તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં પ્રવરાસંગમં વિદુઃ પ્રેરિતા દેવદેવેન શક્તિર્ યા પ્રેરિતા તુ સા
ત્યારે પછીથી એ તીર્થને શ્રેષ્ઠ સંગમ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું છે, કારણ કે દેવોના દેવની પ્રેરણા અને શક્તિએ એ સ્થાન પવિત્ર બન્યું છે.
અમૃતા સૈવ વિખ્યાતા પ્રવરૈવં મહાનદી
એ મહાનદી અમર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને શ્રેષ્ઠ નદીઓમાં પ્રથમ સ્થાન ધરાવે છે.
વૃદ્ધાસંગમમ્ આખ્યાતં યત્ર વૃદ્ધેશ્વરઃ શિવઃ તસ્યાખ્યાનં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ પાપપ્રણાશનમ્
જેને વૃદ્ધાસંગમ કહે છે, જ્યાં વૃદ્ધેશ્વર શિવ વસે છે, એ તીર્થની કથા હું કહું છું—જે પાપનો નાશ કરે છે—તમે ધ્યાનથી સાંભળો.
ગૌતમો વૃદ્ધ ઇત્ય્ ઉક્તો મુનિર્ આસીન્ મહાતપાઃ યદા પુરાભવદ્ બાલો ગૌતમસ્ય સુતો દ્વિજઃ
ગૌતમ, જેને વૃદ્ધા કહેવામાં આવે છે, એ મહાન તપસ્વી ઋષિ હતા. એક વખત, તેમના પુત્ર, જે દ્વિજ જન્મથી હતો, એ બાળપણમાં હતો.
અનાસઃ સ પુરોત્પન્નસ્ તસ્માદ્ વિકૃતરૂપધૃક્ સ વૈરાગ્યાજ્ જગામાથ દેશં તીર્થમ્ ઇતસ્ તતઃ
એ પુત્રનો નાક નહોતો, અને તેનું રૂપ વિકૃત હતું. વૈરાગ્યથી, એ તીર્થો અને પવિત્ર સ્થળોએ ભટકતો રહ્યો.
ઉપાધ્યાયેન નૈવાસીલ્ લજ્જિતસ્ય સમાગમઃ શિષ્યૈર્ અન્યૈઃ સહાધ્યાયો લજ્જિતસ્ય ચ નાભવત્
લાજના કારણે, એ પોતાના ગુરુ સાથે મળતો નહોતો, અને બીજા શિષ્યો સાથે પણ ક્યારેય ભણતો નહોતો.
ઉપનીતઃ કથંચિચ્ ચ પિત્રા વૈ ગૌતમેન સઃ એતાવતા ગૌતમો ઽપિ વ્યગમચ્ ચરિતું બહિઃ
કેમકરતાં, પિતા ગૌતમે તેને ઉપનયન સંસ્કાર આપ્યો. એ પછી, ગૌતમ પણ બહાર ભટકવા નીકળી પડ્યા.
એવં બહુતિથે કાલે બ્રહ્મમાત્રા ધૃતે દ્વિજે નૈવ ચાધ્યયનં તસ્ય સંજાતં ગૌતમસ્ય હિ
આ રીતે લાંબા સમય સુધી, એ દ્વિજ ગૌતમ માત્ર વેદના જ્ઞાનથી જ જીવન ગુજારતો રહ્યો, પણ વધુ અભ્યાસ ક્યારેય કર્યો નહીં.
નૈવ શાસ્ત્રસ્ય ચાભ્યાસો ગૌતમસ્યાભવત્ તદા અગ્નિકાર્યં તતશ્ ચક્રે નિત્યમ્ એવ યતવ્રતઃ
એ સમયે ગૌતમે શાસ્ત્રોનો અભ્યાસ નહોતો કર્યો; પણ નિયમિતપણે, વ્રતપૂર્વક, એ અગ્નિહોત્ર કરતો રહ્યો.
ગાયત્ર્યભ્યાસમાત્રેણ બ્રાહ્મણો નામધારકઃ અગ્ન્યુપાસનમાત્રં ચ ગાયત્ર્યભ્યસનં તથા
માત્ર ગાયત્રી જાપથી જ એ બ્રાહ્મણ તરીકે ઓળખાતો હતો; અગ્નિ ઉપાસના અને ગાયત્રી જાપ—એ જ એની સાધના હતી.
એતાવતા બ્રાહ્મણત્વં ગૌતમસ્યાભવન્ મુને ઉપાસતો ઽગ્નિં વિધિવદ્ ગાયત્રીં ચ મહાત્મનઃ
આટલાથી જ ગૌતમને બ્રાહ્મણપદ મળ્યું, કારણ કે એ મહાત્મા નિયમસર અગ્નિ અને ગાયત્રીની ઉપાસના કરતો હતો.
તસ્યાયુર્ વવૃધે પુત્ર ગૌતમસ્ય ચિરાયુષઃ ન દારસંગ્રહં લેભે નૈવ દાતાસ્તિ કન્યકામ્
પુત્ર, એ ગૌતમનું આયુષ્ય વધ્યું અને એ દીર્ઘાયુ થયો; તેણે લગ્ન કર્યા નહીં અને કોઈએ પણ તેને પુત્રી આપી નહીં.
તથા ચરંસ્ તીર્થદેશે વનેષુ વિવિધેષુ ચ આશ્રમેષુ ચ પુણ્યેષુ અટન્ન્ આસ્તે સ ગૌતમઃ
આ રીતે, ગૌતમ તીર્થો, વિવિધ વનો અને પવિત્ર આશ્રમોમાં ભટકતો અને રહેતો રહ્યો.
એવં ભ્રમઞ્ શીતગિરિમ્ આશ્રિત્યાસ્તે સ ગૌતમઃ તત્રાપશ્યદ્ ગુહાં રમ્યાં વલ્લીવિટપમાલિનીમ્
આ રીતે ભટકતાં, ગૌતમે શીતાગિરિ પર આશ્રય લીધો અને ત્યાં રહ્યો; ત્યાં તેને લતાવૃક્ષોથી શોભાયમાન એક સુંદર ગુફા દેખાઈ.
તત્રોપવિશ્ય વિપ્રેન્દ્રો વસ્તું સમકરોન્ મતિમ્ ચિન્તયંસ્ તુ પ્રવિષ્ટો ઽસાવ્ અપશ્યત્ સ્ત્રિયમ્ ઉત્તમામ્
ત્યાં, એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે બેઠા અને ત્યાં જ રહેવાનો વિચાર કર્યો. વિચારોમાં મગ્ન હતો ત્યારે, એક ઉત્તમ સ્ત્રીને એ ગુફામાં પ્રવેશતા જોયી.
શિથિલાઙ્ગીમ્ અથ કૃશાં વૃદ્ધાં ચ તપસિ સ્થિતામ્ બ્રહ્મચર્યેણ વર્તન્તીં વિરાગાં રહસિ સ્થિતામ્
એ સ્ત્રી દુર્બળ હતી, શરીર ઢીલું પડેલું હતું, વૃદ્ધ હતી, તપમાં સ્થિર હતી, બ્રહ્મચર્યમાં રહેતી, વૈરાગ્યવાળી અને એકાંતમાં વસતી હતી.
સ તાં દૃષ્ટ્વા મુનિશ્રેષ્ઠો નમસ્કારાય તસ્થિવાન્ નમસ્યન્તં મુનિશ્રેષ્ઠં તં ગૌતમમ્ અવારયત્
તેને જોઈને મહાન ઋષિ વંદન કરવા ઊભા રહ્યા; પણ ગૌતમએ તેમને નમવા અટકાવ્યા.
ગુરુસ્ ત્વં ભવિતા મહ્યં ન માં વન્દિતુમ્ અર્હસિ આયુર્ વિદ્યા ધનં કીર્તિર્ ધર્મઃ સ્વર્ગાદિકં ચ યત્ તસ્ય નશ્યતિ વૈ સર્વં યં નમસ્યતિ વૈ ગુરુઃ
તમે મારા માટે ગુરુ બનશો, એટલે મને નમવું યોગ્ય નથી. જે પોતાના ગુરુને નમશે, તેનું આયુષ્ય, જ્ઞાન, ધન, પ્રતિષ્ઠા, ધર્મ અને સ્વર્ગાદિક બધું નાશ પામે છે.
કૃતાઞ્જલિપુટસ્ તાં વૈ ગૌતમઃ પ્રાહ વિસ્મિતઃ
ગૌતમએ હાથ જોડીને, આશ્ચર્યથી તેની સાથે વાત કરી.
તપસ્વિની ત્વં વૃદ્ધા ચ ગુણજ્યેષ્ઠા ચ ભામિની અલ્પવિદ્યસ્ ત્વ્ અલ્પવયા અહં તવ ગુરુઃ કથમ્
તમે તપસ્વિ, વૃદ્ધ અને ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છો, ઓ તેજસ્વિ; હું તો યુવાન અને ઓછું જાણતો છું. હું તમારો ગુરુ કેવી રીતે બની શકું?
આર્ષ્ટિષેણપ્રિયપુત્ર ઋતધ્વજ ઇતિ શ્રુતઃ ગુણવાન્ મતિમાઞ્ શૂરઃ ક્ષત્રધર્મપરાયણઃ
મારો પ્રિય પુત્ર ઋષ્ટિષેણનો લાડકવાયો ઋતધ્વજ કહેવાતો હતો. તે ગુણવાન, બુદ્ધિશાળી, શૂરવીર અને ક્ષત્રિય ધર્મમાં નિષ્ઠાવાન હતો.
સ કદાચિદ્ વનં પ્રાયાન્ મૃગયાકૃષ્ટચેતનઃ વિશ્રામમ્ અકરોદ્ અસ્યાં ગુહાયાં સ ઋતધ્વજઃ
એક વખત ઋતધ્વજ શિકારની લાલચમાં વનમાં ગયો અને આ ગુફામાં આરામ કરવા રોકાયો.
યુવા સ મતિમાન્ દક્ષો બલેન મહતા વૃતઃ તં વિશ્રાન્તં નૃપવરમ્ અપ્સરા દદૃશે તતઃ
તે યુવાન, બુદ્ધિશાળી, કુશળ અને મહાન બળથી ભરપૂર હતો. જ્યારે તે આરામ કરી રહ્યો હતો, ત્યારે એક અપ્સરા એ રાજાને જોઈ.
ગન્ધર્વરાજસ્ય સુતા સુશ્યામા ઇતિ વિશ્રુતા તાં દૃષ્ટ્વા ચકમે રાજા રાજાનં ચકમે ચ સા
તે ગંધર્વરાજાની પુત્રી સુશ્યામા તરીકે જાણીતી હતી. તેને જોઈને રાજાએ તેને ઇચ્છી, અને તે પણ રાજાને ઇચ્છવા લાગી.
ઇતિ ક્રીડા સમભવત્ તયા રાજ્ઞો મહામતે નિવૃત્તકામો રાજેન્દ્રસ્ તામ્ આપૃચ્છ્યાગમદ્ ગૃહમ્
એ રીતે તે વિદ્વાન રાજાએ તેના સાથે વિહાર કર્યો; અને જ્યારે તેની ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ, ત્યારે રાજાએ તેને વિદાય લઈ ઘર તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.
ઉત્પન્નાહં તતસ્ તસ્યાં સુશ્યામાયાં મહામતે ગચ્છન્તી માં તદા માતા ઇદમ્ આહ તપોધન
હે વિદ્વાન, હું સુશ્યામામાંથી જન્મી. જ્યારે મારી માતા અહીંથી જતી રહી, ત્યારે તેણે મને આ વાત કહી, હે તપસ્વી.
યસ્ ત્વ્ અસ્યાં પ્રવિશેદ્ ભદ્રે સ તે ભર્તા ભવિષ્યતિ
હે શુભે, જે આ ગુફામાં પ્રવેશે, એ જ તારો પતિ બનશે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સા જગમાથ માતા મમ મહામતે તસ્માદ્ અત્ર પ્રવિષ્ટસ્ ત્વં પુમાન્ નાન્યઃ કદાચન
આ કહી મારી માતા ચાલતી થઈ, હે વિદ્વાન. તેથી અહીં તું જ પ્રવેશ્યો છે, બીજો કોઈ પુરુષ ક્યારેય નથી આવ્યો.
સહસ્રાણિ તથાશીતિં કૃત્વા રાજ્યં પિતા મમ અત્રૈવ ચ તપસ્ તપ્ત્વા તતઃ સ્વર્ગમ્ ઉપેયિવાન્
મારા પિતાએ અહીં અશી હજાર વર્ષ રાજ કર્યું અને તપ પણ કર્યું; પછી તેઓ સ્વર્ગે ગયા.
સ્વર્ગં યાતે ઽપિ પિતરિ સહસ્રાણિ તથા દશ વર્ષાણિ મુનિશાર્દૂલ રાજ્યં કૃત્વા તથા પરઃ
પિતાએ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો પછી પણ, બીજાએ અહીં દસ હજાર વર્ષ સુધી રાજ કર્યું, હે મહાન ઋષિ.