તસ્માદ્ વાગીશ્વરી દેવી સા તે વિદ્યાં પ્રદાસ્યતિ અગ્નિશ્ ચ રૂપવાન્ દેવસ્ તવ રૂપં પ્રદાસ્યતિ
આથી, વાણીની દેવી તને વિદ્યા આપશે અને રૂપવાન અગ્નિદેવ તને સુંદરતા આપશે.
એવમ્ ઉક્ત્વા ગૌતમં તં વૃદ્ધોવાચ વિભાવસુમ્ પ્રાર્થયિત્વા સુવિદ્યં તં સુરૂપં ચાકરોન્ મુનિમ્
આ રીતે ગૌતમને કહી, વૃદ્ધાએ વિભાવસુને સંબોધ્યા; પ્રાર્થના કરીને, તેણે મુનિને વિદ્યા અને સુંદરતા યુક્ત બનાવ્યા.
તતઃ સુવિદ્યઃ સુભગઃ સુકાન્તો વૃદ્ધાં સ પત્નીમ્ અકરોત્ પ્રીતિયુક્તઃ તયા સ રેમે બહુલા મનોજ્ઞયા સમાઃ સુખં પ્રીતમના ગુહાયામ્
પછી, વિદ્યા, સૌભાગ્ય અને સુંદરતા પ્રાપ્ત કરીને, તેણે વૃદ્ધાને આનંદપૂર્વક પત્ની બનાવી; એ મનોહર અને પ્રિય પત્ની સાથે તેણે ગુફામાં ઘણા સુખી વર્ષો આનંદથી વિતાવ્યા.
કદાચિત્ તત્ર વસતોર્ દંપત્યોર્ મુદતોર્ ગિરૌ ગુહાયાં મુનિશાર્દૂલ આજગ્મુર્ મુનયો ઽમલાઃ
ક્યારેક, જ્યારે એ દંપતી આનંદથી પર્વતની ગુફામાં રહેતા હતા, ત્યારે શુદ્ધ મુનિઓ ત્યાં આવ્યા.
વસિષ્ઠવામદેવાદ્યા યે ચાન્યે ચ મહર્ષયઃ ભ્રમન્તઃ પુણ્યતીર્થાનિ પ્રાપ્નુવંસ્ તસ્ય તાં ગુહામ્
વશિષ્ઠ, વામદેવ અને બીજા મહર્ષિઓ, પવિત્ર તીર્થોમાં ફરતા, એ ગુફામાં પહોંચ્યા.
આગતાંસ્ તાન્ ઋષીઞ્ જ્ઞાત્વા ગૌતમઃ સહ ભાર્યયા સત્કારમ્ અકરોત્ તેષાં જહસુસ્ તં ચ કેચન
મુનિઓ આવ્યા એ જાણીને, ગૌતમ પત્ની સાથે મળીને તેમનું આદરપૂર્વક સ્વાગત કર્યું; તેમાથી કેટલાક હસ્યા.
યે બાલા યૌવનોન્મત્તા વયસા યે ચ મધ્યમાઃ વૃદ્ધાં ચ ગૌતમં પ્રેક્ષ્ય જહસુસ્ તત્ર કેચન
યૌવનમાં મસ્ત યુવાનો અને મધ્યવયск લોકો, ગૌતમ અને વૃદ્ધાને જોઈને, ત્યાં કેટલાક હસ્યા.
પુત્રો ઽયં તવ પૌત્રો વા વૃદ્ધે કો ગૌતમો ઽભવત્ સત્યં વદસ્વ કલ્યાણિ ઇત્ય્ એવં જહસુર્ દ્વિજાઃ
આ તમારો પુત્ર છે કે પૌત્ર? વૃદ્ધા, ગૌતમ કેમ થયો? સત્ય કહો, કલ્યાણી—એમ દ્વિજોએ હસતાં કહ્યું.
વિષં વૃદ્ધસ્ય યુવતી વૃદ્ધાયા અમૃતં યુવા ઇષ્ટાનિષ્ટસમાયોગો દૃષ્ટો ઽસ્માભિર્ અહો ચિરાત્
વૃદ્ધ માટે યુવાન સ્ત્રી તો ઝેર સમાન છે; વૃદ્ધા માટે યુવાન પુરુષ અમૃત છે. આવા વિરુદ્ધ સંગમને અમે બહુ સમય પછી જોયો છે.
ઇત્ય્ એવમ્ ઊચિરે કેચિદ્ દંપત્યોઃ શૃણ્વતોસ્ તદા એવમ્ ઉક્ત્વા કૃતાતિથ્યા યયુઃ સર્વે મહર્ષયઃ
એ રીતે કેટલાક બોલ્યા, દંપતી સાંભળી રહ્યા; આવું કહી અને આદર મળ્યા પછી બધા મહર્ષિઓ ચાલ્યા ગયા.
ઋષીણાં વચનં શ્રુત્વા ઉભાવ્ અપિ સુદુઃખિતૌ લજ્જિતૌ ચ મહાપ્રાજ્ઞૌ ગૌતમો ભાર્યયા સહ પપ્રચ્છ મુનિશાર્દૂલમ્ અગસ્ત્યમ્ ઋષિસત્તમમ્
મુનિઓના વચન સાંભળી બંને ખૂબ દુઃખી અને શરમાઈ ગયા; મહાપંડિત ગૌતમ પત્ની સાથે અગસ્ત્ય મુનિશ્રેષ્ઠને પૂછવા ગયા.
કો દેશઃ કિમ્ ઉ તીર્થં વા યત્ર શ્રેયઃ સમાપ્યતે શીઘ્રમ્ એવ મહાપ્રાજ્ઞ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્
કયો દેશ કે કયું તીર્થ એવું છે જ્યાં જલ્દીથી શ્રેષ્ઠ ફળ મળે, મહાપંડિત? જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે?
વદદ્ભિર્ મુનિભિર્ બ્રહ્મન્ મયા શ્રુતમ્ ઇદં વચઃ સર્વે કામાસ્ તત્ર પૂર્ણા ગૌતમ્યાં નાત્ર સંશયઃ
હે બ્રાહ્મણ, મેં મુનિઓના મોઢેથી આ વાત સાંભળી છે કે ગૌતમીમાં સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
તસ્માદ્ ગચ્છ મહાબુદ્ધે ગૌતમીં પાપનાશિનીમ્ અહં ત્વામ્ અનુયાસ્યામિ યથેચ્છસિ તથા કુરુ
એથી, હે મહાન બુદ્ધિવાળા, તું પાપ નાશ કરતી ગૌતમીએ જા; હું તારી પાછળ આવીશ. તારી ઈચ્છા પ્રમાણે કર.
એતચ્ છ્રુત્વાગસ્ત્યવાક્યં વૃદ્ધયા ગૌતમો ઽભ્યગાત્ તત્ર તેપે તપસ્ તીવ્રં પત્ન્યા સ ભગવાન્ ઋષિઃ
અગસ્ત્યના વચન સાંભળી, વૃદ્ધ સ્ત્રી સાથે ગૌતમ ત્યાં ગયો; એ મહાન ઋષિએ પત્ની સાથે કઠિન તપ કર્યું.
સ્તુતિં ચકાર દેવસ્ય શંભોર્ વિષ્ણોસ્ તથૈવ ચ ગઙ્ગાં ચ તોષયામ્ આસ ભાર્યાર્થં ભગવાન્ ઋષિઃ
એ મહાન ઋષિએ ભગવાન શંભુ અને વિષ્ણુની સ્તુતિ કરી અને પોતાની પત્ની માટે ગંગાને પ્રસન્ન કરી.
ખિન્નાત્મનામ્ અત્ર ભવે ત્વમ્ એવ શરણં શિવઃ મરુભૂમાવ્ અધ્વગાનાં વિટપીવ પ્રિયાયુતઃ
હે શિવ, આ જગતમાં થાકેલા મનવાળાઓ માટે તું જ એક આશરો છે, જેમ રણમાં મુસાફરો માટે છાંયાવાળો પ્રિય વૃક્ષ હોય છે.
ઉચ્ચાવચાનાં ભૂતાનાં સર્વથા પાપનોદનઃ સસ્યાનાં ઘનવત્ કૃષ્ણ ત્વમ્ અવગ્રહશોષિણામ્
હે કૃષ્ણ, તું બધા ઊંચા-નીચા જીવોના પાપ દૂર કરનારો છે; સુકાઈ ગયેલા પાક માટે મેઘ જેમ છે, તેમ તું દુઃખી લોકો માટે છે.
વૈકુણ્ઠદુર્ગનિઃશ્રેણિસ્ ત્વં પીયૂષતરંગિણી અધોગતાનાં તપ્તાનાં શરણં ભવ ગૌતમિ
તું વૈકુંઠના કિલ્લામાંથી બહાર આવવાનો રસ્તો છે; તું અમૃત જેવી લહેરો ધરાવતી નદી છે. હે ગૌતમિ, પડેલા અને દુઃખી લોકો માટે આશરો બન.
તતસ્ તુષ્ટાવદદ્ વાક્યં ગૌતમં વૃદ્ધયા યુતમ્ શરણાગતદીનાર્તં શરણ્યા ગૌતમી મુદા
પછી ગૌતમિએ, આશ્રય લેનારા દુઃખી ગૌતમ અને વૃદ્ધ સ્ત્રીને જોઈ આનંદથી વચન કહ્યાં.
અભિષિઞ્ચસ્વ ભાર્યાં ત્વં મજ્જલૈર્ મન્ત્રસંયુતૈઃ કલશૈર્ ઉપચારૈશ્ ચ તતઃ પત્ની તવ પ્રિયા
તું મંત્રમિશ્રિત જળથી, કળશ અને યોગ્ય ઉપચારથી તારી પત્નીનું અભિષેક કર; પછી તારી પ્રિય પત્ની—
સુરૂપા ચારુસર્વાઙ્ગી સુભગા ચારુલોચના સર્વલક્ષણસંપૂર્ણા રમ્યરૂપમ્ અવાપ્સ્યતિ
એ સુંદર, સૌમ્ય અંગોવાળી, ભાગ્યશાળી, મનોહર આંખોવાળી અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત બની મનમોહક રૂપ પામશે.
રૂપવત્યા પુનસ્ ત્વં વૈ ભાર્યયા ચાભિષેચિતઃ સર્વલક્ષણસંપૂર્ણઃ કાન્તં રૂપમ્ અવાપ્સ્યસિ
પછી તું પણ, રૂપવતી પત્નીથી અભિષેક પામી, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત સુંદર રૂપ પામશે.
તથેતિ ગાઙ્ગવચનાદ્ યથોક્તં તૌ ચ ચક્રતુઃ સુરૂપતામ્ ઉભૌ પ્રાપ્તૌ ગૌતમ્યાશ્ ચ પ્રસાદતઃ
ગંગાના વચન પર 'એવું જ થાઓ' કહી, બંનેએ જે કહેવાયું તે કર્યું; ગૌતમિની કૃપાથી બંને સુંદર રૂપ પામ્યા.
અભિષેકોદકં યચ્ ચ સા નદી સમજાયત તસ્યા નામ્ના તુ વિખ્યાતા વૃદ્ધાયા મુનિસત્તમ
અભિષેક માટે જે જળ વપરાયું, એ જ નદી બની; હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ, એ વૃદ્ધા નામથી પ્રસિદ્ધ થઈ.
વૃદ્ધા નદીતિ વિખ્યાતા ગૌતમો ઽપિ તથોચ્યતે વૃદ્ધગૌતમ ઇત્ય્ ઉક્ત ઋષિભિઃ સમવાસિભિઃ વૃદ્ધા તુ ગૌતમીં પ્રાહ ગઙ્ગાં પ્રત્યક્ષરૂપિણીમ્
એ નદી 'વૃદ્ધા' તરીકે જાણીતી થઈ અને ગૌતમ પણ ઋષિઓમાં 'વૃદ્ધગૌતમ' કહેવાયો; વૃદ્ધાએ ગૌતમિ, જે ગંગા સ્વરૂપે પ્રગટ હતી, તેને સંબોધી.
મન્નામ્નીયં નદી દેવિ વૃદ્ધા ચેત્ય્ અભિધીયતામ્ ત્વયા ચ સંગમસ્ તસ્યાસ્ તસ્યાસ્ તીર્થમ્ અનુત્તમમ્
હે દેવી, આ નદીનું નામ મારા નામે 'વૃદ્ધા' રાખો; અને તારો એના સાથે સંગમ સર્વ શ્રેષ્ઠ તીર્થ બની રહે.
રૂપસૌભાગ્યસંપત્તિપુત્રપૌત્રપ્રવર્ધનમ્ આયુરારોગ્યકલ્યાણં જયપ્રીતિવિવર્ધનમ્ સ્નાનદાનાદિહોમૈશ્ ચ પિતૄણાં પાવનં પરમ્
અહીં સ્નાન, દાન અને હવનથી સૌંદર્ય, સૌભાગ્ય, સંતાન-પૌત્રમાં વૃદ્ધિ, આયુષ્ય, આરોગ્ય, કલ્યાણ, વિજય અને પ્રેમ વધશે; અને પિતૃઓને પણ મહાન પવિત્રતા મળશે.
અસ્ત્વ્ ઇત્ય્ આહ ચ તાં ગઙ્ગા સુવૃદ્ધાં ગૌતમપ્રિયામ્ ગૌતમસ્થાપિતં લિઙ્ગં વૃદ્ધાનામ્નૈવ કીર્તિતમ્
ગંગાએ વૃદ્ધા, ગૌતમપ્રિયને 'એવું જ થાઓ' કહ્યું; અને ગૌતમ દ્વારા સ્થાપિત લિંગ 'વૃદ્ધા' નામે પ્રસિદ્ધ થયું.
તત્રૈવ ચ મુદં પ્રાપ્તો વૃદ્ધયા મુનિસત્તમઃ તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ સર્વાભીષ્ટપ્રદાયકમ્
ત્યાં એ શ્રેષ્ઠ ઋષિ વૃદ્ધા સાથે આનંદ પામ્યો; ત્યાં સ્નાન અને દાનથી સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે.