ઇત્ય્ આજ્ઞોમાવને દત્તા પ્રસન્નેનેન્દુમૌલિના કિં કરોમિ પુમાન્ કાન્તે ત્વયા પ્રણયનાર્દિતઃ તસ્માન્ મયા ન ગન્તવ્યમ્ ઉમાયા વનમ્ ઉત્તમમ્
'આ રીતે ચંદ્રશિખરવાળાએ ઉમા વન માટે આજ્ઞા આપી. પ્રિયે, હું પુરુષ છું અને તારા પ્રેમથી વ્યાકુળ છું, હવે શું કરું? તેથી હું ઉમાનું ઉત્તમ વન જઇ શકતો નથી.'
તદ્ ભર્તૃવચનં શ્રુત્વા યક્ષિણી કામરૂપિણી મૃગી ભૂત્વા વિશાલાક્ષી ઇલસ્ય પુરતો ઽભવત્
પતિના વચન સાંભળી, રૂપ બદલવાની શક્તિ ધરાવતી યક્ષિણી વિશાળ આંખોવાળી હરણ બની ઇલાના સામે આવી.
યક્ષસ્ તુ સંસ્થિતસ્ તત્ર દદર્શેલો મૃગીં તદા મૃગયાસક્તચિત્તો વૈ મૃગીં દૃષ્ટ્વા વિશેષતઃ
યક્ષ ત્યાં ઊભો હતો ત્યારે, તેણે ઇલાની હરણીને જોયી; તેનો મન શિકારની મજા તરફ ખેંચાઈ ગયો, ખાસ કરીને જ્યારે તેણે હરણીને જોઈ.
એક એવ હયારૂઢો નિર્યયૌ તાં મૃગીમ્ અનુ સાકર્ષત શનૈસ્ તં તુ રાજાનં મૃગયાકુલમ્
રાજા એકલો ઘોડા પર ચડીને હરણીને પाछળ ગયો; હરણ ધીમે ધીમે રાજાને, જે શિકારમાં તલીન હતો, ખેંચતી ગઈ.
શનૈર્ જગામ સા તત્ર યદ્ ઉમાવનમ્ ઉચ્યતે અદૃશ્યા તુ મૃગી તસ્મૈ દર્શયન્તી ક્વચિત્ ક્વચિત્
હરણ ધીમે ધીમે ઉમા વન તરફ ગઈ; ક્યારેક તે રાજાને દેખાતી, ક્યારેક અદૃશ્ય થઈ જતી.
તિષ્ઠન્તી ચૈવ ગચ્છન્તી ધાવન્તી ચ વિભીતવત્ હરિણી ચપલાક્ષી સા તમ્ આકર્ષદ્ ઉમાવનમ્
ક્યારેક ઊભી રહી, ક્યારેક ચાલતી, ક્યારેક ડરીને દોડતી, ચંચળ આંખોવાળી હરણ એ રાજાને ઉમા વન તરફ ખેંચતી રહી.
અનુપ્રાપ્તો હયારૂઢસ્ તત્ પ્રાપ સ ઉમાવનમ્ ઉમાવનં પ્રવિષ્ટં તં જ્ઞાત્વા સા યક્ષિણી તદા
ઘોડા પર સવાર થઈને તે ઉમાવન પહોંચ્યો. તેને ઉમાવનમાં પ્રવેશ કર્યો છે એ જાણતાં જ યક્ષિણીએ તેને ઓળખી લીધો.
મૃગીરૂપં પરિત્યજ્ય યક્ષિણી કામરૂપિણી દિવ્યરૂપં સમાસ્થાય ચાશોકતરુસંનિધૌ
મૃગનું રૂપ છોડીને, ઈચ્છાએ જેવું રૂપ ધારણ કરી શકે એવી યક્ષિણીએ દિવ્ય રૂપ ધારણ કર્યું અને આશોક વૃક્ષ પાસે જઈ ઊભી રહી.
તચ્છાખાલમ્બિતકરા દિવ્યગન્ધાનુલેપના દિવ્યરૂપધરા તન્વી કૃતકાર્યા સમા તદા
એ વખતે તે યક્ષિણી ડાળ પર હાથ રાખીને ઊભી રહી, દિવ્ય સુગંધના લપસણથી સુગંધિત, સુકુમાર અને દિવ્ય રૂપે શોભતી, પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરી ચૂકી હતી.
હસન્તી નૃપતિં પ્રેક્ષ્ય શ્રાન્તં હયગતં તદા મૃગીમ્ આલોકયન્તં તં ચપલાક્ષમ્ ઇલં તદા
રાજાને ઘોડા પર થાકેલો જોઈ, અને તેની ચંચળ આંખો મૃગ તરફ જોતાં જોઈ, તે યક્ષિણી હસવા લાગી.
ભર્તૃવાક્યમ્ અશેષેણ સ્મરન્તી પ્રાહ ભૂમિપમ્
પતિના શબ્દો સંપૂર્ણપણે યાદ રાખીને, યક્ષિણીએ પછી રાજાને કહ્યુ.
હયારૂઢાબલા તન્વિ ક્વ એકૈવ તુ ગચ્છસિ પુરુષસ્ય ચ વેષેણ ઇલે કમ્ અનુયાસ્યસિ
નાજુક કન્યા, ઘોડા પર સવાર થઈને, એકલી ક્યાં જઈ રહી છે? અને પુરુષના વેશમાં, ઈલા, તું કોને અનુસરી રહી છે?
ઇલેતિ વચનં શ્રુત્વા રાજાસૌ ક્રોધમૂર્છિતઃ યક્ષિણીં ભર્ત્સયિત્વાસૌ તામ્ અપૃચ્છન્ મૃગીં પુનઃ
‘ઈલે’ એમ બોલાતા શબ્દો સાંભળી, રાજા ક્રોધથી ભરાઈ ગયો. તેણે યક્ષિણીને ડાટીને, ફરી મૃગને પ્રશ્ન કર્યો.
તથાપિ યક્ષિણી પ્રાહ ઇલે કિમ્ અનુવીક્ષસે ઇલેતિ વચનં શ્રુત્વા ધૃતચાપો હયસ્થિતઃ
છતાંય યક્ષિણીએ કહ્યું: 'ઈલા, તું મને કેમ વારંવાર જોઈ રહી છે?' એ શબ્દો સાંભળી, ધનુષ ધારણ કરીને, તે ઘોડા પર જ ઊભો રહ્યો.
કુપિતો દર્શયામ્ આસ ત્રૈલોક્યવિજયી ધનુઃ પુનઃ સા પ્રાહ નૃપતિં મહાત્માનમ્ ઇલે સ્વયમ્
ક્રોધિત થઈને, ત્રણેય લોકને જીતનાર રાજાએ પોતાનું ધનુષ બતાવ્યું. ત્યારે યક્ષિણી ફરીથી મહાન આત્માવાળા રાજા ઈલાને સંબોધીને બોલી.
પ્રેક્ષસ્વ પશ્ચાન્ માં બ્રૂહિ અસત્યાં સત્યવાદિનીમ્ તદા ચાલોકયદ્ રાજા સ્તનૌ તુઙ્ગૌ ભુજાન્તરે
'પાછળ જોઈને પછી મને બોલ, હું સત્ય બોલનારી છું, અસત્ય નહીં.' ત્યારે રાજાએ તેના હાથ વચ્ચે ઊંચા સ્તનો જોયા.
કિમ્ ઇદં મમ સંજાતમ્ ઇત્ય્ એવં ચકિતો ઽભવત્
'આ મારા સાથે શું બન્યું?' એમ વિચારીને તે ગભરાઈ ગયો.
કિમ્ ઇદં મમ સંજાતં જાનીતે ભવતી સ્ફુટમ્ વદ સર્વં યથાતથ્યં ત્વં કા વા વદ સુવ્રતે
'આ મારા સાથે શું બન્યું છે? શું તને સ્પષ્ટ ખબર છે? બધું સાચું-સાચું કહો. તું કોણ છે? કહો, સુવ્રતા.'
હિમવત્કન્દરશ્રેષ્ઠે સમન્યુર્ વસતે પતિઃ યક્ષાણામ્ અધિપઃ શ્રીમાંસ્ તદ્ભાર્યાહં તુ યક્ષિણી
હિમવતની શ્રેષ્ઠ ગુફામાં મારા પતિ, યક્ષોના સ્વામી અને તેજસ્વી, રહે છે. હું તેમની પત્ની, યક્ષિણી છું.
યત્કન્દરે ભવાન્ રાજા તૂપવિષ્ટઃ સુશીતલે યસ્ય યક્ષા હતા મોહાત્ ત્વયા હિ સંગરં વિના
જેની ગુફામાં તું, રાજા, ઠંડકમાં આરામથી બેઠો છે, જેના યક્ષને તું અજાણપણે, યુદ્ધ વિના, મારી નાખ્યો છે.
તતો ઽહં નિર્ગમાર્થં તે મૃગી ભૂત્વા ઉમાવનમ્ પ્રવિષ્ટા ત્વં પ્રવિષ્ટો ઽસિ પુરા પ્રાહ મહેશ્વરઃ
તેથી, બહાર નીકળવા માટે હું મૃગ બનીને ઉમાવનમાં પ્રવેશી હતી. તું પણ અહીં આવ્યો છે. પહેલાં મહેશ્વરે કહ્યું હતું:
યસ્ ત્વ્ અત્ર પ્રવિશેન્ મન્દઃ પુમાન્ સ્ત્રીત્વમ્ અવાપ્સ્યતિ તસ્માત્ સ્ત્રીત્વમ્ અવાપ્તો ઽસિ ન ત્વં દુઃખિતુમ્ અર્હસિ પ્રૌઢો ઽપિ કો ઽત્ર જાનાતિ વિચિત્રભવિતવ્યતામ્
'જે અજ્ઞાનવશ અહીં પ્રવેશે, એ પુરુષ સ્ત્રીપદ પામશે. તેથી તું સ્ત્રી થયો છે; દુઃખી થવું નહીં. વિદ્વાન પણ વિચિત્ર વિધિ જાણતો નથી.'
યક્ષિણીવચનં શ્રુત્વા હયારૂઢસ્ તદાપતત્ તમ્ આશ્વાસ્ય પુનઃ સૈવ યક્ષિણી વાક્યમ્ અબ્રવીત્
યક્ષિણીના શબ્દો સાંભળી, ઘોડા પર બેઠેલો તે દુઃખી થયો. યક્ષિણીએ તેને શાંત કરી, ફરી કહ્યું:
સ્ત્રીત્વં જાતં જાતમ્ એવ ન પુંસ્ત્વં કર્તુમ્ અર્હસિ ગૃહાણ વિદ્યાં સ્ત્રીયોગ્યાં નૃત્યં ગીતમ્ અલંકૃતિમ્ સ્ત્રીલાલિત્યં સ્ત્રીવિલાસં સ્ત્રીકૃત્યં સર્વમ્ એવ તત્
હવે તું સ્ત્રી બની ગયો છે; પુરૂષ બનવાનો પ્રયાસ ન કર. સ્ત્રીઓને યોગ્ય એવી વિદ્યા શીખ, નૃત્ય, ગીત, શૃંગાર, સ્ત્રીની નાજુકતા, રમણિયતા અને સ્ત્રીના બધા કાર્યો શીખ.
ઇલા સર્વમ્ અથાવાપ્ય યક્ષિણીં વાક્યમ્ અબ્રવીત્
ઇલા એ બધું પ્રાપ્ત કરી પછી યક્ષિણીને કહ્યું.
કો વા ભર્તા કિં તુ કૃત્યં પુનઃ પુંસ્ત્વં કથં ભવેત્ એતદ્ વદસ્વ કલ્યાણી દુઃખાર્તાયા વિશેષતઃ આર્તાનામ્ આર્તિશમનાચ્ છ્રેયો નાભ્યધિકં ક્વચિત્
કોણ છે પતિ? હવે શું કરવું? પુરૂષત્વ ફરી કેવી રીતે મળશે? હે શુભે, દુઃખી થયેલી મને આ બધું કહો. દુઃખી લોકોનું દુઃખ દૂર કરવું કરતાં શ્રેષ્ઠ કંઈ નથી.
બુધઃ સોમસુતો નામ વનાદ્ અસ્માચ્ ચ પૂર્વતઃ આશ્રમસ્ તસ્ય સુભગે પિતરં નિત્યમ્ એષ્યતિ
હે સુભાગ્યવતી, સોમપુત્ર બુધનું આશ્રમ આ જંગલના પૂર્વ તરફ છે; તે હંમેશા પોતાના પિતાને મળવા જાય છે.
અનેનૈવ પથા સોમં પિતરં સ બુધો ગ્રહઃ દ્રષ્ટું યાતિ તતો નિત્યં નમસ્કર્તું તથૈવ ચ
આ જ રસ્તે બુધ પોતાના પિતા સોમને મળવા જાય છે અને રોજ તેમનું વંદન કરવા પણ જાય છે.
યદા યાતિ બુધઃ શાન્તસ્ તદાત્માનં ચ દર્શય તં દૃષ્ટ્વા ત્વં તુ સુભગે સર્વકામાન્ અવાપ્સ્યસિ
જ્યારે શાંત બુધ આવે ત્યારે તું પોતાને દેખાડજે; હે સુભાગ્યવતી, તેને જોઈને તું બધાં ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરી લેશે.
તામ્ આશ્વાસ્ય તતઃ સુભ્રૂર્ યક્ષિણ્ય્ અન્તરધીયત યક્ષિણી સા તમ્ આચષ્ટ યક્ષો ઽપિ સુખમ્ આપ્તવાન્
પછી યક્ષિણી એ તેને આશ્વાસન આપ્યું અને અદૃશ્ય થઈ ગઈ; યક્ષિણી એ આ વાત કહી અને યક્ષ પણ સુખી થયો.