્રહં સઃ મનોગતં વેત્ત્ય્ અથવા વિધાતુઃ કો મર્ત્યલોકાતિગચેષ્ટિતસ્ય
હું એને રોકવા છતાં, જે મારી શરણમાં આવી હતી, એણે દેવાસ્ત્ર સ્વીકારી લીધું; કોઈ બીજાના મનની વાત કે સર્જનહારના ઇરાદા, કે જે મનુષ્યોના અનોખા કામ પાછળ હોય, એ કોણ જાણે?
ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વાપૂજ્ય ચાગ્નીન્ યથાવદ્ ભર્તુસ્ ત્વચા લોમભિઃ સા વિવેશ ગર્ભસ્થિતં બાલકં પ્રાતિથેયી કુક્ષિં વિદાર્યાથ કરે ગૃહીત્વા
આ રીતે કહી, અગ્નિની યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને, એ સ્ત્રીએ પતિની ચામડી અને વાળ સાથે, ગર્ભસ્થ બાળક સુધી પહોંચી, પ્રાતિથીનીનું પેટ ચીરી અને બાળકને હાથમાં લીધો.
પિત્રા હીનો બન્ધુભિર્ ગોત્રજૈશ્ ચ માત્રા હીનો બાલકઃ સર્વ એવ રક્ષન્તુ સર્વે ઽપિ ચ ભૂતસંઘાસ્ તથૌષધ્યો બાલકં લોકપાલાઃ
પિતાથી, સગાં-વ્હાલાં અને કુટુંબીઓથી વિહોણો અને માતાથી પણ વિમુખ થયેલો આ બાળક—એને બધા જીવ, સર્વ પ્રાણીઓ, ઔષધિઓ અને લોકપાલો રક્ષે.
યે બાલકં માતૃપિતૃપ્રહીણં સનિર્વિશેષં સ્વતનુપ્રરૂઢૈઃ પશ્યન્તિ રક્ષન્તિ ત એવ નૂનં બ્રહ્માદિકાનામ્ અપિ વન્દનીયાઃ
જે લોકો માતા-પિતા વિહોણા અને માત્ર પોતાના શરીરે ઉછરેલા બાળકને જુએ છે અને રક્ષે છે, એ તો બ્રહ્મા સહિત બધા દેવો દ્વારા પણ વંદનીય છે.