સ્વર્ગે યાતો મમ ભ્રાતા અહમ્ અત્રૈવ સંસ્થિતા અહં બ્રહ્મન્ નાન્યવૃત્તા ન માતા ન પિતા મમ
મારો ભાઈ સ્વર્ગે ગયો; હું અહીં જ રહી છું. હે બ્રાહ્મણ, હવે મારી પાસે બીજું કોઈ કામ નથી, ન તો માતા છે, ન પિતા.
અહમ્ આત્મેશ્વરી બ્રહ્મન્ નિવિષ્ટા ક્ષત્રકન્યકા તસ્માદ્ ભજસ્વ માં બ્રહ્મન્ વ્રતસ્થાં પુરુષાર્થિનીમ્
હું પોતે મારી સ્વામીણી છું, હે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય કન્યા તરીકે અહીં સ્થિર છું. તેથી, હે બ્રાહ્મણ, વ્રતવાળી અને પતિ ઇચ્છતી મને સ્વીકારો.
સહસ્રાયુર્ અહં ભદ્રે મત્તસ્ ત્વં વયસાધિકા અહં બાલસ્ ત્વં તુ વૃદ્ધા નૈવાયં ઘટતે મિથઃ
હે શુભે, મને હજાર વર્ષનું આયુષ્ય મળ્યું છે; પણ તું ઉંમરમાં મારો વધારે છે. હું તો યુવાન છું, તું વૃદ્ધ છે; આપણું મિલન યોગ્ય નથી.
ત્વં ભર્તા મે પુરા દિષ્ટો નાન્યો ભર્તા મતો મમ ધાત્રા દત્તસ્ તતસ્ ત્વં માં ન નિરાકર્તુમ્ અર્હસિ
મારો પતિ તો તું જ નિર્ધારિત થયો છે; બીજું કોઈ મને પતિ તરીકે માન્ય નથી. તું મને ધાતાએ આપ્યો છે, તેથી તું મને નકારવું જોઈએ નહીં.
અથવા નેચ્છસિ માં ત્વમ્ અપ્રદુષ્ટામ્ અનુવ્રતામ્ તતસ્ ત્યક્ષ્યામિ જીવં મે ઇદાનીં તવ પશ્યતઃ
અથવા, જો તું મને ઈચ્છતી નથી, હું તો નિષ્કલંક અને વફાદાર છું, તો હવે તારા સામે જ હું જીવ ત્યજી દઈશ.
અપેક્ષિતાપ્રાપ્તિતો હિ દેહિનાં મરણં વરમ્ અનુરક્તજનત્યાગે પાતકાન્તો ન વિદ્યતે
માણસ માટે પ્રિયજનથી વિયોગ થવાથી મૃત્યુ સારું છે; એવો ત્યાગ પાપ નથી.
વૃદ્ધાયાસ્ તદ્ વચઃ શ્રુત્વા ગૌતમો વાક્યમ્ અબ્રવીત્
વૃદ્ધ સ્ત્રીના એ વચન સાંભળીને ગૌતમ બોલ્યા.
અહં તપોવિરહિતો વિદ્યાહીનો હ્ય્ અકિંચનઃ નાહં વરો હિ યોગ્યસ્ તે કુરૂપો ભોગવર્જિતઃ
હું તો તપ અને વિદ્યા વિના, કશું નથી મારી પાસે; હું તારો યોગ્ય પતિ નથી, કારણ કે હું ન તો સુંદર છું, ન તો સુખભોગ ધરાવું છું.
અનાસો ઽહં કિં કરોમિ અતપોવિદ્ય એવ ચ તસ્માત્ સુરૂપં સુવિદ્યામ્ આપાદ્ય પ્રથમં શુભે પશ્ચાત્ તે વચનં કાર્યં તતો વૃદ્ધાબ્રવીદ્ દ્વિજમ્
હું તો દાંત વિનાનો છું, શું કરી શકું? મારી પાસે તપ કે વિદ્યા પણ નથી. તેથી, સૌપ્રથમ સુંદરતા અને વિદ્યા મેળવે, પછી તું જે કહ્યું છે તે કર; એમ વૃદ્ધાએ દ્વિજને કહ્યું.
મયા સરસ્વતી દેવી તોષિતા તપસા દ્વિજ તથૈવાપો રૂપવત્યો રૂપદાતાગ્નિર્ એવ ચ
મારા તપથી, દ્વિજ, મેં સરસ્વતી દેવીને પ્રસન્ન કરી છે; એ જ રીતે, રૂપ આપનાર અગ્નિએ મને સુંદરતા આપી છે.
તસ્માદ્ વાગીશ્વરી દેવી સા તે વિદ્યાં પ્રદાસ્યતિ અગ્નિશ્ ચ રૂપવાન્ દેવસ્ તવ રૂપં પ્રદાસ્યતિ
આથી, વાણીની દેવી તને વિદ્યા આપશે અને રૂપવાન અગ્નિદેવ તને સુંદરતા આપશે.
એવમ્ ઉક્ત્વા ગૌતમં તં વૃદ્ધોવાચ વિભાવસુમ્ પ્રાર્થયિત્વા સુવિદ્યં તં સુરૂપં ચાકરોન્ મુનિમ્
આ રીતે ગૌતમને કહી, વૃદ્ધાએ વિભાવસુને સંબોધ્યા; પ્રાર્થના કરીને, તેણે મુનિને વિદ્યા અને સુંદરતા યુક્ત બનાવ્યા.
તતઃ સુવિદ્યઃ સુભગઃ સુકાન્તો વૃદ્ધાં સ પત્નીમ્ અકરોત્ પ્રીતિયુક્તઃ તયા સ રેમે બહુલા મનોજ્ઞયા સમાઃ સુખં પ્રીતમના ગુહાયામ્
પછી, વિદ્યા, સૌભાગ્ય અને સુંદરતા પ્રાપ્ત કરીને, તેણે વૃદ્ધાને આનંદપૂર્વક પત્ની બનાવી; એ મનોહર અને પ્રિય પત્ની સાથે તેણે ગુફામાં ઘણા સુખી વર્ષો આનંદથી વિતાવ્યા.
કદાચિત્ તત્ર વસતોર્ દંપત્યોર્ મુદતોર્ ગિરૌ ગુહાયાં મુનિશાર્દૂલ આજગ્મુર્ મુનયો ઽમલાઃ
ક્યારેક, જ્યારે એ દંપતી આનંદથી પર્વતની ગુફામાં રહેતા હતા, ત્યારે શુદ્ધ મુનિઓ ત્યાં આવ્યા.
વસિષ્ઠવામદેવાદ્યા યે ચાન્યે ચ મહર્ષયઃ ભ્રમન્તઃ પુણ્યતીર્થાનિ પ્રાપ્નુવંસ્ તસ્ય તાં ગુહામ્
વશિષ્ઠ, વામદેવ અને બીજા મહર્ષિઓ, પવિત્ર તીર્થોમાં ફરતા, એ ગુફામાં પહોંચ્યા.
આગતાંસ્ તાન્ ઋષીઞ્ જ્ઞાત્વા ગૌતમઃ સહ ભાર્યયા સત્કારમ્ અકરોત્ તેષાં જહસુસ્ તં ચ કેચન
મુનિઓ આવ્યા એ જાણીને, ગૌતમ પત્ની સાથે મળીને તેમનું આદરપૂર્વક સ્વાગત કર્યું; તેમાથી કેટલાક હસ્યા.
યે બાલા યૌવનોન્મત્તા વયસા યે ચ મધ્યમાઃ વૃદ્ધાં ચ ગૌતમં પ્રેક્ષ્ય જહસુસ્ તત્ર કેચન
યૌવનમાં મસ્ત યુવાનો અને મધ્યવયск લોકો, ગૌતમ અને વૃદ્ધાને જોઈને, ત્યાં કેટલાક હસ્યા.
પુત્રો ઽયં તવ પૌત્રો વા વૃદ્ધે કો ગૌતમો ઽભવત્ સત્યં વદસ્વ કલ્યાણિ ઇત્ય્ એવં જહસુર્ દ્વિજાઃ
આ તમારો પુત્ર છે કે પૌત્ર? વૃદ્ધા, ગૌતમ કેમ થયો? સત્ય કહો, કલ્યાણી—એમ દ્વિજોએ હસતાં કહ્યું.
વિષં વૃદ્ધસ્ય યુવતી વૃદ્ધાયા અમૃતં યુવા ઇષ્ટાનિષ્ટસમાયોગો દૃષ્ટો ઽસ્માભિર્ અહો ચિરાત્
વૃદ્ધ માટે યુવાન સ્ત્રી તો ઝેર સમાન છે; વૃદ્ધા માટે યુવાન પુરુષ અમૃત છે. આવા વિરુદ્ધ સંગમને અમે બહુ સમય પછી જોયો છે.
ઇત્ય્ એવમ્ ઊચિરે કેચિદ્ દંપત્યોઃ શૃણ્વતોસ્ તદા એવમ્ ઉક્ત્વા કૃતાતિથ્યા યયુઃ સર્વે મહર્ષયઃ
એ રીતે કેટલાક બોલ્યા, દંપતી સાંભળી રહ્યા; આવું કહી અને આદર મળ્યા પછી બધા મહર્ષિઓ ચાલ્યા ગયા.
ઋષીણાં વચનં શ્રુત્વા ઉભાવ્ અપિ સુદુઃખિતૌ લજ્જિતૌ ચ મહાપ્રાજ્ઞૌ ગૌતમો ભાર્યયા સહ પપ્રચ્છ મુનિશાર્દૂલમ્ અગસ્ત્યમ્ ઋષિસત્તમમ્
મુનિઓના વચન સાંભળી બંને ખૂબ દુઃખી અને શરમાઈ ગયા; મહાપંડિત ગૌતમ પત્ની સાથે અગસ્ત્ય મુનિશ્રેષ્ઠને પૂછવા ગયા.
કો દેશઃ કિમ્ ઉ તીર્થં વા યત્ર શ્રેયઃ સમાપ્યતે શીઘ્રમ્ એવ મહાપ્રાજ્ઞ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્
કયો દેશ કે કયું તીર્થ એવું છે જ્યાં જલ્દીથી શ્રેષ્ઠ ફળ મળે, મહાપંડિત? જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે?
વદદ્ભિર્ મુનિભિર્ બ્રહ્મન્ મયા શ્રુતમ્ ઇદં વચઃ સર્વે કામાસ્ તત્ર પૂર્ણા ગૌતમ્યાં નાત્ર સંશયઃ
હે બ્રાહ્મણ, મેં મુનિઓના મોઢેથી આ વાત સાંભળી છે કે ગૌતમીમાં સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
તસ્માદ્ ગચ્છ મહાબુદ્ધે ગૌતમીં પાપનાશિનીમ્ અહં ત્વામ્ અનુયાસ્યામિ યથેચ્છસિ તથા કુરુ
એથી, હે મહાન બુદ્ધિવાળા, તું પાપ નાશ કરતી ગૌતમીએ જા; હું તારી પાછળ આવીશ. તારી ઈચ્છા પ્રમાણે કર.
એતચ્ છ્રુત્વાગસ્ત્યવાક્યં વૃદ્ધયા ગૌતમો ઽભ્યગાત્ તત્ર તેપે તપસ્ તીવ્રં પત્ન્યા સ ભગવાન્ ઋષિઃ
અગસ્ત્યના વચન સાંભળી, વૃદ્ધ સ્ત્રી સાથે ગૌતમ ત્યાં ગયો; એ મહાન ઋષિએ પત્ની સાથે કઠિન તપ કર્યું.
સ્તુતિં ચકાર દેવસ્ય શંભોર્ વિષ્ણોસ્ તથૈવ ચ ગઙ્ગાં ચ તોષયામ્ આસ ભાર્યાર્થં ભગવાન્ ઋષિઃ
એ મહાન ઋષિએ ભગવાન શંભુ અને વિષ્ણુની સ્તુતિ કરી અને પોતાની પત્ની માટે ગંગાને પ્રસન્ન કરી.
ખિન્નાત્મનામ્ અત્ર ભવે ત્વમ્ એવ શરણં શિવઃ મરુભૂમાવ્ અધ્વગાનાં વિટપીવ પ્રિયાયુતઃ
હે શિવ, આ જગતમાં થાકેલા મનવાળાઓ માટે તું જ એક આશરો છે, જેમ રણમાં મુસાફરો માટે છાંયાવાળો પ્રિય વૃક્ષ હોય છે.
ઉચ્ચાવચાનાં ભૂતાનાં સર્વથા પાપનોદનઃ સસ્યાનાં ઘનવત્ કૃષ્ણ ત્વમ્ અવગ્રહશોષિણામ્
હે કૃષ્ણ, તું બધા ઊંચા-નીચા જીવોના પાપ દૂર કરનારો છે; સુકાઈ ગયેલા પાક માટે મેઘ જેમ છે, તેમ તું દુઃખી લોકો માટે છે.
વૈકુણ્ઠદુર્ગનિઃશ્રેણિસ્ ત્વં પીયૂષતરંગિણી અધોગતાનાં તપ્તાનાં શરણં ભવ ગૌતમિ
તું વૈકુંઠના કિલ્લામાંથી બહાર આવવાનો રસ્તો છે; તું અમૃત જેવી લહેરો ધરાવતી નદી છે. હે ગૌતમિ, પડેલા અને દુઃખી લોકો માટે આશરો બન.
તતસ્ તુષ્ટાવદદ્ વાક્યં ગૌતમં વૃદ્ધયા યુતમ્ શરણાગતદીનાર્તં શરણ્યા ગૌતમી મુદા
પછી ગૌતમિએ, આશ્રય લેનારા દુઃખી ગૌતમ અને વૃદ્ધ સ્ત્રીને જોઈ આનંદથી વચન કહ્યાં.