જિતારયો બ્રહ્મવિદાં વરિષ્ઠં વયં ચ પૂર્વં નિહતા દૈત્યસંઘાઃ અસ્ત્રૈર્ અલં ભારભૂતૈઃ કૃતાર્થૈઃ સ્થાપ્યં સ્થાનં તે સમીપે મુનીશ
શત્રુઓ જીતાઈ ગયા છે, હે બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારા શ્રેષ્ઠ, અગાઉ અમે દૈત્યોના ટોળાં હથિયારો વડે સંહાર્યા હતા; હવે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, હથિયારોનું કામ પૂરું થયું છે, એ તમારા પાસે રાખવા યોગ્ય છે.
દિવ્યાન્ ભોગાન્ કામિનીભિઃ સમેતાન્ દેવોદ્યાને નન્દને સંભજામઃ તતો યામઃ કૃતકાર્યાઃ સહેન્દ્રાઃ સ્વં સ્વં સ્થાનં ચાયુધાનાં ચ રક્ષા
અમે દેવોના નંદન વનમાં ઇચ્છિત સ્ત્રીઓ સાથે દિવ્ય આનંદ માણીએ છીએ; પછી, કામ પૂરું થયા પછી, દરેક પોતપોતાના સ્થાન પર જાય છે અને હથિયારોની રક્ષા થાય છે.
તદ્વાક્યમ્ આકર્ણ્ય દધીચિર્ એવં વાક્યં જગૌ વિબુધાન્ એવમ્ અસ્તુ નિવાર્યમાણઃ પ્રિયશીલયા સ્ત્રિયા કિં દેવકાર્યેણ વિરુદ્ધકારિણા
આ વચન સાંભળી દધીચીએ દેવતાઓને કહ્યું: 'એવું જ થાઓ.' પ્રિય પત્ની રોકતી હતી છતાં, તેણે કહ્યું: 'દેવકાર્યના વિરોધમાં કેમ ચાલવું?'
યે જ્ઞાતશાસ્ત્રાઃ પરમાર્થનિષ્ઠાઃ સંસારચેષ્ટાસુ ગતાનુરાગાઃ તેષાં પરાર્થવ્યસનેન કિં મુને યેનાત્ર વામુત્ર સુખં ન કિંચિત્
જે લોકો શાસ્ત્ર જાણે છે અને પરમ તત્ત્વમાં સ્થિર છે, જેને સંસારના કાર્યોમાં મમતા રહી નથી, એવા લોકોને, હે મુનિ, બીજાના દુઃખથી શું લેવાદેવા, કારણ કે તેઓ અહીં કે પરલોકમાં સુખની ઈચ્છા રાખતા નથી.
દેવદ્વિષો દ્વેષમ્ અનુપ્રયાન્તિ દત્તે સ્થાને વિપ્રવર્ય શૃણુષ્વ નષ્ટે હૃતે ચાયુધાનાં મુનીશ કુપ્યન્તિ દેવા રિપવસ્ તે ભવન્તિ
દેવતાઓના દુશ્મનોએ દુશ્મનાવટ પાળી છે; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, સાંભળો: જ્યારે હથિયારો ગુમ થાય છે કે ચોરી જાય છે, ત્યારે દેવતાઓ ક્રોધિત થાય છે અને જે એ હથિયારો લે છે, તેઓ તેમના શત્રુ બની જાય છે.
તસ્માન્ નેદં વેદવિદાં વરિષ્ઠ યુક્તં દ્રવ્યે પરકીયે મમત્વમ્ તાવચ્ ચ મૈત્રી દ્રવ્યભાવશ્ ચ તાવન્ નષ્ટે હૃતે રિપવસ્ તે ભવન્તિ
હે શ્રેષ્ઠ વેદજ્ઞ, બીજાની વસ્તુમાં મમતા રાખવી યોગ્ય નથી; જ્યાં સુધી મિત્રતા અને વસ્તુ છે, ત્યાં સુધી બાંધછોડ રહે છે, પણ ગુમ થાય કે લઈ જાય, ત્યારે એ લોકો શત્રુ બની જાય છે.
ચેદ્ અસ્તિ શક્તિર્ દ્રવ્યદાને તતસ્ તે દાતવ્યમ્ એવાર્થિને કિં વિચાર્યમ્ નો ચેત્ સન્તઃ પરકાર્યાણિ કુર્યુર્ વાગ્ભિર્ મનોભિઃ કૃતિભિસ્ તથૈવ
જો આપવાની શક્તિ હોય તો માંગનારને આપવું જ જોઈએ, તેમાં વિચારવું શું? નહીં તો સારા લોકો વાણી, મન અને કર્મથી બીજાનું કામ કરે છે.
શ્રુત્વેરિતં પત્યુર્ ઇતિ પ્રિયાયાં દૈવં વિનાન્યન્ ન નૃણાં સમર્થમ્ તૂષ્ણીં સ્થિતાયાં સુરસત્તમાસ્ તે સંસ્થાપ્ય ચાસ્ત્રાણ્ય્ અતિદીપ્તિમન્તિ
પતિના વચન સાંભળીને પ્રિય પત્ની મૌન રહી, કારણ કે દૈવ સિવાય માનવ માટે બીજું કશું શક્ય નથી; પછી દેવશ્રેષ્ઠોએ તેજસ્વી હથિયારો રાખી, ત્યાંથી વિદાય લીધી.
નત્વા મુનીન્દ્રં યયુર્ એવ લોકાન્ દૈત્યદ્વિષો ન્યસ્તશસ્ત્રાઃ કૃતાર્થાઃ ગતેષુ દેવેષુ મુનિપ્રવર્યો હૃષ્ટો ઽવસદ્ ભાર્યયા ધર્મયુક્તઃ
મુનિન્દ્રને વંદન કરીને, દૈત્યદ્વેષી દેવતાઓએ હથિયારો મૂકી, પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને પોતાના લોકમાં ગયા; અને દેવતાઓ જતા રહ્યા પછી, મુનિશ્રેષ્ઠ ધર્મ સાથે અને આનંદથી પત્ની સાથે રહેવા લાગ્યા.
ગતે ચ કાલે હ્ય્ અતિવિપ્રયુક્તે દૈવે વર્ષે સંખ્યયા વૈ સહસ્રે ન તે સુરા આયુધાનાં મુનીશ વાચં મનશ્ ચાપિ તથૈવ ચક્રુઃ
લાંબો સમય વીતી ગયો—દૈવના ગણતરી પ્રમાણે હજાર વર્ષ—ત્યારે, હે મુનિન્દ્ર, દેવતાઓએ હથિયારો વિશે ન તો કશું કહ્યું, ન વિચાર્યું, ન તો કોઈ પગલું ભર્યું.
દધીચિર્ અપ્ય્ આહ ગભસ્તિમ્ ઓજસા દેવારયો માં દ્વિષતીહ ભદ્રે ન તે સુરા નેતુકામા ભવન્તિ સંસ્થાપિતાન્ય્ અત્ર વદસ્વ યુક્તમ્
દધીચીએ પણ પોતાની સુગણ પત્નીને કહ્યું: 'હે ભદ્રે, હવે દેવતાઓના દુશ્મનો મને દ્વેષ કરે છે; દેવતાઓએ અહીં રાખેલા હથિયારો પાછા લેવા ઈચ્છતા નથી—તમે શું યોગ્ય છે તે કહો.'
સા ચાહ કાન્તં વિનયાદ્ ઉક્તમ્ એવ ત્વં જાનીષે નાથ યદ્ અત્ર યુક્તમ્ દૈત્યા હરિષ્યન્તિ મહાપ્રવૃદ્ધાસ્ તપોયુક્તા બલિનઃ સ્વાયુધાનિ
તેણી વિનયપૂર્વક પોતાના પ્રિય પતિને કહ્યું: 'હે નાથ, અહીં શું યોગ્ય છે એ તમે જાણો છો; દૈત્યોએ બહુ બળ અને તપસ્યા મેળવી છે, તેઓ આ હથિયારો હરી લઈ જશે.'
તદસ્ત્રરક્ષાર્થમ્ ઇદં સ ચક્રે મન્ત્રૈસ્ તુ સંક્ષાલ્ય જલૈશ્ ચ પુણ્યૈઃ તદ્ વારિ સર્વાસ્ત્રમયં સુપુણ્યં તેજોયુક્તં તચ્ ચ પપૌ દધીચિઃ
એ હથિયારોની રક્ષા માટે દધીચીએ મંત્રો અને પવિત્ર જળ વડે વિધિ કરી; એ જળમાં બધા હથિયારોનું તેજ અને પુણ્ય ભળ્યું, અને દધીચીએ એ જળ પીધું.
નિર્વીર્યરૂપાણિ તદાયુધાનિ ક્ષયં જગ્મુઃ ક્રમશઃ કાલયોગાત્ સુરાઃ સમાગત્ય દધીચિમ્ ઊચુર્ મહાભયં હ્ય્ આગતં શાત્રવં નઃ
પછી, સમયના પ્રભાવથી એ હથિયારોમાં શક્તિ રહી નહીં અને ધીમે ધીમે નષ્ટ થઈ ગયા; દેવતાઓ એકત્ર થયા અને દધીચીને કહ્યું: 'અમારા શત્રુઓ તરફથી મોટું સંકટ આવ્યું છે.'
દદસ્વ ચાસ્ત્રાણિ મુનિપ્રવીર યાનિ ત્વદન્તે નિહિતાનિ દેવૈઃ દધીચિર્ અપ્ય્ આહ સુરારિભીત્યા અનાગત્યા ભવતાં ચાચિરેણ
'હે મુનિશ્રેષ્ઠ, જે હથિયારો દેવતાઓએ તમારા પાસે રાખ્યા હતા, એ અમને આપો.' દધીચીએ કહ્યું: 'દેવદુશ્મનોના ભયથી અને તમે વહેલા પાછા ન આવ્યા માટે—'
અસ્ત્રાણિ પીતાનિ શરીરસંસ્થાન્ય્ ઉક્તાનિ યુક્તં મમ તદ્ વદન્તુ શ્રુત્વા તદુક્તં વચનં તુ દેવાઃ પ્રોચુસ્ તમ્ ઇત્થં વિનયાવનમ્રાઃ
'હથિયારો મેં પી લીધાં છે, હવે એ મારા શરીરમાં છે, જેમ કહેવામાં આવ્યું છે; હવે શું કરવું યોગ્ય છે, એ તેઓ નક્કી કરે.' દેવતાઓએ એ વચન સાંભળી, નમ્રતાથી એમને કહ્યું.
અસ્ત્રાણિ દેહીતિ ચ વક્તુમ્ એતચ્ છક્યં ન વાન્યત્ પ્રતિવક્તું મુનીન્દ્ર વિના ચ તૈઃ પરિભૂયેમ નિત્યં પુષ્ટારયઃ ક્વ પ્રયામો મુનીશ
હે મહાન ઋષિ, આપણે તો એટલું જ કહી શકીએ કે, 'અમને તમારા શસ્ત્રો અને શરીર આપો.' એ સિવાય બીજું કંઈ કહેવું શક્ય નથી. એ શસ્ત્રો વિના, પોષિત દુશ્મનો અમને હંમેશા હરાવી દેશે. હવે, હે ઋષિપ્રભુ, આપણે ક્યાં જઈશું?
ન મર્ત્યલોકે ન તલે ન નાકે વાસઃ સુરાણાં ભવિતાદ્ય તાત ત્વં વિપ્રવર્યસ્ તપસા ચૈવ યુક્તો નાન્યદ્ વક્તું યુજ્યતે તે પુરસ્તાત્
આજે, પ્રિય, દેવતાઓ માટે ન તો મનુષ્યલોકમાં, ન પાતાળમાં, ન તો સ્વર્ગમાં રહેવું શક્ય છે. હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તું જ તપના બળથી યુક્ત છે, હવે આગળ શું કરવું એ તું જ કહી શકે છે.
વિપ્રસ્ તદોવાચ મદસ્થિસંસ્થાન્ય્ અસ્ત્રાણિ ગૃહ્ણન્તુ ન સંશયો ઽત્ર દેવાસ્ તમ્ અપ્ય્ આહુર્ અનેન કિં નો હ્ય્ અસ્ત્રૈર્ હીનાઃ સ્ત્રીત્વમ્ આપ્તાઃ સુરેન્દ્રાઃ
પછી બ્રાહ્મણે કહ્યું: દેવતાઓએ મારા હાડકાંમાંથી બનેલા શસ્ત્રો લઈ લે — એમાં કોઈ શંકા નથી. દેવતાઓએ જવાબ આપ્યો: એનો અમને શું લાભ? શસ્ત્રો વિના, હે દેવરાજ, અમે તો સ્ત્રીત્વ પામ્યા છીએ.
પુનસ્ તદા ચાહ મુનિપ્રવીરસ્ ત્યક્ષ્યે જીવાન્ દૈહિકાન્ યોગયુક્તઃ અસ્ત્રાણિ કુર્વન્તુ મદસ્થિભૂતાન્ય્ અનુત્તમાન્ય્ ઉત્તમરૂપવન્તિ
પછી એ મહાન ઋષિએ ફરી કહ્યું: હવે હું યોગબળથી શરીર છોડું છું. મારા હાડકાંમાંથી ઉત્તમ અને સુંદર શસ્ત્રો બનાવો.
કુરુષ્વ ચેત્ય્ આહુર્ અદીનસત્ત્વં દધીચિમ્ ઇત્ય્ ઉત્તરમ્ અગ્નિકલ્પમ્ તદા તુ તસ્ય પ્રિયમ્ ઈરયન્તી ન સાંનિધ્યે પ્રાતિથેયી મુનીશ
ત્યારે દેવોએ અડગ મનવાળા દધીચીને કહ્યું: 'એવું જ કરો.' એ સમયે, હે ઋષિપ્રભુ, અગ્નિ જેવી તેની પ્રિય પત્ની, જે તેને ખૂબ પ્રેમ કરતી હતી, ત્યાં હાજર નહોતી.
તે ચાપિ દેવાસ્ તામ્ અદૃષ્ટ્વૈવ શીઘ્રં તસ્યા ભીતા વિપ્રમ્ ઊચુઃ કુરુષ્વ તત્યાજ જીવાન્ દુસ્ત્યજાન્ પ્રીતિયુક્તો યથાસુખં દેહમ્ ઇમં જુષધ્વમ્
અને દેવતાઓએ, તેને ત્યાં ન જોઈ, ડરીને અને ઉતાવળથી ઋષિને કહ્યું: 'કરો.' દધીચિએ પ્રેમપૂર્વક, મુશ્કેલે છૂટે તેવું જીવન ત્યજી, કહ્યું: 'આ શરીર તમે ઈચ્છા મુજબ ઉપયોગ કરો.'
ઇત્ય્ ઉક્ત્વાસૌ બદ્ધપદ્માસનસ્થો નાસાગ્રદત્તાક્ષિપ્રકાશપ્રસન્નઃ વાયું સવહ્નિં મધ્યમોદ્ઘાટયોગાન્ નીત્વા શનૈર્ દહરાકાશગર્ભમ્
આવું કહી, દધીચિ પદ્માસનમાં બેસી ગયા, નજર નાકની ટોચે સ્થિર રાખી, શાંત અને તેજસ્વી બન્યા. શ્વાસ, અગ્નિ અને મધ્યનાડીના યોગથી, ધીમે ધીમે પ્રાણને હૃદયના આકાશમાં લઈ ગયા.
યદ્ અપ્રમેયં પરમં પદં યદ્ યદ્ બ્રહ્મરૂપં યદ્ ઉપાસિતવ્યમ્ તત્રૈવ વિન્યસ્ય ધિયં મહાત્મા સાયુજ્યતાં બ્રહ્મણો ઽસૌ જગામ
એ મહાન આત્માએ મનને એ અપરિમિત, સર્વોચ્ચ અવસ્થામાં સ્થિર કર્યું, જે બ્રહ્મરૂપ અને ધ્યાનયોગ્ય છે, અને બ્રહ્મમાં એકરૂપતા પ્રાપ્ત કરી.
નિર્જીવતાં પ્રાપ્તમ્ અભીક્ષ્ય દેવાઃ કલેવરં તસ્ય સુરાશ્ ચ સમ્યક્ ત્વષ્ટારમ્ અપ્ય્ ઊચુર્ અતિત્વરન્તઃ કુરુષ્વ ચાસ્ત્રાણિ બહૂનિ સદ્યઃ
દેવતાઓએ તેનું શરીર નિર્જીવ જોઈ, અને અમરદેવોએ ઉતાવળથી ત્વષ્ટાને કહ્યું: 'હવે તરત જ અનેક શસ્ત્રો બનાવો.'
સ ચાપિ તાન્ આહ કથં નુ કાર્યં કલેવરં બ્રાહ્મણસ્યેહ દેવાઃ બિભેમિ કર્તું દારુણં ચાક્ષમો ઽહં વિદારિતાન્ય્ આયુધાન્ય્ ઉત્તમાનિ
ત્વષ્ટાએ કહ્યું: 'હે દેવો, હવે શું કરવું? હું બ્રાહ્મણના શરીર સાથે કઠોર વર્તન કરવાનું ડરું છું અને એ કરી શકતો નથી. છતાં ઉત્તમ શસ્ત્રો બનાવવાના છે.'
વજ્રં મુખં વઃ ક્રિયતે હિતાર્થં ગાવો દેવૈર્ આયુધાર્થં ક્ષણેન દધીચિદેહં તુ વિદાર્ય યૂયમ્ અસ્થીનિ શુદ્ધાનિ પ્રયચ્છતાદ્ય
તમારા કલ્યાણ માટે, વજ્રનું મથું બનાવવામાં આવશે. ગાયો અને દેવો સાથે મળીને શસ્ત્રો માટે સહાય કરશે. એક પળમાં દધીચિનું શરીર ફાડી નાખવામાં આવ્યું, અને આજે તમે તેના શુદ્ધ હાડકાં મેળવો છો.
તા દેવવાક્યાચ્ ચ તથૈવ ચક્રુઃ સંલિહ્ય ચાસ્થીનિ દદુઃ સુરાણામ્ સુરાસ્ ત્વરા જગ્મુર્ અદીનસત્ત્વાઃ સ્વમ્ આલયં ચાપિ તથૈવ ગાવઃ
દેવોના આદેશથી એમ જ કર્યું, હાડકાં ભેગા કરી દેવતાઓને આપ્યા. દેવતાઓ ઉત્સાહપૂર્વક ઝડપથી પોતાના સ્થાન પર ગયા અને ગાયો પણ પોતાના ઘર પર પાછા ફરી.
કૃત્વા તથાસ્ત્રાણિ ચ દેવતાનાં ત્વષ્ટા જગામાથ સુરાજ્ઞયા તદા તતશ્ ચિરાચ્ છીલવતી સુભદ્રા ભર્તુઃ પ્રિયા બાલગર્ભા ત્વરન્તી
દેવતાઓ માટે શસ્ત્રો બનાવી, ત્વષ્ટા દેવોના આદેશે ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા. ઘણાં સમય પછી, શીલવતી નામની સદ્ગુણવંતી અને સુભાગ્યવતી, પોતાના પતિના આશ્રમ તરફ, ગર્ભવતી અવસ્થામાં, ઉતાવળથી આવી.
કરે ગૃહીત્વા કલશં વારિપૂર્ણમ્ ઉમાં નત્વા ફલપુષ્પૈઃ સમેત્ય અગ્નિં ચ ભર્તારમ્ અથાશ્રમં ચ સંદ્રષ્ટુકામા હ્ય્ આજગામાથ શીઘ્રમ્
હાથમાં પાણીથી ભરેલો કલશ લઈને, ફળ-ફૂલો સાથે ઉમાને વંદન કરી, એ અગ્નિ, પતિ અને આશ્રમને જોવા માટે ઝડપથી આવી.