તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં વૃદ્ધાસંગમમ્ ઉચ્યતે
તે સમયેથી એ તીર્થને વૃદ્ધાસંગમ કહેવાય છે.
ઇલાતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં સર્વસિદ્ધિકરં નૃણામ્ બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનાં પાવનં સર્વકામદમ્
એ ઇલા તીર્થ તરીકે ઓળખાય છે, જે મનુષ્યોને સર્વે સિદ્ધિઓ આપે છે, બ્રાહ્મણહત્યા જેવા પાપોને પવિત્ર કરે છે અને સર્વે ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે.
વૈવસ્વતાન્વયે જાત ઇલો નામ જનેશ્વરઃ મહત્યા સેનયા સાર્ધં જગામ મૃગયાવનમ્
વૈવસ્વત વંશમાં ઇલા નામે એક રાજા જન્મ્યા; તેઓ પોતાની મોટી સેના સાથે શિકાર કરવા માટે વનમાં ગયા.
પરિબભ્રામ ગહનં બહુવ્યાલસમાકુલમ્ નાનાકારદ્વિજયુતં વિટપૈઃ પરિશોભિતમ્
તેઓ ઘણા જંગલમાં ફર્યા, જ્યાં અનેક જંગલી પ્રાણીઓ હતા, વિવિધ પ્રકારના પક્ષીઓ અને વૃક્ષોના જૂથોથી શોભાયમાન હતું.
વનેચરં નૃપશ્રેષ્ઠો મૃગયાગતમાનસઃ તત્રૈવ મતિમ્ આધત્ત ઇલો ઽમાત્યાન્ અથાબ્રવીત્
શ્રેષ્ઠ રાજાએ, મનમાં શિકારની ઇચ્છા રાખીને, વનમાં ફર્યા; ત્યાં ઇલાએ મનમાં નક્કી કરીને પોતાના મંત્રીઓને કહ્યું.
ગચ્છન્તુ નગરં સર્વે મમ પુત્રેણ પાલિતમ્ દેશં કોશં બલં રાજ્યં પાલયન્તુ પુનશ્ ચ તમ્
તમારે બધા શહેરમાં પાછા જવું, જે મારા પુત્ર દ્વારા સંભાળવામાં આવે છે; દેશ, ખજાનો, સેના અને રાજ્યની સાથે સાથે મારા પુત્રની પણ રક્ષા કરજો.
વસિષ્ઠો ઽપિ તથા યાતુ આદાયાગ્નીન્ પિતેવ નઃ પત્નીભિઃ સહિતો ધીમાન્ અરણ્યે ઽહં વસામ્ય્ અથ
વશિષ્ઠ પણ, અમારા પિતાજી જેવું, અગ્નિ લઈને પત્નીઓ સાથે શહેરમાં જાય; હું તો વનમાં રહીશ.
અરણ્યભોગભુગ્ભિશ્ ચ વાજિવારણમાનુષૈઃ મૃગયાશીલિભિઃ કૈશ્ચિદ્ યાન્તુ સર્વ ઇતઃ પુરીમ્
જેઓ વનના આનંદમાં, ઘોડા, હાથી, મનુષ્ય અને કેટલાક શિકારપ્રેમીઓ છે, તેઓ પણ અહીંથી શહેર તરફ જાય.
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા યયુસ્ તે ઽપિ સ્વયં પ્રાયાચ્ છનૈર્ ગિરિમ્ હિમવન્તં રત્નમયં વસંસ્ તત્ર ઇલો નૃપઃ
'તેમ જ થાઓ' એમ કહી તેઓ ચાલ્યા ગયા; ઇલા ધીરે ધીરે રત્નમય હિમવંત પર્વત તરફ ગયા અને ત્યાં રાજાએ નિવાસ કર્યો.
દદર્શ કન્દરં તત્ર નાનારત્નવિચિત્રિતમ્ તત્ર યક્ષેશ્વરઃ કશ્ચિત્ સમન્યુર્ ઇતિ વિશ્રુતઃ
ત્યાં તેમણે એક ગુફા જોઈ, જે વિવિધ રત્નોથી શોભાયમાન હતી; તેમાં સમન્યુ નામે પ્રસિદ્ધ યક્ષેશ્વર રહેતા હતા.
તસ્ય ભાર્યા સમાનામ્ની ભર્તૃવ્રતપરાયણા તસ્મિન્ વસત્ય્ અસૌ યક્ષો રમણીયે નગોત્તમે
તેમની પત્ની સમાના નામે, પતિની today નિષ્ઠાવાન, એ સુંદર ઉત્તમ નગરીમાં યક્ષ સાથે રહેતી હતી.
મૃગરૂપેણ વ્યચરદ્ ભાર્યયા સ મહામતિઃ સ્વેચ્છયા સ્વવને યક્ષઃ ક્રીડતે નૃત્યગીતકૈઃ
એ મહામતિ યક્ષ પોતાની પત્ની સાથે હરણના રૂપમાં પોતાના વનમાં ફરતા અને નૃત્ય-ગાનથી આનંદ કરતા.
ઇત્થં સ યક્ષો જાનાતિ મૃગરૂપધરો ઽપિ ચ ઇલસ્ તુ તં ન જાનાતિ કન્દરં યક્ષપાલિતમ્
આ રીતે યક્ષ, હરણના રૂપમાં હોવા છતાં, બધું જાણતો હતો; પણ ઇલાને ખબર નહોતી કે એ ગુફા યક્ષ દ્વારા રક્ષાતી હતી.
યક્ષસ્ય ગેહં વિપુલં નાનારત્નવિચિત્રિતમ્ તત્રોપવિષ્ટો નૃપતિર્ મહત્યા સેનયા વૃતઃ
યક્ષનું વિશાળ ઘર, જે વિવિધ રત્નોથી શોભાયમાન હતું, ત્યાં રાજા પોતાની મોટી સેના સાથે બેઠા હતા.
વાસં ચક્રે સ તત્રૈવ ગેહે યક્ષસ્ય ધીમતઃ સ યક્ષો ઽધર્મકોપેન ભાર્યયા મૃગરૂપધૃક્
ત્યાં જ રાજાએ બુદ્ધિશાળી યક્ષના ઘરમાં નિવાસ કર્યો; યક્ષ, અધર્મથી ક્રોધિત થઈ, પોતાની પત્ની સાથે હરણના રૂપમાં હતો.
ઇલં જેતું ન શક્નોમિ યાચિતો ન દદાતિ ચ હૃતં ગેહં મમાનેન કિં કરોમીત્ય્ અચિન્તયત્
'હું ઇલાને જીતવા સમર્થ નથી, માગું તો આપે પણ નથી; મારો ઘર તેણે લઈ લીધો છે—હવે હું શું કરું?' એમ યક્ષ વિચારી રહ્યો.
યુધિ મત્તં કથં હન્યાં ચેતિ સ્થિત્વા સ યક્ષરાટ્ આત્મીયાન્ પ્રેષયામ્ આસ યક્ષાઞ્ શૂરાન્ ધનુર્ધરાન્
'મદમાં ચૂર એવા ઇલાને યુદ્ધમાં કેવી રીતે મારું?' એમ વિચારી, યક્ષરાજાએ પોતાના શૂરવીર ધનુર્ધારી યક્ષોને મોકલ્યા.
યુદ્ધે જિત્વા ચ રાજાનમ્ ઇલમ્ ઉદ્ધતદન્તિનમ્ ગૃહાદ્ યથાન્યતો યાતિ મમ તત્ કર્તુમ્ અર્હથ
યુદ્ધમાં ઉગ્ર દંતવાળા ઇલાને જીત્યા પછી, તમે તેને મારા ઘરમાંથી બહાર કાઢો, જેમ બીજાને કાઢવામાં આવે છે.
યક્ષેશ્વરસ્ય તદ્ વાક્યાદ્ યક્ષાસ્ તે યુદ્ધદુર્મદાઃ ઇલં ગત્વાબ્રુવન્ સર્વે નિર્ગચ્છાસ્માદ્ ગુહાલયાત્
યક્ષોના સ્વામીના આદેશથી, યુદ્ધમાં મસ્ત થયેલા બધા યક્ષો ઇલાના પાસે ગયા અને કહ્યું: 'આ ગુહામાંથી બહાર આવો.'
ન ચેદ્ યુદ્ધાત્ પરિભ્રષ્ટઃ પલાય્ય ક્વ ગમિષ્યસિ તદ્ યક્ષવચનાત્ કોપાદ્ યુદ્ધં ચક્રે સ રાજરાટ્
'જો યુદ્ધમાં હારીને ભાગી ન જશો, તો પછી ક્યાં જશો?' એમ યક્ષોએ કહ્યું ત્યારે રાજાએ ગુસ્સે થઈ યુદ્ધ શરૂ કર્યું.
જિત્વા યક્ષાન્ બહુવિધાન્ ઉવાસ દશ શર્વરીઃ યક્ષેશ્વરો મૃગો ભૂત્વા ભાર્યયાપિ વને વસન્
વિવિધ પ્રકારના યક્ષોને જીત્યા પછી, તેણે દસ રાતો ત્યાં વિતાવી; યક્ષોના સ્વામી હરણ બની પોતાની પત્ની સાથે જંગલમાં રહેવા લાગ્યા.
હૃતગેહો વનં પ્રાપ્તો હૃતભૃત્યઃ સ યક્ષિણીમ્ પ્રાહ ચિન્તાપરો ભૂત્વા મૃગીરૂપધરાં પ્રિયામ્
ઘર અને સેવકો ગુમાવીને, તે જંગલમાં ગયો; ચિંતિત થઈને, તેણે હરણ રૂપ ધારણ કરેલી પોતાની યક્ષિણી પત્નીને કહ્યું.
રાજા ઽયં દુર્મનાઃ કાન્તે વ્યસનાસક્તમાનસઃ કથમ્ આયાતિ વિપદં તત્રોપાયો વિચિન્ત્યતામ્
'પ્રિયે, આ રાજા દુઃખી છે, તેનું મન દુઃખમાં ફસાયું છે; તેને આ મુશ્કેલી કેમ આવી છે? હવે તેનો ઉપાય વિચારવો જોઈએ.'
પાપર્દ્ધિવ્યસનાન્તાનિ રાજ્યાન્ય્ અખિલભૂભુજામ્ પ્રાપયોમાવનં સુભ્રૂર્ મૃગી ભૂત્વા મનોહરા
'પૃથ્વીના બધા રાજાઓનું રાજ્ય અંતે દુઃખ અને દુર્વ્યસનથી ભરેલું છે; સુન્દરી, ચાલો આપણે જંગલમાં જઈએ, તું મનમોહક હરણ બની જા.'
પ્રવિશેત્ તત્ર રાજાયં સ્ત્રી ભવિષ્યત્ય્ અસંશયમ્ કરણીયં ત્વયા ભદ્રે ન ચૈતદ્ યુજ્યતે મમ અહં તુ પુરુષો યેન ત્વં પુનઃ સ્ત્રી ચ યક્ષિણી
'ત્યાં રાજા ચોક્કસ અંદર આવશે અને કોઈ સ્ત્રી બની જશે; હે ભદ્રે, આ કામ તારે કરવું છે, મને તો યોગ્ય લાગતું નથી. હું પુરુષ છું અને તું ફરીથી સ્ત્રી, યક્ષિણી છે.'
કથં ત્વયા ન ગન્તવ્યમ્ ઉમાવનમ્ અનુત્તમમ્ ગતે ઽપિ ત્વયિ કો દોષસ્ તન્ મે કથય તત્ત્વતઃ
'તું ઉમા વન જેવા ઉત્તમ જંગલમાં કેમ ન જઈ શકે? જો તું જાય પણ, તેમાં શું દોષ છે? મને સાચું કહો.'
હિમવત્પર્વતશ્રેષ્ઠ ઉમયા સહિતઃ શિવઃ દેવૈર્ ગણૈર્ અનુવૃતો વિચચાર યથાસુખમ્ પાર્વતી શંકરં પ્રાહ કદાચિદ્ રહસિ સ્થિતમ્
'હિમવત પર્વત પર, ઉમાના સાથે શિવજી દેવો અને પોતાના સેવકો સાથે આનંદથી ફરતા હતા. એક દિવસ પાર્વતીએ એકાંતમાં શંકરજીને કહ્યું.'
સ્ત્રીણામ્ એષ સ્વભાવો ઽસ્તિ રતં ગોપાયિતં ભવેત્ તસ્માન્ મે નિયતં દેશમ્ આજ્ઞયા રક્ષિતં તવ
'સ્ત્રીઓનું સ્વભાવ એવું છે કે આનંદને સાચવવું પડે; તેથી, હે પ્રભુ, તમારી આજ્ઞાથી મારું સ્થાન સુરક્ષિત રહેવું જોઈએ.'
દેહિ મે ત્રિદશેશાન ઉમાવનમ્ ઇતિ શ્રુતમ્ વિના ત્વયા ગણેશેન કાર્ત્તિકેયેન નન્દિના
'હે દેવોના સ્વામી, મને ઉમા વન આપો, જેનું મેં સાંભળ્યું છે; પણ તમારી, ગણેશ, કાર્તિકેય કે નંદી વિના.'
યસ્ ત્વ્ અત્ર પ્રવિશેન્ નાથ સ્ત્રીત્વં તસ્ય ભવેદ્ ઇતિ
'હે નાથ, અહીં જે કોઈ પ્રવેશે, તે સ્ત્રી બની જશે.'