ભર્તૃવાક્યમ્ અશેષેણ સ્મરન્તી પ્રાહ ભૂમિપમ્
પતિના શબ્દો સંપૂર્ણપણે યાદ રાખીને, યક્ષિણીએ પછી રાજાને કહ્યુ.
હયારૂઢાબલા તન્વિ ક્વ એકૈવ તુ ગચ્છસિ પુરુષસ્ય ચ વેષેણ ઇલે કમ્ અનુયાસ્યસિ
નાજુક કન્યા, ઘોડા પર સવાર થઈને, એકલી ક્યાં જઈ રહી છે? અને પુરુષના વેશમાં, ઈલા, તું કોને અનુસરી રહી છે?
ઇલેતિ વચનં શ્રુત્વા રાજાસૌ ક્રોધમૂર્છિતઃ યક્ષિણીં ભર્ત્સયિત્વાસૌ તામ્ અપૃચ્છન્ મૃગીં પુનઃ
‘ઈલે’ એમ બોલાતા શબ્દો સાંભળી, રાજા ક્રોધથી ભરાઈ ગયો. તેણે યક્ષિણીને ડાટીને, ફરી મૃગને પ્રશ્ન કર્યો.
તથાપિ યક્ષિણી પ્રાહ ઇલે કિમ્ અનુવીક્ષસે ઇલેતિ વચનં શ્રુત્વા ધૃતચાપો હયસ્થિતઃ
છતાંય યક્ષિણીએ કહ્યું: 'ઈલા, તું મને કેમ વારંવાર જોઈ રહી છે?' એ શબ્દો સાંભળી, ધનુષ ધારણ કરીને, તે ઘોડા પર જ ઊભો રહ્યો.
કુપિતો દર્શયામ્ આસ ત્રૈલોક્યવિજયી ધનુઃ પુનઃ સા પ્રાહ નૃપતિં મહાત્માનમ્ ઇલે સ્વયમ્
ક્રોધિત થઈને, ત્રણેય લોકને જીતનાર રાજાએ પોતાનું ધનુષ બતાવ્યું. ત્યારે યક્ષિણી ફરીથી મહાન આત્માવાળા રાજા ઈલાને સંબોધીને બોલી.
પ્રેક્ષસ્વ પશ્ચાન્ માં બ્રૂહિ અસત્યાં સત્યવાદિનીમ્ તદા ચાલોકયદ્ રાજા સ્તનૌ તુઙ્ગૌ ભુજાન્તરે
'પાછળ જોઈને પછી મને બોલ, હું સત્ય બોલનારી છું, અસત્ય નહીં.' ત્યારે રાજાએ તેના હાથ વચ્ચે ઊંચા સ્તનો જોયા.
કિમ્ ઇદં મમ સંજાતમ્ ઇત્ય્ એવં ચકિતો ઽભવત્
'આ મારા સાથે શું બન્યું?' એમ વિચારીને તે ગભરાઈ ગયો.
કિમ્ ઇદં મમ સંજાતં જાનીતે ભવતી સ્ફુટમ્ વદ સર્વં યથાતથ્યં ત્વં કા વા વદ સુવ્રતે
'આ મારા સાથે શું બન્યું છે? શું તને સ્પષ્ટ ખબર છે? બધું સાચું-સાચું કહો. તું કોણ છે? કહો, સુવ્રતા.'
હિમવત્કન્દરશ્રેષ્ઠે સમન્યુર્ વસતે પતિઃ યક્ષાણામ્ અધિપઃ શ્રીમાંસ્ તદ્ભાર્યાહં તુ યક્ષિણી
હિમવતની શ્રેષ્ઠ ગુફામાં મારા પતિ, યક્ષોના સ્વામી અને તેજસ્વી, રહે છે. હું તેમની પત્ની, યક્ષિણી છું.
યત્કન્દરે ભવાન્ રાજા તૂપવિષ્ટઃ સુશીતલે યસ્ય યક્ષા હતા મોહાત્ ત્વયા હિ સંગરં વિના
જેની ગુફામાં તું, રાજા, ઠંડકમાં આરામથી બેઠો છે, જેના યક્ષને તું અજાણપણે, યુદ્ધ વિના, મારી નાખ્યો છે.
તતો ઽહં નિર્ગમાર્થં તે મૃગી ભૂત્વા ઉમાવનમ્ પ્રવિષ્ટા ત્વં પ્રવિષ્ટો ઽસિ પુરા પ્રાહ મહેશ્વરઃ
તેથી, બહાર નીકળવા માટે હું મૃગ બનીને ઉમાવનમાં પ્રવેશી હતી. તું પણ અહીં આવ્યો છે. પહેલાં મહેશ્વરે કહ્યું હતું:
યસ્ ત્વ્ અત્ર પ્રવિશેન્ મન્દઃ પુમાન્ સ્ત્રીત્વમ્ અવાપ્સ્યતિ તસ્માત્ સ્ત્રીત્વમ્ અવાપ્તો ઽસિ ન ત્વં દુઃખિતુમ્ અર્હસિ પ્રૌઢો ઽપિ કો ઽત્ર જાનાતિ વિચિત્રભવિતવ્યતામ્
'જે અજ્ઞાનવશ અહીં પ્રવેશે, એ પુરુષ સ્ત્રીપદ પામશે. તેથી તું સ્ત્રી થયો છે; દુઃખી થવું નહીં. વિદ્વાન પણ વિચિત્ર વિધિ જાણતો નથી.'
યક્ષિણીવચનં શ્રુત્વા હયારૂઢસ્ તદાપતત્ તમ્ આશ્વાસ્ય પુનઃ સૈવ યક્ષિણી વાક્યમ્ અબ્રવીત્
યક્ષિણીના શબ્દો સાંભળી, ઘોડા પર બેઠેલો તે દુઃખી થયો. યક્ષિણીએ તેને શાંત કરી, ફરી કહ્યું:
સ્ત્રીત્વં જાતં જાતમ્ એવ ન પુંસ્ત્વં કર્તુમ્ અર્હસિ ગૃહાણ વિદ્યાં સ્ત્રીયોગ્યાં નૃત્યં ગીતમ્ અલંકૃતિમ્ સ્ત્રીલાલિત્યં સ્ત્રીવિલાસં સ્ત્રીકૃત્યં સર્વમ્ એવ તત્
હવે તું સ્ત્રી બની ગયો છે; પુરૂષ બનવાનો પ્રયાસ ન કર. સ્ત્રીઓને યોગ્ય એવી વિદ્યા શીખ, નૃત્ય, ગીત, શૃંગાર, સ્ત્રીની નાજુકતા, રમણિયતા અને સ્ત્રીના બધા કાર્યો શીખ.
ઇલા સર્વમ્ અથાવાપ્ય યક્ષિણીં વાક્યમ્ અબ્રવીત્
ઇલા એ બધું પ્રાપ્ત કરી પછી યક્ષિણીને કહ્યું.
કો વા ભર્તા કિં તુ કૃત્યં પુનઃ પુંસ્ત્વં કથં ભવેત્ એતદ્ વદસ્વ કલ્યાણી દુઃખાર્તાયા વિશેષતઃ આર્તાનામ્ આર્તિશમનાચ્ છ્રેયો નાભ્યધિકં ક્વચિત્
કોણ છે પતિ? હવે શું કરવું? પુરૂષત્વ ફરી કેવી રીતે મળશે? હે શુભે, દુઃખી થયેલી મને આ બધું કહો. દુઃખી લોકોનું દુઃખ દૂર કરવું કરતાં શ્રેષ્ઠ કંઈ નથી.
બુધઃ સોમસુતો નામ વનાદ્ અસ્માચ્ ચ પૂર્વતઃ આશ્રમસ્ તસ્ય સુભગે પિતરં નિત્યમ્ એષ્યતિ
હે સુભાગ્યવતી, સોમપુત્ર બુધનું આશ્રમ આ જંગલના પૂર્વ તરફ છે; તે હંમેશા પોતાના પિતાને મળવા જાય છે.
અનેનૈવ પથા સોમં પિતરં સ બુધો ગ્રહઃ દ્રષ્ટું યાતિ તતો નિત્યં નમસ્કર્તું તથૈવ ચ
આ જ રસ્તે બુધ પોતાના પિતા સોમને મળવા જાય છે અને રોજ તેમનું વંદન કરવા પણ જાય છે.
યદા યાતિ બુધઃ શાન્તસ્ તદાત્માનં ચ દર્શય તં દૃષ્ટ્વા ત્વં તુ સુભગે સર્વકામાન્ અવાપ્સ્યસિ
જ્યારે શાંત બુધ આવે ત્યારે તું પોતાને દેખાડજે; હે સુભાગ્યવતી, તેને જોઈને તું બધાં ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરી લેશે.
તામ્ આશ્વાસ્ય તતઃ સુભ્રૂર્ યક્ષિણ્ય્ અન્તરધીયત યક્ષિણી સા તમ્ આચષ્ટ યક્ષો ઽપિ સુખમ્ આપ્તવાન્
પછી યક્ષિણી એ તેને આશ્વાસન આપ્યું અને અદૃશ્ય થઈ ગઈ; યક્ષિણી એ આ વાત કહી અને યક્ષ પણ સુખી થયો.
ઇલસૈન્યં ચ તત્રાસીત્ તદ્ ગતં ચ યથાસુખમ્ ઉમાવનસ્થિતા ચેલા ગાયન્તી નૃત્યતી પુનઃ
ત્યાં ઇલાનું સૈન્ય સુખથી નિવાસ કરતું હતું; ઇલા પણ ઉમાના જંગલમાં રહી ફરીથી ગાતી અને નૃત્ય કરતી હતી.
સ્ત્રીભાવમ્ અનુચેષ્ટન્તી સ્મરન્તી કર્મણો ગતિમ્ કદાચિત્ ક્રિયમાણે તુ ઇલયા નૃત્યકર્મણિ
સ્ત્રીભાવથી વર્તન કરતી અને પોતાના કર્મોની ગતિ યાદ કરતી, ક્યારેક ઇલા નૃત્ય કરતી હતી.
તામ્ અપશ્યદ્ બુધો ધીમાન્ પિતરં ગન્તુમ્ ઉદ્યતઃ ઇલાં દૃષ્ટ્વા ગતિં ત્યક્ત્વા તામ્ આગત્યાબ્રવીદ્ બુધઃ
પિતા પાસે જવા ઉત્સુક બુધ એ તેને જોયા; ઇલાને જોઈને પોતાનો માર્ગ છોડીને તે પાસે આવ્યો અને બુધ બોલ્યો.
ભાર્યા ભવ મમ સ્વસ્થા સર્વાભ્યસ્ ત્વં પ્રિયા ભવ
તું મારી પત્ની બન, નિરાંતે રહે અને સૌને પ્રિય બની રહે.
બુધવાક્યમ્ ઇલા ભક્ત્યા ત્વ્ અભિનન્દ્ય તથાકરોત્ સ્મૃત્વા ચ યક્ષિણીવાક્યં તતસ્ તુષ્ટાભવન્ મુને
ઇલાએ ભક્તિપૂર્વક બુધના શબ્દોનું સ્વાગત કર્યું અને તેમ જ કર્યું; યક્ષિણીના શબ્દો યાદ કરીને તે ખુશ થઈ, હે મુનિ.
બુધો રેમે તયા પ્રીત્યા નીત્વા સ્વસ્થાનમ્ ઉત્તમમ્ સા ચાપિ સર્વભાવેન તોષયામ્ આસ તં પતિમ્ તતો બહુતિથે કાલે બુધસ્ તુષ્ટો ઽવદત્ પ્રિયામ્
બુધ એ તેની સાથે પ્રેમથી સુખ માણ્યું અને તેને પોતાના શ્રેષ્ઠ નિવાસસ્થાને લઈ ગયો; તેણીએ પણ સર્વ હૃદયથી પતિને પ્રસન્ન કર્યો. ઘણો સમય વીતી ગયો ત્યારે પ્રસન્ન બુધ એ પોતાની પ્રિયાને કહ્યું.
કિં તે દેયં મયા ભદ્રે પ્રિયં યન્ મનસિ સ્થિતમ્
હે ભદ્રે, હું તને શું આપું? જે તારા મનમાં પ્રિય છે તે મને કહો.
તદ્વાક્યસમકાલં તુ પુત્રં દેહીત્ય્ અભાષત ઇલા બુધં સોમસુતં પ્રીતિમન્તં પ્રિયં તથા
એ જ સમયે ઇલાએ પ્રેમથી બુધ સોમપુત્રને કહ્યું: 'મને પુત્ર આપો'.
અમોઘમ્ એતન્ મદ્વીર્યં તથા પ્રીતિસમુદ્ભવમ્ પુત્રસ્ તે ભવિતા તસ્માત્ ક્ષત્રિયો લોકવિશ્રુતઃ
મારું બળ અને પ્રેમથી ઉત્પન્ન થયેલું આ નિષ્ફળ નહીં જાય; તેથી તને એક પુત્ર થશે, જે ક્ષત્રિયોમાં પ્રસિદ્ધ થશે.
સોમવંશકરઃ શ્રીમાન્ આદિત્ય ઇવ તેજસા બુદ્ધ્યા બૃહસ્પતિસમઃ ક્ષમયા પૃથિવીસમઃ
તે સોમવંશનો સ્થાપક, તેજસ્વી, સૂર્ય જેવો પ્રકાશમાન, બુદ્ધિમાં બૃહસ્પતિ જેવો અને ક્ષમામાં પૃથ્વી જેવો હશે.