જિત્વા યક્ષાન્ બહુવિધાન્ ઉવાસ દશ શર્વરીઃ યક્ષેશ્વરો મૃગો ભૂત્વા ભાર્યયાપિ વને વસન્
વિવિધ પ્રકારના યક્ષોને જીત્યા પછી, તેણે દસ રાતો ત્યાં વિતાવી; યક્ષોના સ્વામી હરણ બની પોતાની પત્ની સાથે જંગલમાં રહેવા લાગ્યા.
હૃતગેહો વનં પ્રાપ્તો હૃતભૃત્યઃ સ યક્ષિણીમ્ પ્રાહ ચિન્તાપરો ભૂત્વા મૃગીરૂપધરાં પ્રિયામ્
ઘર અને સેવકો ગુમાવીને, તે જંગલમાં ગયો; ચિંતિત થઈને, તેણે હરણ રૂપ ધારણ કરેલી પોતાની યક્ષિણી પત્નીને કહ્યું.
રાજા ઽયં દુર્મનાઃ કાન્તે વ્યસનાસક્તમાનસઃ કથમ્ આયાતિ વિપદં તત્રોપાયો વિચિન્ત્યતામ્
'પ્રિયે, આ રાજા દુઃખી છે, તેનું મન દુઃખમાં ફસાયું છે; તેને આ મુશ્કેલી કેમ આવી છે? હવે તેનો ઉપાય વિચારવો જોઈએ.'
પાપર્દ્ધિવ્યસનાન્તાનિ રાજ્યાન્ય્ અખિલભૂભુજામ્ પ્રાપયોમાવનં સુભ્રૂર્ મૃગી ભૂત્વા મનોહરા
'પૃથ્વીના બધા રાજાઓનું રાજ્ય અંતે દુઃખ અને દુર્વ્યસનથી ભરેલું છે; સુન્દરી, ચાલો આપણે જંગલમાં જઈએ, તું મનમોહક હરણ બની જા.'
પ્રવિશેત્ તત્ર રાજાયં સ્ત્રી ભવિષ્યત્ય્ અસંશયમ્ કરણીયં ત્વયા ભદ્રે ન ચૈતદ્ યુજ્યતે મમ અહં તુ પુરુષો યેન ત્વં પુનઃ સ્ત્રી ચ યક્ષિણી
'ત્યાં રાજા ચોક્કસ અંદર આવશે અને કોઈ સ્ત્રી બની જશે; હે ભદ્રે, આ કામ તારે કરવું છે, મને તો યોગ્ય લાગતું નથી. હું પુરુષ છું અને તું ફરીથી સ્ત્રી, યક્ષિણી છે.'
કથં ત્વયા ન ગન્તવ્યમ્ ઉમાવનમ્ અનુત્તમમ્ ગતે ઽપિ ત્વયિ કો દોષસ્ તન્ મે કથય તત્ત્વતઃ
'તું ઉમા વન જેવા ઉત્તમ જંગલમાં કેમ ન જઈ શકે? જો તું જાય પણ, તેમાં શું દોષ છે? મને સાચું કહો.'
હિમવત્પર્વતશ્રેષ્ઠ ઉમયા સહિતઃ શિવઃ દેવૈર્ ગણૈર્ અનુવૃતો વિચચાર યથાસુખમ્ પાર્વતી શંકરં પ્રાહ કદાચિદ્ રહસિ સ્થિતમ્
'હિમવત પર્વત પર, ઉમાના સાથે શિવજી દેવો અને પોતાના સેવકો સાથે આનંદથી ફરતા હતા. એક દિવસ પાર્વતીએ એકાંતમાં શંકરજીને કહ્યું.'
સ્ત્રીણામ્ એષ સ્વભાવો ઽસ્તિ રતં ગોપાયિતં ભવેત્ તસ્માન્ મે નિયતં દેશમ્ આજ્ઞયા રક્ષિતં તવ
'સ્ત્રીઓનું સ્વભાવ એવું છે કે આનંદને સાચવવું પડે; તેથી, હે પ્રભુ, તમારી આજ્ઞાથી મારું સ્થાન સુરક્ષિત રહેવું જોઈએ.'
દેહિ મે ત્રિદશેશાન ઉમાવનમ્ ઇતિ શ્રુતમ્ વિના ત્વયા ગણેશેન કાર્ત્તિકેયેન નન્દિના
'હે દેવોના સ્વામી, મને ઉમા વન આપો, જેનું મેં સાંભળ્યું છે; પણ તમારી, ગણેશ, કાર્તિકેય કે નંદી વિના.'
યસ્ ત્વ્ અત્ર પ્રવિશેન્ નાથ સ્ત્રીત્વં તસ્ય ભવેદ્ ઇતિ
'હે નાથ, અહીં જે કોઈ પ્રવેશે, તે સ્ત્રી બની જશે.'
ઇત્ય્ આજ્ઞોમાવને દત્તા પ્રસન્નેનેન્દુમૌલિના કિં કરોમિ પુમાન્ કાન્તે ત્વયા પ્રણયનાર્દિતઃ તસ્માન્ મયા ન ગન્તવ્યમ્ ઉમાયા વનમ્ ઉત્તમમ્
'આ રીતે ચંદ્રશિખરવાળાએ ઉમા વન માટે આજ્ઞા આપી. પ્રિયે, હું પુરુષ છું અને તારા પ્રેમથી વ્યાકુળ છું, હવે શું કરું? તેથી હું ઉમાનું ઉત્તમ વન જઇ શકતો નથી.'
તદ્ ભર્તૃવચનં શ્રુત્વા યક્ષિણી કામરૂપિણી મૃગી ભૂત્વા વિશાલાક્ષી ઇલસ્ય પુરતો ઽભવત્
પતિના વચન સાંભળી, રૂપ બદલવાની શક્તિ ધરાવતી યક્ષિણી વિશાળ આંખોવાળી હરણ બની ઇલાના સામે આવી.
યક્ષસ્ તુ સંસ્થિતસ્ તત્ર દદર્શેલો મૃગીં તદા મૃગયાસક્તચિત્તો વૈ મૃગીં દૃષ્ટ્વા વિશેષતઃ
યક્ષ ત્યાં ઊભો હતો ત્યારે, તેણે ઇલાની હરણીને જોયી; તેનો મન શિકારની મજા તરફ ખેંચાઈ ગયો, ખાસ કરીને જ્યારે તેણે હરણીને જોઈ.
એક એવ હયારૂઢો નિર્યયૌ તાં મૃગીમ્ અનુ સાકર્ષત શનૈસ્ તં તુ રાજાનં મૃગયાકુલમ્
રાજા એકલો ઘોડા પર ચડીને હરણીને પाछળ ગયો; હરણ ધીમે ધીમે રાજાને, જે શિકારમાં તલીન હતો, ખેંચતી ગઈ.
શનૈર્ જગામ સા તત્ર યદ્ ઉમાવનમ્ ઉચ્યતે અદૃશ્યા તુ મૃગી તસ્મૈ દર્શયન્તી ક્વચિત્ ક્વચિત્
હરણ ધીમે ધીમે ઉમા વન તરફ ગઈ; ક્યારેક તે રાજાને દેખાતી, ક્યારેક અદૃશ્ય થઈ જતી.
તિષ્ઠન્તી ચૈવ ગચ્છન્તી ધાવન્તી ચ વિભીતવત્ હરિણી ચપલાક્ષી સા તમ્ આકર્ષદ્ ઉમાવનમ્
ક્યારેક ઊભી રહી, ક્યારેક ચાલતી, ક્યારેક ડરીને દોડતી, ચંચળ આંખોવાળી હરણ એ રાજાને ઉમા વન તરફ ખેંચતી રહી.
અનુપ્રાપ્તો હયારૂઢસ્ તત્ પ્રાપ સ ઉમાવનમ્ ઉમાવનં પ્રવિષ્ટં તં જ્ઞાત્વા સા યક્ષિણી તદા
ઘોડા પર સવાર થઈને તે ઉમાવન પહોંચ્યો. તેને ઉમાવનમાં પ્રવેશ કર્યો છે એ જાણતાં જ યક્ષિણીએ તેને ઓળખી લીધો.
મૃગીરૂપં પરિત્યજ્ય યક્ષિણી કામરૂપિણી દિવ્યરૂપં સમાસ્થાય ચાશોકતરુસંનિધૌ
મૃગનું રૂપ છોડીને, ઈચ્છાએ જેવું રૂપ ધારણ કરી શકે એવી યક્ષિણીએ દિવ્ય રૂપ ધારણ કર્યું અને આશોક વૃક્ષ પાસે જઈ ઊભી રહી.
તચ્છાખાલમ્બિતકરા દિવ્યગન્ધાનુલેપના દિવ્યરૂપધરા તન્વી કૃતકાર્યા સમા તદા
એ વખતે તે યક્ષિણી ડાળ પર હાથ રાખીને ઊભી રહી, દિવ્ય સુગંધના લપસણથી સુગંધિત, સુકુમાર અને દિવ્ય રૂપે શોભતી, પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરી ચૂકી હતી.
હસન્તી નૃપતિં પ્રેક્ષ્ય શ્રાન્તં હયગતં તદા મૃગીમ્ આલોકયન્તં તં ચપલાક્ષમ્ ઇલં તદા
રાજાને ઘોડા પર થાકેલો જોઈ, અને તેની ચંચળ આંખો મૃગ તરફ જોતાં જોઈ, તે યક્ષિણી હસવા લાગી.
ભર્તૃવાક્યમ્ અશેષેણ સ્મરન્તી પ્રાહ ભૂમિપમ્
પતિના શબ્દો સંપૂર્ણપણે યાદ રાખીને, યક્ષિણીએ પછી રાજાને કહ્યુ.
હયારૂઢાબલા તન્વિ ક્વ એકૈવ તુ ગચ્છસિ પુરુષસ્ય ચ વેષેણ ઇલે કમ્ અનુયાસ્યસિ
નાજુક કન્યા, ઘોડા પર સવાર થઈને, એકલી ક્યાં જઈ રહી છે? અને પુરુષના વેશમાં, ઈલા, તું કોને અનુસરી રહી છે?
ઇલેતિ વચનં શ્રુત્વા રાજાસૌ ક્રોધમૂર્છિતઃ યક્ષિણીં ભર્ત્સયિત્વાસૌ તામ્ અપૃચ્છન્ મૃગીં પુનઃ
‘ઈલે’ એમ બોલાતા શબ્દો સાંભળી, રાજા ક્રોધથી ભરાઈ ગયો. તેણે યક્ષિણીને ડાટીને, ફરી મૃગને પ્રશ્ન કર્યો.
તથાપિ યક્ષિણી પ્રાહ ઇલે કિમ્ અનુવીક્ષસે ઇલેતિ વચનં શ્રુત્વા ધૃતચાપો હયસ્થિતઃ
છતાંય યક્ષિણીએ કહ્યું: 'ઈલા, તું મને કેમ વારંવાર જોઈ રહી છે?' એ શબ્દો સાંભળી, ધનુષ ધારણ કરીને, તે ઘોડા પર જ ઊભો રહ્યો.
કુપિતો દર્શયામ્ આસ ત્રૈલોક્યવિજયી ધનુઃ પુનઃ સા પ્રાહ નૃપતિં મહાત્માનમ્ ઇલે સ્વયમ્
ક્રોધિત થઈને, ત્રણેય લોકને જીતનાર રાજાએ પોતાનું ધનુષ બતાવ્યું. ત્યારે યક્ષિણી ફરીથી મહાન આત્માવાળા રાજા ઈલાને સંબોધીને બોલી.
પ્રેક્ષસ્વ પશ્ચાન્ માં બ્રૂહિ અસત્યાં સત્યવાદિનીમ્ તદા ચાલોકયદ્ રાજા સ્તનૌ તુઙ્ગૌ ભુજાન્તરે
'પાછળ જોઈને પછી મને બોલ, હું સત્ય બોલનારી છું, અસત્ય નહીં.' ત્યારે રાજાએ તેના હાથ વચ્ચે ઊંચા સ્તનો જોયા.
કિમ્ ઇદં મમ સંજાતમ્ ઇત્ય્ એવં ચકિતો ઽભવત્
'આ મારા સાથે શું બન્યું?' એમ વિચારીને તે ગભરાઈ ગયો.
કિમ્ ઇદં મમ સંજાતં જાનીતે ભવતી સ્ફુટમ્ વદ સર્વં યથાતથ્યં ત્વં કા વા વદ સુવ્રતે
'આ મારા સાથે શું બન્યું છે? શું તને સ્પષ્ટ ખબર છે? બધું સાચું-સાચું કહો. તું કોણ છે? કહો, સુવ્રતા.'
હિમવત્કન્દરશ્રેષ્ઠે સમન્યુર્ વસતે પતિઃ યક્ષાણામ્ અધિપઃ શ્રીમાંસ્ તદ્ભાર્યાહં તુ યક્ષિણી
હિમવતની શ્રેષ્ઠ ગુફામાં મારા પતિ, યક્ષોના સ્વામી અને તેજસ્વી, રહે છે. હું તેમની પત્ની, યક્ષિણી છું.
યત્કન્દરે ભવાન્ રાજા તૂપવિષ્ટઃ સુશીતલે યસ્ય યક્ષા હતા મોહાત્ ત્વયા હિ સંગરં વિના
જેની ગુફામાં તું, રાજા, ઠંડકમાં આરામથી બેઠો છે, જેના યક્ષને તું અજાણપણે, યુદ્ધ વિના, મારી નાખ્યો છે.