વીર્યેણાજૌ હરિર્ ઇવ કોપેન હુતભુગ્ યથા
શૌર્યમાં યુદ્ધમાં હરિ જેવો અને ક્રોધમાં અગ્નિ જેવો હશે.
તસ્મિન્ન્ ઉત્પદ્યમાને તુ બુધપુત્રે મહાત્મનિ જયશબ્દશ્ ચ સર્વત્ર ત્વ્ આસીચ્ ચ સુરવેશ્મનિ
જ્યારે બુધપુત્ર મહાત્મા જન્મ્યો ત્યારે સર્વત્ર અને દેવોના ગૃહમાં વિજયના નાદ થયા.
બુધપુત્રે સમુત્પન્ને તત્રાજગ્મુઃ સુરેશ્વરાઃ અહમ્ અપ્ય્ આગમં તત્ર મુદા યુક્તો મહામતે
બુધને પુત્ર થયો ત્યારે દેવોના રાજાઓ ત્યાં એકઠા થયા હતા. હે મહામતિ, હું પણ આનંદથી ત્યાં ગયો હતો.
જાતમાત્રઃ સુતો રાવમ્ અકરોત્ સ પૃથુસ્વરમ્ તેન સર્વે ઽપ્ય્ અવોચન્ વૈ સંગતા ઋષયઃ સુરાઃ
જેમજ પુત્ર જન્મ્યો, તેણે ઊંચી અવાજે રડવું શરૂ કર્યું. એ અવાજથી ત્યાં ભેગા થયેલા બધા ઋષિઓ અને દેવોએ વાત કરી.
યસ્માત્ પુરૂ રવો ઽસ્યેતિ તસ્માદ્ એષ પુરૂરવાઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ એવં નામ ચક્રુઃ સર્વે સંતુષ્ટમાનસાઃ
કારણ કે તેનો રડવાનો અવાજ ઘણો મોટો હતો, તેથી બધાએ ખુશીથી તેને પુરૂરવા નામ આપ્યું.
બુધો ઽપ્ય્ અધ્યાપયામ્ આસ ક્ષાત્રવિદ્યાં સુતં શુભામ્ ધનુર્વેદં સપ્રયોગં બુધઃ પ્રાદાત્ તદાત્મજે
બુધે પણ પોતાના પુત્રને રાજકિય વિદ્યા શીખવી. ધનુર્વેદ અને તેની સાથે તેની ઉપયોગીતા પણ પોતાના પુત્રને આપી.
સ શીઘ્રં વૃદ્ધિમ્ અગમચ્ છુક્લપક્ષે યથા શશી સ માતરં દુઃખયુતાં સમીક્ષ્યેલાં મહામતિઃ નમસ્યાથ વિનીતાત્મા ઇલામ્ ઐલો ઽબ્રવીદ્ ઇદમ્
તે ઝડપથી વધવા લાગ્યો, જેમ વધતા ચાંદમાં ચાંદ વધે છે. પોતાની દુઃખી માતાને જોઈને એ બુદ્ધિશાળી પુત્ર નમ્રતાથી ઇલાને વંદન કરીને બોલ્યો.
બુધો માતર્ મમ પિતા તવ ભર્તા પ્રિયસ્ તથા અહં ચ પુત્રઃ કર્મણ્યઃ કસ્માત્ તે માનસો જ્વરઃ
"માતા, બુધ મારા પિતા છે અને તમારા પ્રિય પતિ છે. હું પણ તમારો ફરજશીલ પુત્ર છું—તો પછી તમને મનમાં દુઃખ કેમ છે?"
સત્યં પુત્ર બુધો ભર્તા ત્વં ચ પુત્રો ગુણાકરઃ ભર્તૃપુત્રકૃતા ચિન્તા ન મમાસ્તિ કદાચન
"હા પુત્ર, બુધ મારા પતિ છે અને તું ગુણોથી ભરેલો પુત્ર છે. પતિ કે પુત્રને લઈને મને ક્યારેય કોઈ ચિંતા નથી."
તથાપિ પૂર્વજં કિંચિદ્ દુઃખં સ્મૃત્વા પુનઃ પુનઃ ચિન્તયેયં મહાબુદ્ધે તતો માતરમ્ અબ્રવીત્
"છતાં પણ, અગાઉના થોડા દુઃખને યાદ કરીને હું વારંવાર વિચારી બેસું છું, હે મહાબુદ્ધિ." એમ કહીને તેણે પુત્રને કહ્યું.
નિવેદયસ્વ મે માતસ્ તદ્ એવ પ્રથમં મમ
"માતા, એ જ પ્રથમ વાત મને કહો."
ઇલા ચૈનમ્ ઉવાચેદં રહોવાચં કથં વદે તથાપિ પુત્ર તે વચ્મિ પિત્રોઃ પુત્રો યતો ગતિઃ મગ્નાનાં દુઃખપાથોબ્ધૌ પુત્રઃ પ્રવહણં પરમ્
ઇલાએ તેને કહ્યું: "આ ગુપ્ત વાત કેવી રીતે કહું? છતાં પુત્ર, હું તને કહું છું. કારણ કે દુઃખના દરિયામાં ડૂબેલા માતાપિતાને પુત્ર સાચો મોટો સહારો છે."
તન્ માતૃવચનં શ્રુત્વા વિનીતઃ પ્રાહ માતરમ્ પાદયોઃ પતિતશ્ ચાપિ વદ માતર્ યથા તથા
માતાનું કહેવું સાંભળી, નમ્ર પુત્ર માતાના પગે પડીને બોલ્યો: "માતા, જેવું છે તેવું જ કહો."
સા પુરૂરવસં પ્રાહ ઇક્ષ્વાકૂણાં તથા કુલમ્ તત્રોત્પત્તિં સ્વસ્ય નામ રાજ્યપ્રાપ્તિં પ્રિયાન્ સુતાન્
તેણે પુરૂરવસને ઇક્ષ્વાકુઓના વંશ વિશે, ત્યાં પોતાનો જન્મ, પોતાનું નામ, રાજ્ય મેળવવું અને પોતાના પ્રિય પુત્રો વિશે કહ્યું.
પુરોધસં વસિષ્ઠં ચ પ્રિયાં ભાર્યાં સ્વકં પદમ્ વનનિર્યાણમ્ એવાથ અમાત્યાનાં પુરોધસઃ
તેણે કુટુંબના પુજારી વસિષ્ઠ, પોતાના પ્રિય પતિ, પોતાનું સ્થાન, વનમાં જવું અને મંત્રીઓ તથા પુજારી વિશે પણ કહ્યું.
પ્રેષણં ચ નગર્યાં તાં મૃગયાસક્તિમ્ એવ ચ હિમવત્કન્દરગતિં યક્ષેશ્વરગૃહે ગતિમ્
તેણે શહેરમાંથી મોકલવામાં આવવું, શિકાર પ્રત્યેની લાલસા, હિમાલયની ગુફાઓ સુધીની યાત્રા અને યક્ષોના રાજાના ઘરમાં રહેવું—આ બધું કહ્યું.
ઉમાવનપ્રવેશં ચ સ્ત્રીત્વપ્રાપ્તિમ્ અશેષતઃ મહેશ્વરાજ્ઞયા તત્ર ચાપ્રવેશં નરસ્ય તુ
તેણે ઉમાના વનમાં પ્રવેશ, સંપૂર્ણ સ્ત્રીત્વ પ્રાપ્ત કરવું અને મહેશ્વરના આદેશથી ત્યાં પુરુષના પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ વિશે પણ કહ્યું.
યક્ષિણીવાક્યમ્ અપ્ય્ અસ્ય વરદાનં તથૈવ ચ બુધપ્રાપ્તિં તથા પ્રીતિં પુત્રોત્પત્ત્યાદ્ય્ અશેષતઃ
તેણે યક્ષિણીના વચન, વરદાન મળવું, બુધનો આગમન, પુત્રના જન્મથી થયેલી ખુશી અને બધી વાતો વિગતે કહી.
કથયામ્ આસ તત્ સર્વં શ્રુત્વા માતરમ્ અબ્રવીત્ પુરૂરવાઃ કિં કરોમિ કિં કૃત્વા સુકૃતં ભવેત્
તેણે આ બધું કહ્યું. સાંભળી, પુરૂરવસે માતાને પૂછ્યું: "હું શું કરું? શું કરવાથી મને પુણ્ય મળશે?"
એતાવતા તે તૃપ્તિશ્ ચેદ્ અલમ્ એતેન ચામ્બિકે યદ્ અપ્ય્ અન્યન્ મનોવર્તિ તદ્ અપ્ય્ આજ્ઞાપયસ્વ મે
"માતા, જો તને આથી સંતોષ થયો હોય તો બસ એટલું પૂરતું છે; પણ જો તારા મનમાં બીજું કંઈ હોય તો એ પણ મને આજ્ઞા આપ."
ઇચ્છેયં પુંસ્ત્વમ્ ઉત્કૃષ્ટમ્ ઇચ્છેયં રાજ્યમ્ ઉત્તમમ્ અભિષેકં ચ પુત્રાણાં તવ ચાપિ વિશેષતઃ
હું શ્રેષ્ઠ પુરૂષત્વ ઈચ્છું છું, શ્રેષ્ઠ રાજ્ય પણ ઈચ્છું છું, તારા પુત્રોનું અભિષેક અને ખાસ કરીને તારો પણ અભિષેક ઈચ્છું છું.
દાનં દાતું ચ યષ્ટું ચ મુક્તિમાર્ગસ્ય વીક્ષણમ્ સર્વં ચ કર્તુમ્ ઇચ્છામિ તવ પુત્ર પ્રસાદતઃ
હું દાન આપવું, યજ્ઞ કરવો અને મુક્તિના માર્ગનું ધ્યાન કરવું ઈચ્છું છું; આ બધું હું તારા પુત્રની કૃપાથી કરવું ઈચ્છું છું.
ઉપાયં ત્વા તુ પૃચ્છામિ યેન પુંસ્ત્વમ્ અવાપ્સ્યસિ તપસો વાન્યતો વાપિ વદસ્વ મમ તત્ત્વતઃ
હું તને પૂછું છું કે કઈ રીતે પુરૂષત્વ પ્રાપ્ત થાય છે—તપસ્યા દ્વારા કે બીજાં કોઈ ઉપાયથી? મને સાચું સાચું કહેજે.
બુધં ત્વં પિતરં પૃચ્છ ગત્વા પુત્ર યથાર્થવત્ સ તુ સર્વં તુ જાનાતિ ઉપદેક્ષ્યતિ તે હિતમ્
પુત્ર, તું જા અને યોગ્ય રીતે તારા પિતા બુધને પૂછ; તેઓ બધું જાણે છે અને તારા હિત માટે તને ઉપદેશ આપશે.
તન્માતૃવચનાદ્ ઐલો ગત્વા પિતરમ્ અઞ્જસા ઉવાચ પ્રણતો ભૂત્વા માતુઃ કૃત્યં તથાત્મનઃ
માતાની આજ્ઞાથી ઐલ તુરંત પિતાજી પાસે ગયો, નમન કરીને, માતાનું અને પોતાનું કાર્ય જણાવ્યું.
ઇલં જાને મહાપ્રાજ્ઞ ઇલાં જાતાં પુનસ્ તથા ઉમાવનપ્રવેશં ચ શંભોર્ આજ્ઞાં તથૈવ ચ
હું ઐલને ઓળખું છું, મહા વિદ્વાન; ઐલ ફરીથી જન્મ્યા, ઉમાના વનમાં પ્રવેશ કર્યો અને શંભુની આજ્ઞા પણ જાણું છું.
તસ્માચ્ છંભુપ્રસાદેન ઉમાયાશ્ ચ પ્રસાદતઃ વિશાપો ભવિતા પુત્ર તાવ્ આરાધ્ય ન ચાન્યથા
શંભુની કૃપા અને ઉમાની દયા વડે જ શાપ દૂર થશે, પુત્ર; એમની આરાધના કર્યા વિના બીજું કોઈ ઉપાય નથી.
પશ્યેયં તં કથં દેવં કથં વા માતરં શિવામ્ તીર્થાદ્ વા તપસો વાપિ તત્ પિતઃ પ્રથમં વદ
હું એ દેવને કે માતા શિવાને કેવી રીતે જોઈ શકું? તીર્થયાત્રા કે તપસ્યા દ્વારા? પિતા, પહેલાં મને કહો.
ગૌતમીં ગચ્છ પુત્ર ત્વં તત્રાસ્તે સર્વદા શિવઃ ઉમયા સહિતઃ શ્રીમાઞ્ શાપહન્તા વરપ્રદઃ
પુત્ર, તું ગૌતમીને જા; ત્યાં શિવ હંમેશા ઉમા સાથે વસે છે, તેજસ્વી, શાપને નાશક અને વરદાન આપનાર છે.
પુરૂરવાઃ પિતુર્ વાક્યં શ્રુત્વા તુ મુદિતો ઽભવત્ ગૌતમીં તપસે ધીમાન્ ગઙ્ગાં ત્રૈલોક્યપાવનીમ્
પિતાના વચન સાંભળી પુરુરવા આનંદિત થયો; તે ધીરે ગૌતમીએ તપ માટે, ત્રિલોકપાવન ગંગા પાસે ગયો.