દધીચિર્ જાતસંહર્ષઃ સુરાન્ પૂજ્ય પૃથક્ પૃથક્ ગૃહકૃત્યં તતશ્ ચક્રે સુરેભ્યો ભાર્યયા સહ
દધીચિ આનંદથી ભરાઈને દરેક દેવતાની અલગથી પૂજા કરી, પછી પોતાની પત્ની સાથે મળીને દેવતાઓ માટે ગૃહકર્મ કર્યું.
પૃષ્ટાશ્ ચ કુશલં તેન કથાશ્ ચક્રુઃ સુરા અપિ દધીચિમ્ અબ્રુવન્ દેવા ભાર્યયા સુખિતં પુનઃ
દધીચિએ તેમનો સુખ-સમાચાર પૂછ્યો અને દેવતાઓએ તેમની સાથે વાતચીત કરી; પછી દેવોએ પોતાની પત્ની સાથે સુખી દધીચિને ફરીથી કહ્યું.
આસીનં હૃષ્ટમનસ ઋષિં નત્વા પુનઃ પુનઃ
આનંદિત મનવાળા ઋષિ બેઠેલા હતા અને દેવતાઓ વારંવાર તેમને નમસ્કાર કરતા.
કિમ્ અદ્ય દુર્લભં લોકે ઋષે ઽસ્માકં ભવિષ્યતિ ત્વાદૃશઃ સકૃપો યેષુ મુનિર્ ભૂકલ્પપાદપઃ
હે ઋષિ, આજે દુનિયામાં અમારે માટે શું દુર્લભ રહી શકે, જ્યારે તમારી જેવા દયાળુ ઋષિ છે, જે પૃથ્વી પર કલ્પવૃક્ષ સમાન છે?
એતદ્ એવ ફલં પુંસાં જીવતાં મુનિસત્તમ તીર્થાપ્લુતિર્ ભૂતદયા દર્શનં ચ ભવાદૃશામ્
હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ, જીવતો માણસ માટે સાચો લાભ તો એ જ છે—તીર્થમાં સ્નાન, સર્વ પ્રાણીઓ પર દયા અને તમારા જેવા મહાન પુરુષોનું દર્શન.
યત્ સ્નેહાદ્ ઉચ્યતે ઽસ્માભિર્ અવધારય તન્ મુને જિત્વા દૈત્યાન્ ઇહ પ્રાપ્તા હત્વા રાક્ષસપુંગવાન્
હે મુનિ, અમે જે કહીએ છીએ એ પ્રેમથી કહીએ છીએ; દૈત્યોને જીતીને અને રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠને મારીને અમે અહીં આવ્યા છીએ.
વયં ચ સુખિનો બ્રહ્મંસ્ ત્વયિ દૃષ્ટે વિશેષતઃ નાયુધૈઃ ફલમ્ અસ્માકં વોઢું નૈવ ક્ષમા વયમ્
હે બ્રાહ્મણ, ખાસ કરીને તમને જોઈને અમે ખૂબ ખુશ છીએ; અમારે માટે શસ્ત્રોનું ભારણ ઉઠાવવું શક્ય નથી, એ અમારો લાભ પણ નથી.
સ્થાપ્યદેશં ન પશ્યામ આયુધાનાં મુનીશ્વર સ્વર્ગે સુરદ્વિષો જ્ઞાત્વા સ્થાપિતાનિ હરન્તિ ચ
હે ઋષિમાં સ્વામી, અમને શસ્ત્રો રાખવા યોગ્ય સ્થળ દેખાતું નથી; સ્વર્ગમાં તો દેવદ્વેષીઓના શસ્ત્રો ઓળખીને લઈ જવામાં આવે છે.
નયેયુર્ આયુધાનીતિ તથૈવ ચ રસાતલે તસ્માત્ તવાશ્રમે પુણ્યે સ્થાપ્યન્તે ઽસ્ત્રાણિ માનદ
હથિયારો પાતાળમાં લઈ જવામાં આવ્યા હતા, તેથી, હે માન આપનાર, હવે એ હથિયારો તમારા પવિત્ર આશ્રમમાં રાખવામાં આવે.
નૈવાત્ર કિંચિદ્ ભયમ્ અસ્તિ વિપ્ર ન દાનવેભ્યો રાક્ષસેભ્યશ્ ચ ઘોરમ્ ત્વદાજ્ઞયા રક્ષિતપુણ્યદેશો ન વિદ્યતે તપસા તે સમાનઃ
અહીં કોઈ ભય નથી, હે બ્રાહ્મણ, ન તો દાનવો તરફથી, ન તો ભયાનક રાક્ષસો તરફથી; તમારી આજ્ઞાથી આ પવિત્ર સ્થાન સુરક્ષિત છે અને તમારા તપસ્યાને કોઈ સમાન નથી.
જિતારયો બ્રહ્મવિદાં વરિષ્ઠં વયં ચ પૂર્વં નિહતા દૈત્યસંઘાઃ અસ્ત્રૈર્ અલં ભારભૂતૈઃ કૃતાર્થૈઃ સ્થાપ્યં સ્થાનં તે સમીપે મુનીશ
શત્રુઓ જીતાઈ ગયા છે, હે બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારા શ્રેષ્ઠ, અગાઉ અમે દૈત્યોના ટોળાં હથિયારો વડે સંહાર્યા હતા; હવે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, હથિયારોનું કામ પૂરું થયું છે, એ તમારા પાસે રાખવા યોગ્ય છે.
દિવ્યાન્ ભોગાન્ કામિનીભિઃ સમેતાન્ દેવોદ્યાને નન્દને સંભજામઃ તતો યામઃ કૃતકાર્યાઃ સહેન્દ્રાઃ સ્વં સ્વં સ્થાનં ચાયુધાનાં ચ રક્ષા
અમે દેવોના નંદન વનમાં ઇચ્છિત સ્ત્રીઓ સાથે દિવ્ય આનંદ માણીએ છીએ; પછી, કામ પૂરું થયા પછી, દરેક પોતપોતાના સ્થાન પર જાય છે અને હથિયારોની રક્ષા થાય છે.
તદ્વાક્યમ્ આકર્ણ્ય દધીચિર્ એવં વાક્યં જગૌ વિબુધાન્ એવમ્ અસ્તુ નિવાર્યમાણઃ પ્રિયશીલયા સ્ત્રિયા કિં દેવકાર્યેણ વિરુદ્ધકારિણા
આ વચન સાંભળી દધીચીએ દેવતાઓને કહ્યું: 'એવું જ થાઓ.' પ્રિય પત્ની રોકતી હતી છતાં, તેણે કહ્યું: 'દેવકાર્યના વિરોધમાં કેમ ચાલવું?'
યે જ્ઞાતશાસ્ત્રાઃ પરમાર્થનિષ્ઠાઃ સંસારચેષ્ટાસુ ગતાનુરાગાઃ તેષાં પરાર્થવ્યસનેન કિં મુને યેનાત્ર વામુત્ર સુખં ન કિંચિત્
જે લોકો શાસ્ત્ર જાણે છે અને પરમ તત્ત્વમાં સ્થિર છે, જેને સંસારના કાર્યોમાં મમતા રહી નથી, એવા લોકોને, હે મુનિ, બીજાના દુઃખથી શું લેવાદેવા, કારણ કે તેઓ અહીં કે પરલોકમાં સુખની ઈચ્છા રાખતા નથી.
દેવદ્વિષો દ્વેષમ્ અનુપ્રયાન્તિ દત્તે સ્થાને વિપ્રવર્ય શૃણુષ્વ નષ્ટે હૃતે ચાયુધાનાં મુનીશ કુપ્યન્તિ દેવા રિપવસ્ તે ભવન્તિ
દેવતાઓના દુશ્મનોએ દુશ્મનાવટ પાળી છે; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, સાંભળો: જ્યારે હથિયારો ગુમ થાય છે કે ચોરી જાય છે, ત્યારે દેવતાઓ ક્રોધિત થાય છે અને જે એ હથિયારો લે છે, તેઓ તેમના શત્રુ બની જાય છે.
તસ્માન્ નેદં વેદવિદાં વરિષ્ઠ યુક્તં દ્રવ્યે પરકીયે મમત્વમ્ તાવચ્ ચ મૈત્રી દ્રવ્યભાવશ્ ચ તાવન્ નષ્ટે હૃતે રિપવસ્ તે ભવન્તિ
હે શ્રેષ્ઠ વેદજ્ઞ, બીજાની વસ્તુમાં મમતા રાખવી યોગ્ય નથી; જ્યાં સુધી મિત્રતા અને વસ્તુ છે, ત્યાં સુધી બાંધછોડ રહે છે, પણ ગુમ થાય કે લઈ જાય, ત્યારે એ લોકો શત્રુ બની જાય છે.
ચેદ્ અસ્તિ શક્તિર્ દ્રવ્યદાને તતસ્ તે દાતવ્યમ્ એવાર્થિને કિં વિચાર્યમ્ નો ચેત્ સન્તઃ પરકાર્યાણિ કુર્યુર્ વાગ્ભિર્ મનોભિઃ કૃતિભિસ્ તથૈવ
જો આપવાની શક્તિ હોય તો માંગનારને આપવું જ જોઈએ, તેમાં વિચારવું શું? નહીં તો સારા લોકો વાણી, મન અને કર્મથી બીજાનું કામ કરે છે.
શ્રુત્વેરિતં પત્યુર્ ઇતિ પ્રિયાયાં દૈવં વિનાન્યન્ ન નૃણાં સમર્થમ્ તૂષ્ણીં સ્થિતાયાં સુરસત્તમાસ્ તે સંસ્થાપ્ય ચાસ્ત્રાણ્ય્ અતિદીપ્તિમન્તિ
પતિના વચન સાંભળીને પ્રિય પત્ની મૌન રહી, કારણ કે દૈવ સિવાય માનવ માટે બીજું કશું શક્ય નથી; પછી દેવશ્રેષ્ઠોએ તેજસ્વી હથિયારો રાખી, ત્યાંથી વિદાય લીધી.
નત્વા મુનીન્દ્રં યયુર્ એવ લોકાન્ દૈત્યદ્વિષો ન્યસ્તશસ્ત્રાઃ કૃતાર્થાઃ ગતેષુ દેવેષુ મુનિપ્રવર્યો હૃષ્ટો ઽવસદ્ ભાર્યયા ધર્મયુક્તઃ
મુનિન્દ્રને વંદન કરીને, દૈત્યદ્વેષી દેવતાઓએ હથિયારો મૂકી, પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને પોતાના લોકમાં ગયા; અને દેવતાઓ જતા રહ્યા પછી, મુનિશ્રેષ્ઠ ધર્મ સાથે અને આનંદથી પત્ની સાથે રહેવા લાગ્યા.
ગતે ચ કાલે હ્ય્ અતિવિપ્રયુક્તે દૈવે વર્ષે સંખ્યયા વૈ સહસ્રે ન તે સુરા આયુધાનાં મુનીશ વાચં મનશ્ ચાપિ તથૈવ ચક્રુઃ
લાંબો સમય વીતી ગયો—દૈવના ગણતરી પ્રમાણે હજાર વર્ષ—ત્યારે, હે મુનિન્દ્ર, દેવતાઓએ હથિયારો વિશે ન તો કશું કહ્યું, ન વિચાર્યું, ન તો કોઈ પગલું ભર્યું.
દધીચિર્ અપ્ય્ આહ ગભસ્તિમ્ ઓજસા દેવારયો માં દ્વિષતીહ ભદ્રે ન તે સુરા નેતુકામા ભવન્તિ સંસ્થાપિતાન્ય્ અત્ર વદસ્વ યુક્તમ્
દધીચીએ પણ પોતાની સુગણ પત્નીને કહ્યું: 'હે ભદ્રે, હવે દેવતાઓના દુશ્મનો મને દ્વેષ કરે છે; દેવતાઓએ અહીં રાખેલા હથિયારો પાછા લેવા ઈચ્છતા નથી—તમે શું યોગ્ય છે તે કહો.'
સા ચાહ કાન્તં વિનયાદ્ ઉક્તમ્ એવ ત્વં જાનીષે નાથ યદ્ અત્ર યુક્તમ્ દૈત્યા હરિષ્યન્તિ મહાપ્રવૃદ્ધાસ્ તપોયુક્તા બલિનઃ સ્વાયુધાનિ
તેણી વિનયપૂર્વક પોતાના પ્રિય પતિને કહ્યું: 'હે નાથ, અહીં શું યોગ્ય છે એ તમે જાણો છો; દૈત્યોએ બહુ બળ અને તપસ્યા મેળવી છે, તેઓ આ હથિયારો હરી લઈ જશે.'
તદસ્ત્રરક્ષાર્થમ્ ઇદં સ ચક્રે મન્ત્રૈસ્ તુ સંક્ષાલ્ય જલૈશ્ ચ પુણ્યૈઃ તદ્ વારિ સર્વાસ્ત્રમયં સુપુણ્યં તેજોયુક્તં તચ્ ચ પપૌ દધીચિઃ
એ હથિયારોની રક્ષા માટે દધીચીએ મંત્રો અને પવિત્ર જળ વડે વિધિ કરી; એ જળમાં બધા હથિયારોનું તેજ અને પુણ્ય ભળ્યું, અને દધીચીએ એ જળ પીધું.
નિર્વીર્યરૂપાણિ તદાયુધાનિ ક્ષયં જગ્મુઃ ક્રમશઃ કાલયોગાત્ સુરાઃ સમાગત્ય દધીચિમ્ ઊચુર્ મહાભયં હ્ય્ આગતં શાત્રવં નઃ
પછી, સમયના પ્રભાવથી એ હથિયારોમાં શક્તિ રહી નહીં અને ધીમે ધીમે નષ્ટ થઈ ગયા; દેવતાઓ એકત્ર થયા અને દધીચીને કહ્યું: 'અમારા શત્રુઓ તરફથી મોટું સંકટ આવ્યું છે.'
દદસ્વ ચાસ્ત્રાણિ મુનિપ્રવીર યાનિ ત્વદન્તે નિહિતાનિ દેવૈઃ દધીચિર્ અપ્ય્ આહ સુરારિભીત્યા અનાગત્યા ભવતાં ચાચિરેણ
'હે મુનિશ્રેષ્ઠ, જે હથિયારો દેવતાઓએ તમારા પાસે રાખ્યા હતા, એ અમને આપો.' દધીચીએ કહ્યું: 'દેવદુશ્મનોના ભયથી અને તમે વહેલા પાછા ન આવ્યા માટે—'
અસ્ત્રાણિ પીતાનિ શરીરસંસ્થાન્ય્ ઉક્તાનિ યુક્તં મમ તદ્ વદન્તુ શ્રુત્વા તદુક્તં વચનં તુ દેવાઃ પ્રોચુસ્ તમ્ ઇત્થં વિનયાવનમ્રાઃ
'હથિયારો મેં પી લીધાં છે, હવે એ મારા શરીરમાં છે, જેમ કહેવામાં આવ્યું છે; હવે શું કરવું યોગ્ય છે, એ તેઓ નક્કી કરે.' દેવતાઓએ એ વચન સાંભળી, નમ્રતાથી એમને કહ્યું.
અસ્ત્રાણિ દેહીતિ ચ વક્તુમ્ એતચ્ છક્યં ન વાન્યત્ પ્રતિવક્તું મુનીન્દ્ર વિના ચ તૈઃ પરિભૂયેમ નિત્યં પુષ્ટારયઃ ક્વ પ્રયામો મુનીશ
હે મહાન ઋષિ, આપણે તો એટલું જ કહી શકીએ કે, 'અમને તમારા શસ્ત્રો અને શરીર આપો.' એ સિવાય બીજું કંઈ કહેવું શક્ય નથી. એ શસ્ત્રો વિના, પોષિત દુશ્મનો અમને હંમેશા હરાવી દેશે. હવે, હે ઋષિપ્રભુ, આપણે ક્યાં જઈશું?
ન મર્ત્યલોકે ન તલે ન નાકે વાસઃ સુરાણાં ભવિતાદ્ય તાત ત્વં વિપ્રવર્યસ્ તપસા ચૈવ યુક્તો નાન્યદ્ વક્તું યુજ્યતે તે પુરસ્તાત્
આજે, પ્રિય, દેવતાઓ માટે ન તો મનુષ્યલોકમાં, ન પાતાળમાં, ન તો સ્વર્ગમાં રહેવું શક્ય છે. હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તું જ તપના બળથી યુક્ત છે, હવે આગળ શું કરવું એ તું જ કહી શકે છે.
વિપ્રસ્ તદોવાચ મદસ્થિસંસ્થાન્ય્ અસ્ત્રાણિ ગૃહ્ણન્તુ ન સંશયો ઽત્ર દેવાસ્ તમ્ અપ્ય્ આહુર્ અનેન કિં નો હ્ય્ અસ્ત્રૈર્ હીનાઃ સ્ત્રીત્વમ્ આપ્તાઃ સુરેન્દ્રાઃ
પછી બ્રાહ્મણે કહ્યું: દેવતાઓએ મારા હાડકાંમાંથી બનેલા શસ્ત્રો લઈ લે — એમાં કોઈ શંકા નથી. દેવતાઓએ જવાબ આપ્યો: એનો અમને શું લાભ? શસ્ત્રો વિના, હે દેવરાજ, અમે તો સ્ત્રીત્વ પામ્યા છીએ.
પુનસ્ તદા ચાહ મુનિપ્રવીરસ્ ત્યક્ષ્યે જીવાન્ દૈહિકાન્ યોગયુક્તઃ અસ્ત્રાણિ કુર્વન્તુ મદસ્થિભૂતાન્ય્ અનુત્તમાન્ય્ ઉત્તમરૂપવન્તિ
પછી એ મહાન ઋષિએ ફરી કહ્યું: હવે હું યોગબળથી શરીર છોડું છું. મારા હાડકાંમાંથી ઉત્તમ અને સુંદર શસ્ત્રો બનાવો.