આર્ષ્ટિષેણપ્રિયપુત્ર ઋતધ્વજ ઇતિ શ્રુતઃ ગુણવાન્ મતિમાઞ્ શૂરઃ ક્ષત્રધર્મપરાયણઃ
મારો પ્રિય પુત્ર ઋષ્ટિષેણનો લાડકવાયો ઋતધ્વજ કહેવાતો હતો. તે ગુણવાન, બુદ્ધિશાળી, શૂરવીર અને ક્ષત્રિય ધર્મમાં નિષ્ઠાવાન હતો.
સ કદાચિદ્ વનં પ્રાયાન્ મૃગયાકૃષ્ટચેતનઃ વિશ્રામમ્ અકરોદ્ અસ્યાં ગુહાયાં સ ઋતધ્વજઃ
એક વખત ઋતધ્વજ શિકારની લાલચમાં વનમાં ગયો અને આ ગુફામાં આરામ કરવા રોકાયો.
યુવા સ મતિમાન્ દક્ષો બલેન મહતા વૃતઃ તં વિશ્રાન્તં નૃપવરમ્ અપ્સરા દદૃશે તતઃ
તે યુવાન, બુદ્ધિશાળી, કુશળ અને મહાન બળથી ભરપૂર હતો. જ્યારે તે આરામ કરી રહ્યો હતો, ત્યારે એક અપ્સરા એ રાજાને જોઈ.
ગન્ધર્વરાજસ્ય સુતા સુશ્યામા ઇતિ વિશ્રુતા તાં દૃષ્ટ્વા ચકમે રાજા રાજાનં ચકમે ચ સા
તે ગંધર્વરાજાની પુત્રી સુશ્યામા તરીકે જાણીતી હતી. તેને જોઈને રાજાએ તેને ઇચ્છી, અને તે પણ રાજાને ઇચ્છવા લાગી.
ઇતિ ક્રીડા સમભવત્ તયા રાજ્ઞો મહામતે નિવૃત્તકામો રાજેન્દ્રસ્ તામ્ આપૃચ્છ્યાગમદ્ ગૃહમ્
એ રીતે તે વિદ્વાન રાજાએ તેના સાથે વિહાર કર્યો; અને જ્યારે તેની ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ, ત્યારે રાજાએ તેને વિદાય લઈ ઘર તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.
ઉત્પન્નાહં તતસ્ તસ્યાં સુશ્યામાયાં મહામતે ગચ્છન્તી માં તદા માતા ઇદમ્ આહ તપોધન
હે વિદ્વાન, હું સુશ્યામામાંથી જન્મી. જ્યારે મારી માતા અહીંથી જતી રહી, ત્યારે તેણે મને આ વાત કહી, હે તપસ્વી.
યસ્ ત્વ્ અસ્યાં પ્રવિશેદ્ ભદ્રે સ તે ભર્તા ભવિષ્યતિ
હે શુભે, જે આ ગુફામાં પ્રવેશે, એ જ તારો પતિ બનશે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સા જગમાથ માતા મમ મહામતે તસ્માદ્ અત્ર પ્રવિષ્ટસ્ ત્વં પુમાન્ નાન્યઃ કદાચન
આ કહી મારી માતા ચાલતી થઈ, હે વિદ્વાન. તેથી અહીં તું જ પ્રવેશ્યો છે, બીજો કોઈ પુરુષ ક્યારેય નથી આવ્યો.
સહસ્રાણિ તથાશીતિં કૃત્વા રાજ્યં પિતા મમ અત્રૈવ ચ તપસ્ તપ્ત્વા તતઃ સ્વર્ગમ્ ઉપેયિવાન્
મારા પિતાએ અહીં અશી હજાર વર્ષ રાજ કર્યું અને તપ પણ કર્યું; પછી તેઓ સ્વર્ગે ગયા.
સ્વર્ગં યાતે ઽપિ પિતરિ સહસ્રાણિ તથા દશ વર્ષાણિ મુનિશાર્દૂલ રાજ્યં કૃત્વા તથા પરઃ
પિતાએ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો પછી પણ, બીજાએ અહીં દસ હજાર વર્ષ સુધી રાજ કર્યું, હે મહાન ઋષિ.
સ્વર્ગે યાતો મમ ભ્રાતા અહમ્ અત્રૈવ સંસ્થિતા અહં બ્રહ્મન્ નાન્યવૃત્તા ન માતા ન પિતા મમ
મારો ભાઈ સ્વર્ગે ગયો; હું અહીં જ રહી છું. હે બ્રાહ્મણ, હવે મારી પાસે બીજું કોઈ કામ નથી, ન તો માતા છે, ન પિતા.
અહમ્ આત્મેશ્વરી બ્રહ્મન્ નિવિષ્ટા ક્ષત્રકન્યકા તસ્માદ્ ભજસ્વ માં બ્રહ્મન્ વ્રતસ્થાં પુરુષાર્થિનીમ્
હું પોતે મારી સ્વામીણી છું, હે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય કન્યા તરીકે અહીં સ્થિર છું. તેથી, હે બ્રાહ્મણ, વ્રતવાળી અને પતિ ઇચ્છતી મને સ્વીકારો.
સહસ્રાયુર્ અહં ભદ્રે મત્તસ્ ત્વં વયસાધિકા અહં બાલસ્ ત્વં તુ વૃદ્ધા નૈવાયં ઘટતે મિથઃ
હે શુભે, મને હજાર વર્ષનું આયુષ્ય મળ્યું છે; પણ તું ઉંમરમાં મારો વધારે છે. હું તો યુવાન છું, તું વૃદ્ધ છે; આપણું મિલન યોગ્ય નથી.
ત્વં ભર્તા મે પુરા દિષ્ટો નાન્યો ભર્તા મતો મમ ધાત્રા દત્તસ્ તતસ્ ત્વં માં ન નિરાકર્તુમ્ અર્હસિ
મારો પતિ તો તું જ નિર્ધારિત થયો છે; બીજું કોઈ મને પતિ તરીકે માન્ય નથી. તું મને ધાતાએ આપ્યો છે, તેથી તું મને નકારવું જોઈએ નહીં.
અથવા નેચ્છસિ માં ત્વમ્ અપ્રદુષ્ટામ્ અનુવ્રતામ્ તતસ્ ત્યક્ષ્યામિ જીવં મે ઇદાનીં તવ પશ્યતઃ
અથવા, જો તું મને ઈચ્છતી નથી, હું તો નિષ્કલંક અને વફાદાર છું, તો હવે તારા સામે જ હું જીવ ત્યજી દઈશ.
અપેક્ષિતાપ્રાપ્તિતો હિ દેહિનાં મરણં વરમ્ અનુરક્તજનત્યાગે પાતકાન્તો ન વિદ્યતે
માણસ માટે પ્રિયજનથી વિયોગ થવાથી મૃત્યુ સારું છે; એવો ત્યાગ પાપ નથી.
વૃદ્ધાયાસ્ તદ્ વચઃ શ્રુત્વા ગૌતમો વાક્યમ્ અબ્રવીત્
વૃદ્ધ સ્ત્રીના એ વચન સાંભળીને ગૌતમ બોલ્યા.
અહં તપોવિરહિતો વિદ્યાહીનો હ્ય્ અકિંચનઃ નાહં વરો હિ યોગ્યસ્ તે કુરૂપો ભોગવર્જિતઃ
હું તો તપ અને વિદ્યા વિના, કશું નથી મારી પાસે; હું તારો યોગ્ય પતિ નથી, કારણ કે હું ન તો સુંદર છું, ન તો સુખભોગ ધરાવું છું.
અનાસો ઽહં કિં કરોમિ અતપોવિદ્ય એવ ચ તસ્માત્ સુરૂપં સુવિદ્યામ્ આપાદ્ય પ્રથમં શુભે પશ્ચાત્ તે વચનં કાર્યં તતો વૃદ્ધાબ્રવીદ્ દ્વિજમ્
હું તો દાંત વિનાનો છું, શું કરી શકું? મારી પાસે તપ કે વિદ્યા પણ નથી. તેથી, સૌપ્રથમ સુંદરતા અને વિદ્યા મેળવે, પછી તું જે કહ્યું છે તે કર; એમ વૃદ્ધાએ દ્વિજને કહ્યું.
મયા સરસ્વતી દેવી તોષિતા તપસા દ્વિજ તથૈવાપો રૂપવત્યો રૂપદાતાગ્નિર્ એવ ચ
મારા તપથી, દ્વિજ, મેં સરસ્વતી દેવીને પ્રસન્ન કરી છે; એ જ રીતે, રૂપ આપનાર અગ્નિએ મને સુંદરતા આપી છે.
તસ્માદ્ વાગીશ્વરી દેવી સા તે વિદ્યાં પ્રદાસ્યતિ અગ્નિશ્ ચ રૂપવાન્ દેવસ્ તવ રૂપં પ્રદાસ્યતિ
આથી, વાણીની દેવી તને વિદ્યા આપશે અને રૂપવાન અગ્નિદેવ તને સુંદરતા આપશે.
એવમ્ ઉક્ત્વા ગૌતમં તં વૃદ્ધોવાચ વિભાવસુમ્ પ્રાર્થયિત્વા સુવિદ્યં તં સુરૂપં ચાકરોન્ મુનિમ્
આ રીતે ગૌતમને કહી, વૃદ્ધાએ વિભાવસુને સંબોધ્યા; પ્રાર્થના કરીને, તેણે મુનિને વિદ્યા અને સુંદરતા યુક્ત બનાવ્યા.
તતઃ સુવિદ્યઃ સુભગઃ સુકાન્તો વૃદ્ધાં સ પત્નીમ્ અકરોત્ પ્રીતિયુક્તઃ તયા સ રેમે બહુલા મનોજ્ઞયા સમાઃ સુખં પ્રીતમના ગુહાયામ્
પછી, વિદ્યા, સૌભાગ્ય અને સુંદરતા પ્રાપ્ત કરીને, તેણે વૃદ્ધાને આનંદપૂર્વક પત્ની બનાવી; એ મનોહર અને પ્રિય પત્ની સાથે તેણે ગુફામાં ઘણા સુખી વર્ષો આનંદથી વિતાવ્યા.
કદાચિત્ તત્ર વસતોર્ દંપત્યોર્ મુદતોર્ ગિરૌ ગુહાયાં મુનિશાર્દૂલ આજગ્મુર્ મુનયો ઽમલાઃ
ક્યારેક, જ્યારે એ દંપતી આનંદથી પર્વતની ગુફામાં રહેતા હતા, ત્યારે શુદ્ધ મુનિઓ ત્યાં આવ્યા.
વસિષ્ઠવામદેવાદ્યા યે ચાન્યે ચ મહર્ષયઃ ભ્રમન્તઃ પુણ્યતીર્થાનિ પ્રાપ્નુવંસ્ તસ્ય તાં ગુહામ્
વશિષ્ઠ, વામદેવ અને બીજા મહર્ષિઓ, પવિત્ર તીર્થોમાં ફરતા, એ ગુફામાં પહોંચ્યા.
આગતાંસ્ તાન્ ઋષીઞ્ જ્ઞાત્વા ગૌતમઃ સહ ભાર્યયા સત્કારમ્ અકરોત્ તેષાં જહસુસ્ તં ચ કેચન
મુનિઓ આવ્યા એ જાણીને, ગૌતમ પત્ની સાથે મળીને તેમનું આદરપૂર્વક સ્વાગત કર્યું; તેમાથી કેટલાક હસ્યા.
યે બાલા યૌવનોન્મત્તા વયસા યે ચ મધ્યમાઃ વૃદ્ધાં ચ ગૌતમં પ્રેક્ષ્ય જહસુસ્ તત્ર કેચન
યૌવનમાં મસ્ત યુવાનો અને મધ્યવયск લોકો, ગૌતમ અને વૃદ્ધાને જોઈને, ત્યાં કેટલાક હસ્યા.
પુત્રો ઽયં તવ પૌત્રો વા વૃદ્ધે કો ગૌતમો ઽભવત્ સત્યં વદસ્વ કલ્યાણિ ઇત્ય્ એવં જહસુર્ દ્વિજાઃ
આ તમારો પુત્ર છે કે પૌત્ર? વૃદ્ધા, ગૌતમ કેમ થયો? સત્ય કહો, કલ્યાણી—એમ દ્વિજોએ હસતાં કહ્યું.
વિષં વૃદ્ધસ્ય યુવતી વૃદ્ધાયા અમૃતં યુવા ઇષ્ટાનિષ્ટસમાયોગો દૃષ્ટો ઽસ્માભિર્ અહો ચિરાત્
વૃદ્ધ માટે યુવાન સ્ત્રી તો ઝેર સમાન છે; વૃદ્ધા માટે યુવાન પુરુષ અમૃત છે. આવા વિરુદ્ધ સંગમને અમે બહુ સમય પછી જોયો છે.
ઇત્ય્ એવમ્ ઊચિરે કેચિદ્ દંપત્યોઃ શૃણ્વતોસ્ તદા એવમ્ ઉક્ત્વા કૃતાતિથ્યા યયુઃ સર્વે મહર્ષયઃ
એ રીતે કેટલાક બોલ્યા, દંપતી સાંભળી રહ્યા; આવું કહી અને આદર મળ્યા પછી બધા મહર્ષિઓ ચાલ્યા ગયા.