તતો ઽહં નિર્ગમાર્થં તે મૃગી ભૂત્વા ઉમાવનમ્ પ્રવિષ્ટા ત્વં પ્રવિષ્ટો ઽસિ પુરા પ્રાહ મહેશ્વરઃ
તેથી, બહાર નીકળવા માટે હું મૃગ બનીને ઉમાવનમાં પ્રવેશી હતી. તું પણ અહીં આવ્યો છે. પહેલાં મહેશ્વરે કહ્યું હતું:
યસ્ ત્વ્ અત્ર પ્રવિશેન્ મન્દઃ પુમાન્ સ્ત્રીત્વમ્ અવાપ્સ્યતિ તસ્માત્ સ્ત્રીત્વમ્ અવાપ્તો ઽસિ ન ત્વં દુઃખિતુમ્ અર્હસિ પ્રૌઢો ઽપિ કો ઽત્ર જાનાતિ વિચિત્રભવિતવ્યતામ્
'જે અજ્ઞાનવશ અહીં પ્રવેશે, એ પુરુષ સ્ત્રીપદ પામશે. તેથી તું સ્ત્રી થયો છે; દુઃખી થવું નહીં. વિદ્વાન પણ વિચિત્ર વિધિ જાણતો નથી.'
યક્ષિણીવચનં શ્રુત્વા હયારૂઢસ્ તદાપતત્ તમ્ આશ્વાસ્ય પુનઃ સૈવ યક્ષિણી વાક્યમ્ અબ્રવીત્
યક્ષિણીના શબ્દો સાંભળી, ઘોડા પર બેઠેલો તે દુઃખી થયો. યક્ષિણીએ તેને શાંત કરી, ફરી કહ્યું:
સ્ત્રીત્વં જાતં જાતમ્ એવ ન પુંસ્ત્વં કર્તુમ્ અર્હસિ ગૃહાણ વિદ્યાં સ્ત્રીયોગ્યાં નૃત્યં ગીતમ્ અલંકૃતિમ્ સ્ત્રીલાલિત્યં સ્ત્રીવિલાસં સ્ત્રીકૃત્યં સર્વમ્ એવ તત્
હવે તું સ્ત્રી બની ગયો છે; પુરૂષ બનવાનો પ્રયાસ ન કર. સ્ત્રીઓને યોગ્ય એવી વિદ્યા શીખ, નૃત્ય, ગીત, શૃંગાર, સ્ત્રીની નાજુકતા, રમણિયતા અને સ્ત્રીના બધા કાર્યો શીખ.
ઇલા સર્વમ્ અથાવાપ્ય યક્ષિણીં વાક્યમ્ અબ્રવીત્
ઇલા એ બધું પ્રાપ્ત કરી પછી યક્ષિણીને કહ્યું.
કો વા ભર્તા કિં તુ કૃત્યં પુનઃ પુંસ્ત્વં કથં ભવેત્ એતદ્ વદસ્વ કલ્યાણી દુઃખાર્તાયા વિશેષતઃ આર્તાનામ્ આર્તિશમનાચ્ છ્રેયો નાભ્યધિકં ક્વચિત્
કોણ છે પતિ? હવે શું કરવું? પુરૂષત્વ ફરી કેવી રીતે મળશે? હે શુભે, દુઃખી થયેલી મને આ બધું કહો. દુઃખી લોકોનું દુઃખ દૂર કરવું કરતાં શ્રેષ્ઠ કંઈ નથી.
બુધઃ સોમસુતો નામ વનાદ્ અસ્માચ્ ચ પૂર્વતઃ આશ્રમસ્ તસ્ય સુભગે પિતરં નિત્યમ્ એષ્યતિ
હે સુભાગ્યવતી, સોમપુત્ર બુધનું આશ્રમ આ જંગલના પૂર્વ તરફ છે; તે હંમેશા પોતાના પિતાને મળવા જાય છે.
અનેનૈવ પથા સોમં પિતરં સ બુધો ગ્રહઃ દ્રષ્ટું યાતિ તતો નિત્યં નમસ્કર્તું તથૈવ ચ
આ જ રસ્તે બુધ પોતાના પિતા સોમને મળવા જાય છે અને રોજ તેમનું વંદન કરવા પણ જાય છે.
યદા યાતિ બુધઃ શાન્તસ્ તદાત્માનં ચ દર્શય તં દૃષ્ટ્વા ત્વં તુ સુભગે સર્વકામાન્ અવાપ્સ્યસિ
જ્યારે શાંત બુધ આવે ત્યારે તું પોતાને દેખાડજે; હે સુભાગ્યવતી, તેને જોઈને તું બધાં ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરી લેશે.
તામ્ આશ્વાસ્ય તતઃ સુભ્રૂર્ યક્ષિણ્ય્ અન્તરધીયત યક્ષિણી સા તમ્ આચષ્ટ યક્ષો ઽપિ સુખમ્ આપ્તવાન્
પછી યક્ષિણી એ તેને આશ્વાસન આપ્યું અને અદૃશ્ય થઈ ગઈ; યક્ષિણી એ આ વાત કહી અને યક્ષ પણ સુખી થયો.
ઇલસૈન્યં ચ તત્રાસીત્ તદ્ ગતં ચ યથાસુખમ્ ઉમાવનસ્થિતા ચેલા ગાયન્તી નૃત્યતી પુનઃ
ત્યાં ઇલાનું સૈન્ય સુખથી નિવાસ કરતું હતું; ઇલા પણ ઉમાના જંગલમાં રહી ફરીથી ગાતી અને નૃત્ય કરતી હતી.
સ્ત્રીભાવમ્ અનુચેષ્ટન્તી સ્મરન્તી કર્મણો ગતિમ્ કદાચિત્ ક્રિયમાણે તુ ઇલયા નૃત્યકર્મણિ
સ્ત્રીભાવથી વર્તન કરતી અને પોતાના કર્મોની ગતિ યાદ કરતી, ક્યારેક ઇલા નૃત્ય કરતી હતી.
તામ્ અપશ્યદ્ બુધો ધીમાન્ પિતરં ગન્તુમ્ ઉદ્યતઃ ઇલાં દૃષ્ટ્વા ગતિં ત્યક્ત્વા તામ્ આગત્યાબ્રવીદ્ બુધઃ
પિતા પાસે જવા ઉત્સુક બુધ એ તેને જોયા; ઇલાને જોઈને પોતાનો માર્ગ છોડીને તે પાસે આવ્યો અને બુધ બોલ્યો.
ભાર્યા ભવ મમ સ્વસ્થા સર્વાભ્યસ્ ત્વં પ્રિયા ભવ
તું મારી પત્ની બન, નિરાંતે રહે અને સૌને પ્રિય બની રહે.
બુધવાક્યમ્ ઇલા ભક્ત્યા ત્વ્ અભિનન્દ્ય તથાકરોત્ સ્મૃત્વા ચ યક્ષિણીવાક્યં તતસ્ તુષ્ટાભવન્ મુને
ઇલાએ ભક્તિપૂર્વક બુધના શબ્દોનું સ્વાગત કર્યું અને તેમ જ કર્યું; યક્ષિણીના શબ્દો યાદ કરીને તે ખુશ થઈ, હે મુનિ.
બુધો રેમે તયા પ્રીત્યા નીત્વા સ્વસ્થાનમ્ ઉત્તમમ્ સા ચાપિ સર્વભાવેન તોષયામ્ આસ તં પતિમ્ તતો બહુતિથે કાલે બુધસ્ તુષ્ટો ઽવદત્ પ્રિયામ્
બુધ એ તેની સાથે પ્રેમથી સુખ માણ્યું અને તેને પોતાના શ્રેષ્ઠ નિવાસસ્થાને લઈ ગયો; તેણીએ પણ સર્વ હૃદયથી પતિને પ્રસન્ન કર્યો. ઘણો સમય વીતી ગયો ત્યારે પ્રસન્ન બુધ એ પોતાની પ્રિયાને કહ્યું.
કિં તે દેયં મયા ભદ્રે પ્રિયં યન્ મનસિ સ્થિતમ્
હે ભદ્રે, હું તને શું આપું? જે તારા મનમાં પ્રિય છે તે મને કહો.
તદ્વાક્યસમકાલં તુ પુત્રં દેહીત્ય્ અભાષત ઇલા બુધં સોમસુતં પ્રીતિમન્તં પ્રિયં તથા
એ જ સમયે ઇલાએ પ્રેમથી બુધ સોમપુત્રને કહ્યું: 'મને પુત્ર આપો'.
અમોઘમ્ એતન્ મદ્વીર્યં તથા પ્રીતિસમુદ્ભવમ્ પુત્રસ્ તે ભવિતા તસ્માત્ ક્ષત્રિયો લોકવિશ્રુતઃ
મારું બળ અને પ્રેમથી ઉત્પન્ન થયેલું આ નિષ્ફળ નહીં જાય; તેથી તને એક પુત્ર થશે, જે ક્ષત્રિયોમાં પ્રસિદ્ધ થશે.
સોમવંશકરઃ શ્રીમાન્ આદિત્ય ઇવ તેજસા બુદ્ધ્યા બૃહસ્પતિસમઃ ક્ષમયા પૃથિવીસમઃ
તે સોમવંશનો સ્થાપક, તેજસ્વી, સૂર્ય જેવો પ્રકાશમાન, બુદ્ધિમાં બૃહસ્પતિ જેવો અને ક્ષમામાં પૃથ્વી જેવો હશે.
વીર્યેણાજૌ હરિર્ ઇવ કોપેન હુતભુગ્ યથા
શૌર્યમાં યુદ્ધમાં હરિ જેવો અને ક્રોધમાં અગ્નિ જેવો હશે.
તસ્મિન્ન્ ઉત્પદ્યમાને તુ બુધપુત્રે મહાત્મનિ જયશબ્દશ્ ચ સર્વત્ર ત્વ્ આસીચ્ ચ સુરવેશ્મનિ
જ્યારે બુધપુત્ર મહાત્મા જન્મ્યો ત્યારે સર્વત્ર અને દેવોના ગૃહમાં વિજયના નાદ થયા.
બુધપુત્રે સમુત્પન્ને તત્રાજગ્મુઃ સુરેશ્વરાઃ અહમ્ અપ્ય્ આગમં તત્ર મુદા યુક્તો મહામતે
બુધને પુત્ર થયો ત્યારે દેવોના રાજાઓ ત્યાં એકઠા થયા હતા. હે મહામતિ, હું પણ આનંદથી ત્યાં ગયો હતો.
જાતમાત્રઃ સુતો રાવમ્ અકરોત્ સ પૃથુસ્વરમ્ તેન સર્વે ઽપ્ય્ અવોચન્ વૈ સંગતા ઋષયઃ સુરાઃ
જેમજ પુત્ર જન્મ્યો, તેણે ઊંચી અવાજે રડવું શરૂ કર્યું. એ અવાજથી ત્યાં ભેગા થયેલા બધા ઋષિઓ અને દેવોએ વાત કરી.
યસ્માત્ પુરૂ રવો ઽસ્યેતિ તસ્માદ્ એષ પુરૂરવાઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ એવં નામ ચક્રુઃ સર્વે સંતુષ્ટમાનસાઃ
કારણ કે તેનો રડવાનો અવાજ ઘણો મોટો હતો, તેથી બધાએ ખુશીથી તેને પુરૂરવા નામ આપ્યું.
બુધો ઽપ્ય્ અધ્યાપયામ્ આસ ક્ષાત્રવિદ્યાં સુતં શુભામ્ ધનુર્વેદં સપ્રયોગં બુધઃ પ્રાદાત્ તદાત્મજે
બુધે પણ પોતાના પુત્રને રાજકિય વિદ્યા શીખવી. ધનુર્વેદ અને તેની સાથે તેની ઉપયોગીતા પણ પોતાના પુત્રને આપી.
સ શીઘ્રં વૃદ્ધિમ્ અગમચ્ છુક્લપક્ષે યથા શશી સ માતરં દુઃખયુતાં સમીક્ષ્યેલાં મહામતિઃ નમસ્યાથ વિનીતાત્મા ઇલામ્ ઐલો ઽબ્રવીદ્ ઇદમ્
તે ઝડપથી વધવા લાગ્યો, જેમ વધતા ચાંદમાં ચાંદ વધે છે. પોતાની દુઃખી માતાને જોઈને એ બુદ્ધિશાળી પુત્ર નમ્રતાથી ઇલાને વંદન કરીને બોલ્યો.
બુધો માતર્ મમ પિતા તવ ભર્તા પ્રિયસ્ તથા અહં ચ પુત્રઃ કર્મણ્યઃ કસ્માત્ તે માનસો જ્વરઃ
"માતા, બુધ મારા પિતા છે અને તમારા પ્રિય પતિ છે. હું પણ તમારો ફરજશીલ પુત્ર છું—તો પછી તમને મનમાં દુઃખ કેમ છે?"
સત્યં પુત્ર બુધો ભર્તા ત્વં ચ પુત્રો ગુણાકરઃ ભર્તૃપુત્રકૃતા ચિન્તા ન મમાસ્તિ કદાચન
"હા પુત્ર, બુધ મારા પતિ છે અને તું ગુણોથી ભરેલો પુત્ર છે. પતિ કે પુત્રને લઈને મને ક્યારેય કોઈ ચિંતા નથી."
તથાપિ પૂર્વજં કિંચિદ્ દુઃખં સ્મૃત્વા પુનઃ પુનઃ ચિન્તયેયં મહાબુદ્ધે તતો માતરમ્ અબ્રવીત્
"છતાં પણ, અગાઉના થોડા દુઃખને યાદ કરીને હું વારંવાર વિચારી બેસું છું, હે મહાબુદ્ધિ." એમ કહીને તેણે પુત્રને કહ્યું.