ઋષીણાં વચનં શ્રુત્વા ઉભાવ્ અપિ સુદુઃખિતૌ લજ્જિતૌ ચ મહાપ્રાજ્ઞૌ ગૌતમો ભાર્યયા સહ પપ્રચ્છ મુનિશાર્દૂલમ્ અગસ્ત્યમ્ ઋષિસત્તમમ્
મુનિઓના વચન સાંભળી બંને ખૂબ દુઃખી અને શરમાઈ ગયા; મહાપંડિત ગૌતમ પત્ની સાથે અગસ્ત્ય મુનિશ્રેષ્ઠને પૂછવા ગયા.
કો દેશઃ કિમ્ ઉ તીર્થં વા યત્ર શ્રેયઃ સમાપ્યતે શીઘ્રમ્ એવ મહાપ્રાજ્ઞ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્
કયો દેશ કે કયું તીર્થ એવું છે જ્યાં જલ્દીથી શ્રેષ્ઠ ફળ મળે, મહાપંડિત? જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે?
વદદ્ભિર્ મુનિભિર્ બ્રહ્મન્ મયા શ્રુતમ્ ઇદં વચઃ સર્વે કામાસ્ તત્ર પૂર્ણા ગૌતમ્યાં નાત્ર સંશયઃ
હે બ્રાહ્મણ, મેં મુનિઓના મોઢેથી આ વાત સાંભળી છે કે ગૌતમીમાં સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
તસ્માદ્ ગચ્છ મહાબુદ્ધે ગૌતમીં પાપનાશિનીમ્ અહં ત્વામ્ અનુયાસ્યામિ યથેચ્છસિ તથા કુરુ
એથી, હે મહાન બુદ્ધિવાળા, તું પાપ નાશ કરતી ગૌતમીએ જા; હું તારી પાછળ આવીશ. તારી ઈચ્છા પ્રમાણે કર.
એતચ્ છ્રુત્વાગસ્ત્યવાક્યં વૃદ્ધયા ગૌતમો ઽભ્યગાત્ તત્ર તેપે તપસ્ તીવ્રં પત્ન્યા સ ભગવાન્ ઋષિઃ
અગસ્ત્યના વચન સાંભળી, વૃદ્ધ સ્ત્રી સાથે ગૌતમ ત્યાં ગયો; એ મહાન ઋષિએ પત્ની સાથે કઠિન તપ કર્યું.
સ્તુતિં ચકાર દેવસ્ય શંભોર્ વિષ્ણોસ્ તથૈવ ચ ગઙ્ગાં ચ તોષયામ્ આસ ભાર્યાર્થં ભગવાન્ ઋષિઃ
એ મહાન ઋષિએ ભગવાન શંભુ અને વિષ્ણુની સ્તુતિ કરી અને પોતાની પત્ની માટે ગંગાને પ્રસન્ન કરી.
ખિન્નાત્મનામ્ અત્ર ભવે ત્વમ્ એવ શરણં શિવઃ મરુભૂમાવ્ અધ્વગાનાં વિટપીવ પ્રિયાયુતઃ
હે શિવ, આ જગતમાં થાકેલા મનવાળાઓ માટે તું જ એક આશરો છે, જેમ રણમાં મુસાફરો માટે છાંયાવાળો પ્રિય વૃક્ષ હોય છે.
ઉચ્ચાવચાનાં ભૂતાનાં સર્વથા પાપનોદનઃ સસ્યાનાં ઘનવત્ કૃષ્ણ ત્વમ્ અવગ્રહશોષિણામ્
હે કૃષ્ણ, તું બધા ઊંચા-નીચા જીવોના પાપ દૂર કરનારો છે; સુકાઈ ગયેલા પાક માટે મેઘ જેમ છે, તેમ તું દુઃખી લોકો માટે છે.
વૈકુણ્ઠદુર્ગનિઃશ્રેણિસ્ ત્વં પીયૂષતરંગિણી અધોગતાનાં તપ્તાનાં શરણં ભવ ગૌતમિ
તું વૈકુંઠના કિલ્લામાંથી બહાર આવવાનો રસ્તો છે; તું અમૃત જેવી લહેરો ધરાવતી નદી છે. હે ગૌતમિ, પડેલા અને દુઃખી લોકો માટે આશરો બન.
તતસ્ તુષ્ટાવદદ્ વાક્યં ગૌતમં વૃદ્ધયા યુતમ્ શરણાગતદીનાર્તં શરણ્યા ગૌતમી મુદા
પછી ગૌતમિએ, આશ્રય લેનારા દુઃખી ગૌતમ અને વૃદ્ધ સ્ત્રીને જોઈ આનંદથી વચન કહ્યાં.
અભિષિઞ્ચસ્વ ભાર્યાં ત્વં મજ્જલૈર્ મન્ત્રસંયુતૈઃ કલશૈર્ ઉપચારૈશ્ ચ તતઃ પત્ની તવ પ્રિયા
તું મંત્રમિશ્રિત જળથી, કળશ અને યોગ્ય ઉપચારથી તારી પત્નીનું અભિષેક કર; પછી તારી પ્રિય પત્ની—
સુરૂપા ચારુસર્વાઙ્ગી સુભગા ચારુલોચના સર્વલક્ષણસંપૂર્ણા રમ્યરૂપમ્ અવાપ્સ્યતિ
એ સુંદર, સૌમ્ય અંગોવાળી, ભાગ્યશાળી, મનોહર આંખોવાળી અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત બની મનમોહક રૂપ પામશે.
રૂપવત્યા પુનસ્ ત્વં વૈ ભાર્યયા ચાભિષેચિતઃ સર્વલક્ષણસંપૂર્ણઃ કાન્તં રૂપમ્ અવાપ્સ્યસિ
પછી તું પણ, રૂપવતી પત્નીથી અભિષેક પામી, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત સુંદર રૂપ પામશે.
તથેતિ ગાઙ્ગવચનાદ્ યથોક્તં તૌ ચ ચક્રતુઃ સુરૂપતામ્ ઉભૌ પ્રાપ્તૌ ગૌતમ્યાશ્ ચ પ્રસાદતઃ
ગંગાના વચન પર 'એવું જ થાઓ' કહી, બંનેએ જે કહેવાયું તે કર્યું; ગૌતમિની કૃપાથી બંને સુંદર રૂપ પામ્યા.
અભિષેકોદકં યચ્ ચ સા નદી સમજાયત તસ્યા નામ્ના તુ વિખ્યાતા વૃદ્ધાયા મુનિસત્તમ
અભિષેક માટે જે જળ વપરાયું, એ જ નદી બની; હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ, એ વૃદ્ધા નામથી પ્રસિદ્ધ થઈ.
વૃદ્ધા નદીતિ વિખ્યાતા ગૌતમો ઽપિ તથોચ્યતે વૃદ્ધગૌતમ ઇત્ય્ ઉક્ત ઋષિભિઃ સમવાસિભિઃ વૃદ્ધા તુ ગૌતમીં પ્રાહ ગઙ્ગાં પ્રત્યક્ષરૂપિણીમ્
એ નદી 'વૃદ્ધા' તરીકે જાણીતી થઈ અને ગૌતમ પણ ઋષિઓમાં 'વૃદ્ધગૌતમ' કહેવાયો; વૃદ્ધાએ ગૌતમિ, જે ગંગા સ્વરૂપે પ્રગટ હતી, તેને સંબોધી.
મન્નામ્નીયં નદી દેવિ વૃદ્ધા ચેત્ય્ અભિધીયતામ્ ત્વયા ચ સંગમસ્ તસ્યાસ્ તસ્યાસ્ તીર્થમ્ અનુત્તમમ્
હે દેવી, આ નદીનું નામ મારા નામે 'વૃદ્ધા' રાખો; અને તારો એના સાથે સંગમ સર્વ શ્રેષ્ઠ તીર્થ બની રહે.
રૂપસૌભાગ્યસંપત્તિપુત્રપૌત્રપ્રવર્ધનમ્ આયુરારોગ્યકલ્યાણં જયપ્રીતિવિવર્ધનમ્ સ્નાનદાનાદિહોમૈશ્ ચ પિતૄણાં પાવનં પરમ્
અહીં સ્નાન, દાન અને હવનથી સૌંદર્ય, સૌભાગ્ય, સંતાન-પૌત્રમાં વૃદ્ધિ, આયુષ્ય, આરોગ્ય, કલ્યાણ, વિજય અને પ્રેમ વધશે; અને પિતૃઓને પણ મહાન પવિત્રતા મળશે.
અસ્ત્વ્ ઇત્ય્ આહ ચ તાં ગઙ્ગા સુવૃદ્ધાં ગૌતમપ્રિયામ્ ગૌતમસ્થાપિતં લિઙ્ગં વૃદ્ધાનામ્નૈવ કીર્તિતમ્
ગંગાએ વૃદ્ધા, ગૌતમપ્રિયને 'એવું જ થાઓ' કહ્યું; અને ગૌતમ દ્વારા સ્થાપિત લિંગ 'વૃદ્ધા' નામે પ્રસિદ્ધ થયું.
તત્રૈવ ચ મુદં પ્રાપ્તો વૃદ્ધયા મુનિસત્તમઃ તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ સર્વાભીષ્ટપ્રદાયકમ્
ત્યાં એ શ્રેષ્ઠ ઋષિ વૃદ્ધા સાથે આનંદ પામ્યો; ત્યાં સ્નાન અને દાનથી સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે.
તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં વૃદ્ધાસંગમમ્ ઉચ્યતે
તે સમયેથી એ તીર્થને વૃદ્ધાસંગમ કહેવાય છે.
ઇલાતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં સર્વસિદ્ધિકરં નૃણામ્ બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનાં પાવનં સર્વકામદમ્
એ ઇલા તીર્થ તરીકે ઓળખાય છે, જે મનુષ્યોને સર્વે સિદ્ધિઓ આપે છે, બ્રાહ્મણહત્યા જેવા પાપોને પવિત્ર કરે છે અને સર્વે ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે.
વૈવસ્વતાન્વયે જાત ઇલો નામ જનેશ્વરઃ મહત્યા સેનયા સાર્ધં જગામ મૃગયાવનમ્
વૈવસ્વત વંશમાં ઇલા નામે એક રાજા જન્મ્યા; તેઓ પોતાની મોટી સેના સાથે શિકાર કરવા માટે વનમાં ગયા.
પરિબભ્રામ ગહનં બહુવ્યાલસમાકુલમ્ નાનાકારદ્વિજયુતં વિટપૈઃ પરિશોભિતમ્
તેઓ ઘણા જંગલમાં ફર્યા, જ્યાં અનેક જંગલી પ્રાણીઓ હતા, વિવિધ પ્રકારના પક્ષીઓ અને વૃક્ષોના જૂથોથી શોભાયમાન હતું.
વનેચરં નૃપશ્રેષ્ઠો મૃગયાગતમાનસઃ તત્રૈવ મતિમ્ આધત્ત ઇલો ઽમાત્યાન્ અથાબ્રવીત્
શ્રેષ્ઠ રાજાએ, મનમાં શિકારની ઇચ્છા રાખીને, વનમાં ફર્યા; ત્યાં ઇલાએ મનમાં નક્કી કરીને પોતાના મંત્રીઓને કહ્યું.
ગચ્છન્તુ નગરં સર્વે મમ પુત્રેણ પાલિતમ્ દેશં કોશં બલં રાજ્યં પાલયન્તુ પુનશ્ ચ તમ્
તમારે બધા શહેરમાં પાછા જવું, જે મારા પુત્ર દ્વારા સંભાળવામાં આવે છે; દેશ, ખજાનો, સેના અને રાજ્યની સાથે સાથે મારા પુત્રની પણ રક્ષા કરજો.
વસિષ્ઠો ઽપિ તથા યાતુ આદાયાગ્નીન્ પિતેવ નઃ પત્નીભિઃ સહિતો ધીમાન્ અરણ્યે ઽહં વસામ્ય્ અથ
વશિષ્ઠ પણ, અમારા પિતાજી જેવું, અગ્નિ લઈને પત્નીઓ સાથે શહેરમાં જાય; હું તો વનમાં રહીશ.
અરણ્યભોગભુગ્ભિશ્ ચ વાજિવારણમાનુષૈઃ મૃગયાશીલિભિઃ કૈશ્ચિદ્ યાન્તુ સર્વ ઇતઃ પુરીમ્
જેઓ વનના આનંદમાં, ઘોડા, હાથી, મનુષ્ય અને કેટલાક શિકારપ્રેમીઓ છે, તેઓ પણ અહીંથી શહેર તરફ જાય.
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા યયુસ્ તે ઽપિ સ્વયં પ્રાયાચ્ છનૈર્ ગિરિમ્ હિમવન્તં રત્નમયં વસંસ્ તત્ર ઇલો નૃપઃ
'તેમ જ થાઓ' એમ કહી તેઓ ચાલ્યા ગયા; ઇલા ધીરે ધીરે રત્નમય હિમવંત પર્વત તરફ ગયા અને ત્યાં રાજાએ નિવાસ કર્યો.
દદર્શ કન્દરં તત્ર નાનારત્નવિચિત્રિતમ્ તત્ર યક્ષેશ્વરઃ કશ્ચિત્ સમન્યુર્ ઇતિ વિશ્રુતઃ
ત્યાં તેમણે એક ગુફા જોઈ, જે વિવિધ રત્નોથી શોભાયમાન હતી; તેમાં સમન્યુ નામે પ્રસિદ્ધ યક્ષેશ્વર રહેતા હતા.