ઇલસૈન્યં ચ તત્રાસીત્ તદ્ ગતં ચ યથાસુખમ્ ઉમાવનસ્થિતા ચેલા ગાયન્તી નૃત્યતી પુનઃ
ત્યાં ઇલાનું સૈન્ય સુખથી નિવાસ કરતું હતું; ઇલા પણ ઉમાના જંગલમાં રહી ફરીથી ગાતી અને નૃત્ય કરતી હતી.
સ્ત્રીભાવમ્ અનુચેષ્ટન્તી સ્મરન્તી કર્મણો ગતિમ્ કદાચિત્ ક્રિયમાણે તુ ઇલયા નૃત્યકર્મણિ
સ્ત્રીભાવથી વર્તન કરતી અને પોતાના કર્મોની ગતિ યાદ કરતી, ક્યારેક ઇલા નૃત્ય કરતી હતી.
તામ્ અપશ્યદ્ બુધો ધીમાન્ પિતરં ગન્તુમ્ ઉદ્યતઃ ઇલાં દૃષ્ટ્વા ગતિં ત્યક્ત્વા તામ્ આગત્યાબ્રવીદ્ બુધઃ
પિતા પાસે જવા ઉત્સુક બુધ એ તેને જોયા; ઇલાને જોઈને પોતાનો માર્ગ છોડીને તે પાસે આવ્યો અને બુધ બોલ્યો.
ભાર્યા ભવ મમ સ્વસ્થા સર્વાભ્યસ્ ત્વં પ્રિયા ભવ
તું મારી પત્ની બન, નિરાંતે રહે અને સૌને પ્રિય બની રહે.
બુધવાક્યમ્ ઇલા ભક્ત્યા ત્વ્ અભિનન્દ્ય તથાકરોત્ સ્મૃત્વા ચ યક્ષિણીવાક્યં તતસ્ તુષ્ટાભવન્ મુને
ઇલાએ ભક્તિપૂર્વક બુધના શબ્દોનું સ્વાગત કર્યું અને તેમ જ કર્યું; યક્ષિણીના શબ્દો યાદ કરીને તે ખુશ થઈ, હે મુનિ.
બુધો રેમે તયા પ્રીત્યા નીત્વા સ્વસ્થાનમ્ ઉત્તમમ્ સા ચાપિ સર્વભાવેન તોષયામ્ આસ તં પતિમ્ તતો બહુતિથે કાલે બુધસ્ તુષ્ટો ઽવદત્ પ્રિયામ્
બુધ એ તેની સાથે પ્રેમથી સુખ માણ્યું અને તેને પોતાના શ્રેષ્ઠ નિવાસસ્થાને લઈ ગયો; તેણીએ પણ સર્વ હૃદયથી પતિને પ્રસન્ન કર્યો. ઘણો સમય વીતી ગયો ત્યારે પ્રસન્ન બુધ એ પોતાની પ્રિયાને કહ્યું.
કિં તે દેયં મયા ભદ્રે પ્રિયં યન્ મનસિ સ્થિતમ્
હે ભદ્રે, હું તને શું આપું? જે તારા મનમાં પ્રિય છે તે મને કહો.
તદ્વાક્યસમકાલં તુ પુત્રં દેહીત્ય્ અભાષત ઇલા બુધં સોમસુતં પ્રીતિમન્તં પ્રિયં તથા
એ જ સમયે ઇલાએ પ્રેમથી બુધ સોમપુત્રને કહ્યું: 'મને પુત્ર આપો'.
અમોઘમ્ એતન્ મદ્વીર્યં તથા પ્રીતિસમુદ્ભવમ્ પુત્રસ્ તે ભવિતા તસ્માત્ ક્ષત્રિયો લોકવિશ્રુતઃ
મારું બળ અને પ્રેમથી ઉત્પન્ન થયેલું આ નિષ્ફળ નહીં જાય; તેથી તને એક પુત્ર થશે, જે ક્ષત્રિયોમાં પ્રસિદ્ધ થશે.
સોમવંશકરઃ શ્રીમાન્ આદિત્ય ઇવ તેજસા બુદ્ધ્યા બૃહસ્પતિસમઃ ક્ષમયા પૃથિવીસમઃ
તે સોમવંશનો સ્થાપક, તેજસ્વી, સૂર્ય જેવો પ્રકાશમાન, બુદ્ધિમાં બૃહસ્પતિ જેવો અને ક્ષમામાં પૃથ્વી જેવો હશે.
વીર્યેણાજૌ હરિર્ ઇવ કોપેન હુતભુગ્ યથા
શૌર્યમાં યુદ્ધમાં હરિ જેવો અને ક્રોધમાં અગ્નિ જેવો હશે.
તસ્મિન્ન્ ઉત્પદ્યમાને તુ બુધપુત્રે મહાત્મનિ જયશબ્દશ્ ચ સર્વત્ર ત્વ્ આસીચ્ ચ સુરવેશ્મનિ
જ્યારે બુધપુત્ર મહાત્મા જન્મ્યો ત્યારે સર્વત્ર અને દેવોના ગૃહમાં વિજયના નાદ થયા.
બુધપુત્રે સમુત્પન્ને તત્રાજગ્મુઃ સુરેશ્વરાઃ અહમ્ અપ્ય્ આગમં તત્ર મુદા યુક્તો મહામતે
બુધને પુત્ર થયો ત્યારે દેવોના રાજાઓ ત્યાં એકઠા થયા હતા. હે મહામતિ, હું પણ આનંદથી ત્યાં ગયો હતો.
જાતમાત્રઃ સુતો રાવમ્ અકરોત્ સ પૃથુસ્વરમ્ તેન સર્વે ઽપ્ય્ અવોચન્ વૈ સંગતા ઋષયઃ સુરાઃ
જેમજ પુત્ર જન્મ્યો, તેણે ઊંચી અવાજે રડવું શરૂ કર્યું. એ અવાજથી ત્યાં ભેગા થયેલા બધા ઋષિઓ અને દેવોએ વાત કરી.
યસ્માત્ પુરૂ રવો ઽસ્યેતિ તસ્માદ્ એષ પુરૂરવાઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ એવં નામ ચક્રુઃ સર્વે સંતુષ્ટમાનસાઃ
કારણ કે તેનો રડવાનો અવાજ ઘણો મોટો હતો, તેથી બધાએ ખુશીથી તેને પુરૂરવા નામ આપ્યું.
બુધો ઽપ્ય્ અધ્યાપયામ્ આસ ક્ષાત્રવિદ્યાં સુતં શુભામ્ ધનુર્વેદં સપ્રયોગં બુધઃ પ્રાદાત્ તદાત્મજે
બુધે પણ પોતાના પુત્રને રાજકિય વિદ્યા શીખવી. ધનુર્વેદ અને તેની સાથે તેની ઉપયોગીતા પણ પોતાના પુત્રને આપી.
સ શીઘ્રં વૃદ્ધિમ્ અગમચ્ છુક્લપક્ષે યથા શશી સ માતરં દુઃખયુતાં સમીક્ષ્યેલાં મહામતિઃ નમસ્યાથ વિનીતાત્મા ઇલામ્ ઐલો ઽબ્રવીદ્ ઇદમ્
તે ઝડપથી વધવા લાગ્યો, જેમ વધતા ચાંદમાં ચાંદ વધે છે. પોતાની દુઃખી માતાને જોઈને એ બુદ્ધિશાળી પુત્ર નમ્રતાથી ઇલાને વંદન કરીને બોલ્યો.
બુધો માતર્ મમ પિતા તવ ભર્તા પ્રિયસ્ તથા અહં ચ પુત્રઃ કર્મણ્યઃ કસ્માત્ તે માનસો જ્વરઃ
"માતા, બુધ મારા પિતા છે અને તમારા પ્રિય પતિ છે. હું પણ તમારો ફરજશીલ પુત્ર છું—તો પછી તમને મનમાં દુઃખ કેમ છે?"
સત્યં પુત્ર બુધો ભર્તા ત્વં ચ પુત્રો ગુણાકરઃ ભર્તૃપુત્રકૃતા ચિન્તા ન મમાસ્તિ કદાચન
"હા પુત્ર, બુધ મારા પતિ છે અને તું ગુણોથી ભરેલો પુત્ર છે. પતિ કે પુત્રને લઈને મને ક્યારેય કોઈ ચિંતા નથી."
તથાપિ પૂર્વજં કિંચિદ્ દુઃખં સ્મૃત્વા પુનઃ પુનઃ ચિન્તયેયં મહાબુદ્ધે તતો માતરમ્ અબ્રવીત્
"છતાં પણ, અગાઉના થોડા દુઃખને યાદ કરીને હું વારંવાર વિચારી બેસું છું, હે મહાબુદ્ધિ." એમ કહીને તેણે પુત્રને કહ્યું.
નિવેદયસ્વ મે માતસ્ તદ્ એવ પ્રથમં મમ
"માતા, એ જ પ્રથમ વાત મને કહો."
ઇલા ચૈનમ્ ઉવાચેદં રહોવાચં કથં વદે તથાપિ પુત્ર તે વચ્મિ પિત્રોઃ પુત્રો યતો ગતિઃ મગ્નાનાં દુઃખપાથોબ્ધૌ પુત્રઃ પ્રવહણં પરમ્
ઇલાએ તેને કહ્યું: "આ ગુપ્ત વાત કેવી રીતે કહું? છતાં પુત્ર, હું તને કહું છું. કારણ કે દુઃખના દરિયામાં ડૂબેલા માતાપિતાને પુત્ર સાચો મોટો સહારો છે."
તન્ માતૃવચનં શ્રુત્વા વિનીતઃ પ્રાહ માતરમ્ પાદયોઃ પતિતશ્ ચાપિ વદ માતર્ યથા તથા
માતાનું કહેવું સાંભળી, નમ્ર પુત્ર માતાના પગે પડીને બોલ્યો: "માતા, જેવું છે તેવું જ કહો."
સા પુરૂરવસં પ્રાહ ઇક્ષ્વાકૂણાં તથા કુલમ્ તત્રોત્પત્તિં સ્વસ્ય નામ રાજ્યપ્રાપ્તિં પ્રિયાન્ સુતાન્
તેણે પુરૂરવસને ઇક્ષ્વાકુઓના વંશ વિશે, ત્યાં પોતાનો જન્મ, પોતાનું નામ, રાજ્ય મેળવવું અને પોતાના પ્રિય પુત્રો વિશે કહ્યું.
પુરોધસં વસિષ્ઠં ચ પ્રિયાં ભાર્યાં સ્વકં પદમ્ વનનિર્યાણમ્ એવાથ અમાત્યાનાં પુરોધસઃ
તેણે કુટુંબના પુજારી વસિષ્ઠ, પોતાના પ્રિય પતિ, પોતાનું સ્થાન, વનમાં જવું અને મંત્રીઓ તથા પુજારી વિશે પણ કહ્યું.
પ્રેષણં ચ નગર્યાં તાં મૃગયાસક્તિમ્ એવ ચ હિમવત્કન્દરગતિં યક્ષેશ્વરગૃહે ગતિમ્
તેણે શહેરમાંથી મોકલવામાં આવવું, શિકાર પ્રત્યેની લાલસા, હિમાલયની ગુફાઓ સુધીની યાત્રા અને યક્ષોના રાજાના ઘરમાં રહેવું—આ બધું કહ્યું.
ઉમાવનપ્રવેશં ચ સ્ત્રીત્વપ્રાપ્તિમ્ અશેષતઃ મહેશ્વરાજ્ઞયા તત્ર ચાપ્રવેશં નરસ્ય તુ
તેણે ઉમાના વનમાં પ્રવેશ, સંપૂર્ણ સ્ત્રીત્વ પ્રાપ્ત કરવું અને મહેશ્વરના આદેશથી ત્યાં પુરુષના પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ વિશે પણ કહ્યું.
યક્ષિણીવાક્યમ્ અપ્ય્ અસ્ય વરદાનં તથૈવ ચ બુધપ્રાપ્તિં તથા પ્રીતિં પુત્રોત્પત્ત્યાદ્ય્ અશેષતઃ
તેણે યક્ષિણીના વચન, વરદાન મળવું, બુધનો આગમન, પુત્રના જન્મથી થયેલી ખુશી અને બધી વાતો વિગતે કહી.
કથયામ્ આસ તત્ સર્વં શ્રુત્વા માતરમ્ અબ્રવીત્ પુરૂરવાઃ કિં કરોમિ કિં કૃત્વા સુકૃતં ભવેત્
તેણે આ બધું કહ્યું. સાંભળી, પુરૂરવસે માતાને પૂછ્યું: "હું શું કરું? શું કરવાથી મને પુણ્ય મળશે?"
એતાવતા તે તૃપ્તિશ્ ચેદ્ અલમ્ એતેન ચામ્બિકે યદ્ અપ્ય્ અન્યન્ મનોવર્તિ તદ્ અપ્ય્ આજ્ઞાપયસ્વ મે
"માતા, જો તને આથી સંતોષ થયો હોય તો બસ એટલું પૂરતું છે; પણ જો તારા મનમાં બીજું કંઈ હોય તો એ પણ મને આજ્ઞા આપ."