નિવેદયસ્વ મે માતસ્ તદ્ એવ પ્રથમં મમ
"માતા, એ જ પ્રથમ વાત મને કહો."
ઇલા ચૈનમ્ ઉવાચેદં રહોવાચં કથં વદે તથાપિ પુત્ર તે વચ્મિ પિત્રોઃ પુત્રો યતો ગતિઃ મગ્નાનાં દુઃખપાથોબ્ધૌ પુત્રઃ પ્રવહણં પરમ્
ઇલાએ તેને કહ્યું: "આ ગુપ્ત વાત કેવી રીતે કહું? છતાં પુત્ર, હું તને કહું છું. કારણ કે દુઃખના દરિયામાં ડૂબેલા માતાપિતાને પુત્ર સાચો મોટો સહારો છે."
તન્ માતૃવચનં શ્રુત્વા વિનીતઃ પ્રાહ માતરમ્ પાદયોઃ પતિતશ્ ચાપિ વદ માતર્ યથા તથા
માતાનું કહેવું સાંભળી, નમ્ર પુત્ર માતાના પગે પડીને બોલ્યો: "માતા, જેવું છે તેવું જ કહો."
સા પુરૂરવસં પ્રાહ ઇક્ષ્વાકૂણાં તથા કુલમ્ તત્રોત્પત્તિં સ્વસ્ય નામ રાજ્યપ્રાપ્તિં પ્રિયાન્ સુતાન્
તેણે પુરૂરવસને ઇક્ષ્વાકુઓના વંશ વિશે, ત્યાં પોતાનો જન્મ, પોતાનું નામ, રાજ્ય મેળવવું અને પોતાના પ્રિય પુત્રો વિશે કહ્યું.
પુરોધસં વસિષ્ઠં ચ પ્રિયાં ભાર્યાં સ્વકં પદમ્ વનનિર્યાણમ્ એવાથ અમાત્યાનાં પુરોધસઃ
તેણે કુટુંબના પુજારી વસિષ્ઠ, પોતાના પ્રિય પતિ, પોતાનું સ્થાન, વનમાં જવું અને મંત્રીઓ તથા પુજારી વિશે પણ કહ્યું.
પ્રેષણં ચ નગર્યાં તાં મૃગયાસક્તિમ્ એવ ચ હિમવત્કન્દરગતિં યક્ષેશ્વરગૃહે ગતિમ્
તેણે શહેરમાંથી મોકલવામાં આવવું, શિકાર પ્રત્યેની લાલસા, હિમાલયની ગુફાઓ સુધીની યાત્રા અને યક્ષોના રાજાના ઘરમાં રહેવું—આ બધું કહ્યું.
ઉમાવનપ્રવેશં ચ સ્ત્રીત્વપ્રાપ્તિમ્ અશેષતઃ મહેશ્વરાજ્ઞયા તત્ર ચાપ્રવેશં નરસ્ય તુ
તેણે ઉમાના વનમાં પ્રવેશ, સંપૂર્ણ સ્ત્રીત્વ પ્રાપ્ત કરવું અને મહેશ્વરના આદેશથી ત્યાં પુરુષના પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ વિશે પણ કહ્યું.
યક્ષિણીવાક્યમ્ અપ્ય્ અસ્ય વરદાનં તથૈવ ચ બુધપ્રાપ્તિં તથા પ્રીતિં પુત્રોત્પત્ત્યાદ્ય્ અશેષતઃ
તેણે યક્ષિણીના વચન, વરદાન મળવું, બુધનો આગમન, પુત્રના જન્મથી થયેલી ખુશી અને બધી વાતો વિગતે કહી.
કથયામ્ આસ તત્ સર્વં શ્રુત્વા માતરમ્ અબ્રવીત્ પુરૂરવાઃ કિં કરોમિ કિં કૃત્વા સુકૃતં ભવેત્
તેણે આ બધું કહ્યું. સાંભળી, પુરૂરવસે માતાને પૂછ્યું: "હું શું કરું? શું કરવાથી મને પુણ્ય મળશે?"
એતાવતા તે તૃપ્તિશ્ ચેદ્ અલમ્ એતેન ચામ્બિકે યદ્ અપ્ય્ અન્યન્ મનોવર્તિ તદ્ અપ્ય્ આજ્ઞાપયસ્વ મે
"માતા, જો તને આથી સંતોષ થયો હોય તો બસ એટલું પૂરતું છે; પણ જો તારા મનમાં બીજું કંઈ હોય તો એ પણ મને આજ્ઞા આપ."
ઇચ્છેયં પુંસ્ત્વમ્ ઉત્કૃષ્ટમ્ ઇચ્છેયં રાજ્યમ્ ઉત્તમમ્ અભિષેકં ચ પુત્રાણાં તવ ચાપિ વિશેષતઃ
હું શ્રેષ્ઠ પુરૂષત્વ ઈચ્છું છું, શ્રેષ્ઠ રાજ્ય પણ ઈચ્છું છું, તારા પુત્રોનું અભિષેક અને ખાસ કરીને તારો પણ અભિષેક ઈચ્છું છું.
દાનં દાતું ચ યષ્ટું ચ મુક્તિમાર્ગસ્ય વીક્ષણમ્ સર્વં ચ કર્તુમ્ ઇચ્છામિ તવ પુત્ર પ્રસાદતઃ
હું દાન આપવું, યજ્ઞ કરવો અને મુક્તિના માર્ગનું ધ્યાન કરવું ઈચ્છું છું; આ બધું હું તારા પુત્રની કૃપાથી કરવું ઈચ્છું છું.
ઉપાયં ત્વા તુ પૃચ્છામિ યેન પુંસ્ત્વમ્ અવાપ્સ્યસિ તપસો વાન્યતો વાપિ વદસ્વ મમ તત્ત્વતઃ
હું તને પૂછું છું કે કઈ રીતે પુરૂષત્વ પ્રાપ્ત થાય છે—તપસ્યા દ્વારા કે બીજાં કોઈ ઉપાયથી? મને સાચું સાચું કહેજે.
બુધં ત્વં પિતરં પૃચ્છ ગત્વા પુત્ર યથાર્થવત્ સ તુ સર્વં તુ જાનાતિ ઉપદેક્ષ્યતિ તે હિતમ્
પુત્ર, તું જા અને યોગ્ય રીતે તારા પિતા બુધને પૂછ; તેઓ બધું જાણે છે અને તારા હિત માટે તને ઉપદેશ આપશે.
તન્માતૃવચનાદ્ ઐલો ગત્વા પિતરમ્ અઞ્જસા ઉવાચ પ્રણતો ભૂત્વા માતુઃ કૃત્યં તથાત્મનઃ
માતાની આજ્ઞાથી ઐલ તુરંત પિતાજી પાસે ગયો, નમન કરીને, માતાનું અને પોતાનું કાર્ય જણાવ્યું.
ઇલં જાને મહાપ્રાજ્ઞ ઇલાં જાતાં પુનસ્ તથા ઉમાવનપ્રવેશં ચ શંભોર્ આજ્ઞાં તથૈવ ચ
હું ઐલને ઓળખું છું, મહા વિદ્વાન; ઐલ ફરીથી જન્મ્યા, ઉમાના વનમાં પ્રવેશ કર્યો અને શંભુની આજ્ઞા પણ જાણું છું.
તસ્માચ્ છંભુપ્રસાદેન ઉમાયાશ્ ચ પ્રસાદતઃ વિશાપો ભવિતા પુત્ર તાવ્ આરાધ્ય ન ચાન્યથા
શંભુની કૃપા અને ઉમાની દયા વડે જ શાપ દૂર થશે, પુત્ર; એમની આરાધના કર્યા વિના બીજું કોઈ ઉપાય નથી.
પશ્યેયં તં કથં દેવં કથં વા માતરં શિવામ્ તીર્થાદ્ વા તપસો વાપિ તત્ પિતઃ પ્રથમં વદ
હું એ દેવને કે માતા શિવાને કેવી રીતે જોઈ શકું? તીર્થયાત્રા કે તપસ્યા દ્વારા? પિતા, પહેલાં મને કહો.
ગૌતમીં ગચ્છ પુત્ર ત્વં તત્રાસ્તે સર્વદા શિવઃ ઉમયા સહિતઃ શ્રીમાઞ્ શાપહન્તા વરપ્રદઃ
પુત્ર, તું ગૌતમીને જા; ત્યાં શિવ હંમેશા ઉમા સાથે વસે છે, તેજસ્વી, શાપને નાશક અને વરદાન આપનાર છે.
પુરૂરવાઃ પિતુર્ વાક્યં શ્રુત્વા તુ મુદિતો ઽભવત્ ગૌતમીં તપસે ધીમાન્ ગઙ્ગાં ત્રૈલોક્યપાવનીમ્
પિતાના વચન સાંભળી પુરુરવા આનંદિત થયો; તે ધીરે ગૌતમીએ તપ માટે, ત્રિલોકપાવન ગંગા પાસે ગયો.
પુંસ્ત્વમ્ ઇચ્છંસ્ તથા માતુર્ જગામ તપસે ત્વરન્ હિમવન્તં ગિરિં નત્વા માતરં પિતરં ગુરુમ્
પુરૂષત્વની ઈચ્છા અને માતાની આજ્ઞાથી, તે તપ કરવા ઉત્સુક થઈ હિમવંત પર્વતને, માતા-પિતા અને ગુરુને નમન કરીને ગયો.
ગચ્છન્તમ્ અન્વગાત્ પુત્રમ્ ઇલા સોમસુતસ્ તથા તે સર્વે ગૌતમીં પ્રાપ્તા હિમવત્પર્વતોત્તમાત્
પુત્ર જાય છે ત્યારે સોમપુત્ર ઐલ પણ તેની પાછળ ગયો; બધા મળીને હિમવંત પર્વત પરથી ગૌતમીએ પહોંચ્યા.
તત્ર સ્નાત્વા તપઃ કિંચિત્ કૃત્વા ચક્રુઃ સ્તુતિં પરામ્ ભવસ્ય દેવદેવસ્ય સ્તુતિક્રમમ્ ઇમં શૃણુ
ત્યાં સ્નાન કરીને થોડું તપ કર્યું અને પછી ભવ દેવદેવની ઉત્તમ સ્તુતિ કરી; હવે એ સ્તુતિનું વર્ણન સાંભળો.
બુધસ્ તુષ્ટાવ પ્રથમમ્ ઇલા ચ તદનન્તરમ્ તતઃ પુરૂરવાઃ પુત્રો ગૌરીં દેવીં ચ શંકરમ્
પ્રથમ બુધે સ્તુતિ કરી, પછી ઐલએ; ત્યારબાદ પુત્ર પુરુરવાએ ગૌરી દેવી અને શંકર ભગવાનની સ્તુતિ કરી.
યૌ કુઙ્કુમેન સ્વશરીરજેન સ્વભાવહેમપ્રતિમૌ સરૂપૌ યાવ્ અર્ચિતૌ સ્કન્દગણેશ્વરાભ્યાં તૌ મે શરણ્યૌ શરણં ભવેતામ્
જે બે સ્વરૂપો કુદરતી રૂપે સોનાની જેમ તેજસ્વી છે, પોતાના શરીરનાં કુંકુમથી સ્કંદ અને ગણેશ્વરે પૂજ્યા છે—એ બંને શરણદાતા મારા આશ્રય બનો.
સંસારતાપત્રયદાવદગ્ધાઃ શરીરિણો યૌ પરિચિન્તયન્તઃ સદ્યઃ પરાં નિર્વૃતિમ્ આપ્નુવન્તિ તૌ શંકરૌ મે શરણં ભવેતામ્
સંસારના ત્રણ પ્રકારના દુઃખોથી દહાયેલી જીવાત્માઓ જેમ શંકરદેવને સ્મરે છે અને તરત પરમ શાંતિ પામે છે—એ બંને શંકરદેવ મારા આશ્રય બનો.
આર્તા હ્ય્ અહં પીડિતમાનસા તે ક્લેશાદિગોપ્તા ન પરો ઽસ્તિ કશ્ચિત્ દેવ ત્વદીયૌ ચરણૌ સુપુણ્યૌ તૌ મે શરણ્યૌ શરણં ભવેતામ્
હું દુઃખી છું, મન વ્યાકુળ છે; દુઃખમાંથી બચાવનાર બીજું કોઈ નથી, હે દેવ, તારા બંને પવિત્ર ચરણ જ મારા શરણદાતા થાય.
યયોઃ સકાશાદ્ ઇદમ્ અભ્યુદૈતિ પ્રયાતિ ચાન્તે લયમ્ એવ સર્વમ્ જગચ્છરણ્યૌ જગદાત્મકૌ તુ ગૌરીહરૌ મે શરણં ભવેતામ્
જેનાથી આ બધું ઉત્પન્ન થાય છે અને અંતે જેમાં બધું લય પામે છે, એ ગૌરી અને હરિ, જગતના આશ્રય અને સર્વના આત્મા—એ બંને મારા આશ્રય બને.
યૌ દેવવૃન્દેષુ મહોત્સવે તુ પાદૌ ગૃહાણેશ ગિરીશપુત્ર્યાઃ પ્રોક્તં ધૃતૌ પ્રીતિવશાચ્ છિવેન તૌ મે શરણ્યૌ શરણં ભવેતામ્
જે મહોત્સવમાં દેવતાઓની સભામાં પર્વતકન્યાના વિનંતીથી શિવજીએ પ્રેમથી જે બે પગ પકડી લીધા, એ પાવન પગો મને આશરો આપે, એમ હું ઇચ્છું છું.
કિમ્ અભીષ્ટં પ્રદાસ્યામિ યુષ્મભ્યં તદ્ વદન્તુ મે કૃતકૃત્યાઃ સ્થ ભદ્રં વો દેવાનામ્ અપિ દુષ્કરમ્
તમે શું ઈચ્છો છો, એ મને કહો. હું તમને તે બક્ષીશ આપીશ. હવે તમારું કાર્ય પૂર્ણ થયું છે. તમારો કલ્યાણ થાય! દેવતાઓ માટે પણ આ મેળવવું સહેલું નથી.