એતાવતા બ્રાહ્મણત્વં ગૌતમસ્યાભવન્ મુને ઉપાસતો ઽગ્નિં વિધિવદ્ ગાયત્રીં ચ મહાત્મનઃ
આટલાથી જ ગૌતમને બ્રાહ્મણપદ મળ્યું, કારણ કે એ મહાત્મા નિયમસર અગ્નિ અને ગાયત્રીની ઉપાસના કરતો હતો.
તસ્યાયુર્ વવૃધે પુત્ર ગૌતમસ્ય ચિરાયુષઃ ન દારસંગ્રહં લેભે નૈવ દાતાસ્તિ કન્યકામ્
પુત્ર, એ ગૌતમનું આયુષ્ય વધ્યું અને એ દીર્ઘાયુ થયો; તેણે લગ્ન કર્યા નહીં અને કોઈએ પણ તેને પુત્રી આપી નહીં.
તથા ચરંસ્ તીર્થદેશે વનેષુ વિવિધેષુ ચ આશ્રમેષુ ચ પુણ્યેષુ અટન્ન્ આસ્તે સ ગૌતમઃ
આ રીતે, ગૌતમ તીર્થો, વિવિધ વનો અને પવિત્ર આશ્રમોમાં ભટકતો અને રહેતો રહ્યો.
એવં ભ્રમઞ્ શીતગિરિમ્ આશ્રિત્યાસ્તે સ ગૌતમઃ તત્રાપશ્યદ્ ગુહાં રમ્યાં વલ્લીવિટપમાલિનીમ્
આ રીતે ભટકતાં, ગૌતમે શીતાગિરિ પર આશ્રય લીધો અને ત્યાં રહ્યો; ત્યાં તેને લતાવૃક્ષોથી શોભાયમાન એક સુંદર ગુફા દેખાઈ.
તત્રોપવિશ્ય વિપ્રેન્દ્રો વસ્તું સમકરોન્ મતિમ્ ચિન્તયંસ્ તુ પ્રવિષ્ટો ઽસાવ્ અપશ્યત્ સ્ત્રિયમ્ ઉત્તમામ્
ત્યાં, એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે બેઠા અને ત્યાં જ રહેવાનો વિચાર કર્યો. વિચારોમાં મગ્ન હતો ત્યારે, એક ઉત્તમ સ્ત્રીને એ ગુફામાં પ્રવેશતા જોયી.
શિથિલાઙ્ગીમ્ અથ કૃશાં વૃદ્ધાં ચ તપસિ સ્થિતામ્ બ્રહ્મચર્યેણ વર્તન્તીં વિરાગાં રહસિ સ્થિતામ્
એ સ્ત્રી દુર્બળ હતી, શરીર ઢીલું પડેલું હતું, વૃદ્ધ હતી, તપમાં સ્થિર હતી, બ્રહ્મચર્યમાં રહેતી, વૈરાગ્યવાળી અને એકાંતમાં વસતી હતી.
સ તાં દૃષ્ટ્વા મુનિશ્રેષ્ઠો નમસ્કારાય તસ્થિવાન્ નમસ્યન્તં મુનિશ્રેષ્ઠં તં ગૌતમમ્ અવારયત્
તેને જોઈને મહાન ઋષિ વંદન કરવા ઊભા રહ્યા; પણ ગૌતમએ તેમને નમવા અટકાવ્યા.
ગુરુસ્ ત્વં ભવિતા મહ્યં ન માં વન્દિતુમ્ અર્હસિ આયુર્ વિદ્યા ધનં કીર્તિર્ ધર્મઃ સ્વર્ગાદિકં ચ યત્ તસ્ય નશ્યતિ વૈ સર્વં યં નમસ્યતિ વૈ ગુરુઃ
તમે મારા માટે ગુરુ બનશો, એટલે મને નમવું યોગ્ય નથી. જે પોતાના ગુરુને નમશે, તેનું આયુષ્ય, જ્ઞાન, ધન, પ્રતિષ્ઠા, ધર્મ અને સ્વર્ગાદિક બધું નાશ પામે છે.
કૃતાઞ્જલિપુટસ્ તાં વૈ ગૌતમઃ પ્રાહ વિસ્મિતઃ
ગૌતમએ હાથ જોડીને, આશ્ચર્યથી તેની સાથે વાત કરી.
તપસ્વિની ત્વં વૃદ્ધા ચ ગુણજ્યેષ્ઠા ચ ભામિની અલ્પવિદ્યસ્ ત્વ્ અલ્પવયા અહં તવ ગુરુઃ કથમ્
તમે તપસ્વિ, વૃદ્ધ અને ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છો, ઓ તેજસ્વિ; હું તો યુવાન અને ઓછું જાણતો છું. હું તમારો ગુરુ કેવી રીતે બની શકું?
આર્ષ્ટિષેણપ્રિયપુત્ર ઋતધ્વજ ઇતિ શ્રુતઃ ગુણવાન્ મતિમાઞ્ શૂરઃ ક્ષત્રધર્મપરાયણઃ
મારો પ્રિય પુત્ર ઋષ્ટિષેણનો લાડકવાયો ઋતધ્વજ કહેવાતો હતો. તે ગુણવાન, બુદ્ધિશાળી, શૂરવીર અને ક્ષત્રિય ધર્મમાં નિષ્ઠાવાન હતો.
સ કદાચિદ્ વનં પ્રાયાન્ મૃગયાકૃષ્ટચેતનઃ વિશ્રામમ્ અકરોદ્ અસ્યાં ગુહાયાં સ ઋતધ્વજઃ
એક વખત ઋતધ્વજ શિકારની લાલચમાં વનમાં ગયો અને આ ગુફામાં આરામ કરવા રોકાયો.
યુવા સ મતિમાન્ દક્ષો બલેન મહતા વૃતઃ તં વિશ્રાન્તં નૃપવરમ્ અપ્સરા દદૃશે તતઃ
તે યુવાન, બુદ્ધિશાળી, કુશળ અને મહાન બળથી ભરપૂર હતો. જ્યારે તે આરામ કરી રહ્યો હતો, ત્યારે એક અપ્સરા એ રાજાને જોઈ.
ગન્ધર્વરાજસ્ય સુતા સુશ્યામા ઇતિ વિશ્રુતા તાં દૃષ્ટ્વા ચકમે રાજા રાજાનં ચકમે ચ સા
તે ગંધર્વરાજાની પુત્રી સુશ્યામા તરીકે જાણીતી હતી. તેને જોઈને રાજાએ તેને ઇચ્છી, અને તે પણ રાજાને ઇચ્છવા લાગી.
ઇતિ ક્રીડા સમભવત્ તયા રાજ્ઞો મહામતે નિવૃત્તકામો રાજેન્દ્રસ્ તામ્ આપૃચ્છ્યાગમદ્ ગૃહમ્
એ રીતે તે વિદ્વાન રાજાએ તેના સાથે વિહાર કર્યો; અને જ્યારે તેની ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ, ત્યારે રાજાએ તેને વિદાય લઈ ઘર તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.
ઉત્પન્નાહં તતસ્ તસ્યાં સુશ્યામાયાં મહામતે ગચ્છન્તી માં તદા માતા ઇદમ્ આહ તપોધન
હે વિદ્વાન, હું સુશ્યામામાંથી જન્મી. જ્યારે મારી માતા અહીંથી જતી રહી, ત્યારે તેણે મને આ વાત કહી, હે તપસ્વી.
યસ્ ત્વ્ અસ્યાં પ્રવિશેદ્ ભદ્રે સ તે ભર્તા ભવિષ્યતિ
હે શુભે, જે આ ગુફામાં પ્રવેશે, એ જ તારો પતિ બનશે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સા જગમાથ માતા મમ મહામતે તસ્માદ્ અત્ર પ્રવિષ્ટસ્ ત્વં પુમાન્ નાન્યઃ કદાચન
આ કહી મારી માતા ચાલતી થઈ, હે વિદ્વાન. તેથી અહીં તું જ પ્રવેશ્યો છે, બીજો કોઈ પુરુષ ક્યારેય નથી આવ્યો.
સહસ્રાણિ તથાશીતિં કૃત્વા રાજ્યં પિતા મમ અત્રૈવ ચ તપસ્ તપ્ત્વા તતઃ સ્વર્ગમ્ ઉપેયિવાન્
મારા પિતાએ અહીં અશી હજાર વર્ષ રાજ કર્યું અને તપ પણ કર્યું; પછી તેઓ સ્વર્ગે ગયા.
સ્વર્ગં યાતે ઽપિ પિતરિ સહસ્રાણિ તથા દશ વર્ષાણિ મુનિશાર્દૂલ રાજ્યં કૃત્વા તથા પરઃ
પિતાએ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો પછી પણ, બીજાએ અહીં દસ હજાર વર્ષ સુધી રાજ કર્યું, હે મહાન ઋષિ.
સ્વર્ગે યાતો મમ ભ્રાતા અહમ્ અત્રૈવ સંસ્થિતા અહં બ્રહ્મન્ નાન્યવૃત્તા ન માતા ન પિતા મમ
મારો ભાઈ સ્વર્ગે ગયો; હું અહીં જ રહી છું. હે બ્રાહ્મણ, હવે મારી પાસે બીજું કોઈ કામ નથી, ન તો માતા છે, ન પિતા.
અહમ્ આત્મેશ્વરી બ્રહ્મન્ નિવિષ્ટા ક્ષત્રકન્યકા તસ્માદ્ ભજસ્વ માં બ્રહ્મન્ વ્રતસ્થાં પુરુષાર્થિનીમ્
હું પોતે મારી સ્વામીણી છું, હે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય કન્યા તરીકે અહીં સ્થિર છું. તેથી, હે બ્રાહ્મણ, વ્રતવાળી અને પતિ ઇચ્છતી મને સ્વીકારો.
સહસ્રાયુર્ અહં ભદ્રે મત્તસ્ ત્વં વયસાધિકા અહં બાલસ્ ત્વં તુ વૃદ્ધા નૈવાયં ઘટતે મિથઃ
હે શુભે, મને હજાર વર્ષનું આયુષ્ય મળ્યું છે; પણ તું ઉંમરમાં મારો વધારે છે. હું તો યુવાન છું, તું વૃદ્ધ છે; આપણું મિલન યોગ્ય નથી.
ત્વં ભર્તા મે પુરા દિષ્ટો નાન્યો ભર્તા મતો મમ ધાત્રા દત્તસ્ તતસ્ ત્વં માં ન નિરાકર્તુમ્ અર્હસિ
મારો પતિ તો તું જ નિર્ધારિત થયો છે; બીજું કોઈ મને પતિ તરીકે માન્ય નથી. તું મને ધાતાએ આપ્યો છે, તેથી તું મને નકારવું જોઈએ નહીં.
અથવા નેચ્છસિ માં ત્વમ્ અપ્રદુષ્ટામ્ અનુવ્રતામ્ તતસ્ ત્યક્ષ્યામિ જીવં મે ઇદાનીં તવ પશ્યતઃ
અથવા, જો તું મને ઈચ્છતી નથી, હું તો નિષ્કલંક અને વફાદાર છું, તો હવે તારા સામે જ હું જીવ ત્યજી દઈશ.
અપેક્ષિતાપ્રાપ્તિતો હિ દેહિનાં મરણં વરમ્ અનુરક્તજનત્યાગે પાતકાન્તો ન વિદ્યતે
માણસ માટે પ્રિયજનથી વિયોગ થવાથી મૃત્યુ સારું છે; એવો ત્યાગ પાપ નથી.
વૃદ્ધાયાસ્ તદ્ વચઃ શ્રુત્વા ગૌતમો વાક્યમ્ અબ્રવીત્
વૃદ્ધ સ્ત્રીના એ વચન સાંભળીને ગૌતમ બોલ્યા.
અહં તપોવિરહિતો વિદ્યાહીનો હ્ય્ અકિંચનઃ નાહં વરો હિ યોગ્યસ્ તે કુરૂપો ભોગવર્જિતઃ
હું તો તપ અને વિદ્યા વિના, કશું નથી મારી પાસે; હું તારો યોગ્ય પતિ નથી, કારણ કે હું ન તો સુંદર છું, ન તો સુખભોગ ધરાવું છું.
અનાસો ઽહં કિં કરોમિ અતપોવિદ્ય એવ ચ તસ્માત્ સુરૂપં સુવિદ્યામ્ આપાદ્ય પ્રથમં શુભે પશ્ચાત્ તે વચનં કાર્યં તતો વૃદ્ધાબ્રવીદ્ દ્વિજમ્
હું તો દાંત વિનાનો છું, શું કરી શકું? મારી પાસે તપ કે વિદ્યા પણ નથી. તેથી, સૌપ્રથમ સુંદરતા અને વિદ્યા મેળવે, પછી તું જે કહ્યું છે તે કર; એમ વૃદ્ધાએ દ્વિજને કહ્યું.
મયા સરસ્વતી દેવી તોષિતા તપસા દ્વિજ તથૈવાપો રૂપવત્યો રૂપદાતાગ્નિર્ એવ ચ
મારા તપથી, દ્વિજ, મેં સરસ્વતી દેવીને પ્રસન્ન કરી છે; એ જ રીતે, રૂપ આપનાર અગ્નિએ મને સુંદરતા આપી છે.