સોમાર્થં વૈ તથા ચાન્યે ઽપ્ય્ આગમન્ મખમણ્ડપમ્ તાનિ તીર્થાનિ ગઙ્ગાયાં સંગતાનિ યથાક્રમમ્
સોમ માટે અને બીજા અનેક માટે તેઓ યજ્ઞમંડપમાં આવ્યા; એ તીર્થો ગંગામાં ક્રમશઃ ભેગા થયા.
નદીરૂપેણ કાન્ય્ એવ નદરૂપેણ કાનિચિત્ સરોરૂપેણ કાન્ય્ અત્ર સ્તવરૂપેણ કાનિચિત્
કેટલાંક નદીઓના રૂપમાં, કેટલાંક નાળાઓના રૂપમાં, કેટલાંક સરોવરોના રૂપમાં અને કેટલાંક સ્તોત્રના રૂપમાં આવ્યા.
તાન્ય્ એવ સર્વતીર્થાનિ વિખ્યાતાનિ પૃથક્ પૃથક્ તેષુ સ્નાનં જપો હોમઃ પિતૃતર્પણમ્ એવ ચ
આ બધા અલગ અલગ પ્રસિદ્ધ તીર્થો છે; અહીં સ્નાન, જપ, હોળી અને પિતૃઓને તૃપ્તિ કરાવવાનું થાય છે.
સર્વકામપ્રદં પુંસાં ભુક્તિદં મુક્તિભાજનમ્ એતેષાં પઠનં ચાપિ સ્મરણં વા કરોતિ યઃ સર્વપાપવિનિર્મુક્તો યાતિ વિષ્ણુપુરં જનઃ
આ તીર્થો મનુષ્યોની સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરે છે, ભોગ આપે છે અને મુક્તિનું સાધન છે; જે કોઈ એનું પઠન કે સ્મરણ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈને વિષ્ણુપુરીને પામે છે.
પ્રવરાસંગમો નામ શ્રેષ્ઠા ચૈવ મહાનદી યત્ર સિદ્ધેશ્વરો દેવઃ સર્વલોકોપકારકૃત્
પ્રવરાસંગમ નામનું એક પવિત્ર સ્થાન છે, જ્યાં શ્રેષ્ઠ નદી વહે છે અને જ્યાં સર્વ લોકનું કલ્યાણ કરનાર સિદ્ધેશ્વર દેવ નિવાસ કરે છે.
દેવાનાં દાનવાનાં ચ સંગમો ઽભૂત્ સુદારુણઃ તેષાં પરસ્પરં વાપિ પ્રીતિશ્ ચાભૂન્ મહામુને
દેવતાઓ અને દાનવો વચ્ચે એક ભયાનક સંઘર્ષ થયો હતો, પણ, મહાન મુનિ, તેમ છતાં બંને વચ્ચે પરસ્પર સ્નેહ પણ હતો.
તે ઽપ્ય્ એવં મન્ત્રયામ્ આસુર્ દેવા વૈ દાનવા મિથઃ મેરુપર્વતમ્ આસાદ્ય પરસ્પરહિતૈષિણઃ
એ રીતે, દેવતાઓ અને દાનવો પરસ્પરનું કલ્યાણ ઇચ્છી, મેરુ પર્વત પર પહોંચી, એકબીજાની ભલાઈ માટે વિચાર વિમર્શ કરવા લાગ્યા.
અમૃતેનામરત્વં સ્યાદ્ ઉત્પાદ્યામૃતમ્ ઉત્તમમ્ પિબામઃ સર્વ એવૈતે ભવામશ્ ચામરા વયમ્
ચાલો, અમૃત ઉત્પન્ન કરીને અમરતા પ્રાપ્ત કરીએ; આપણે બધા એ શ્રેષ્ઠ અમૃત પીશું અને અમર બની જઈશું.
એકીભૂત્વા વયં લોકાન્ પાલયામઃ સુખાનિ ચ પ્રાપ્સ્યામઃ સંગરં હિત્વા સંગરો દુઃખકારણમ્
એકતા સાથે, આપણે જગતનું રક્ષણ કરીશું અને સુખ પ્રાપ્ત કરીશું; ઝઘડો છોડીએ, કેમ કે ઝઘડો તો દુઃખનું કારણ છે.
પ્રીત્યા ચૈવાર્જિતાન્ અર્થાન્ ભોક્ષ્યામો ગતમત્સરાઃ યતઃ સ્નેહેન વૃત્તિર્ યા સાસ્માકં સુખદા સદા
અપણે ઈર્ષ્યા છોડીને, મિત્રતાથી મેળવેલા ધનનો આનંદ માણીશું, કેમ કે સ્નેહથી ચાલેલી જીવનશૈલી હંમેશા સુખ આપે છે.
વૈપરીત્યં તુ યદ્ વૃત્તં ન સ્મર્તવ્યં કદાચન ન ચ ત્રૈલોક્યરાજ્યે ઽપિ કૈવલ્યે વા સુખં મનાક્ તદ્ ઊર્ધ્વમ્ અપિ વા યત્ તુ નિર્વૈરત્વાદ્ અવાપ્યતે
ભૂતકાળમાં જે દુશ્મનાવટ થઈ ગઈ હોય, તેને ક્યારેય યાદ ન કરવી જોઈએ નહીં; ત્રણેય લોકના રાજમાં કે મોક્ષમાં પણ દુશ્મનાવટથી સુખ મળતું નથી, સુખ તો માત્ર વૈરવિહોણા મનથી જ મળે છે.
એવં પરસ્પરં પ્રીતાઃ સન્તો દેવાશ્ ચ દાનવાઃ એકીભૂતાશ્ ચ સુપ્રીતા વિમથ્ય વરુણાલયમ્
આ રીતે, પરસ્પર ખુશ થઈને, દેવતાઓ અને દાનવો એક થઈ, સ્નેહપૂર્વક મળીને, વરુણના નિવાસસ્થાનને મથન કરવા લાગ્યા.
મન્થાનં મન્દરં કૃત્વા રજ્જું કૃત્વા તુ વાસુકિમ્ દેવાશ્ ચ દાનવાઃ સર્વે મમન્થુર્ વરુણાલયમ્
મંદર પર્વતને મથાની લાકડી અને વાસુકીને દોરી બનાવી, બધા દેવતાઓ અને દાનવો મળીને વરુણના સાગરનું મથન કરવા લાગ્યા.
ઉત્પન્નં ચ તતઃ પુણ્યમ્ અમૃતં સુરવલ્લભમ્ નિષ્પન્ને ચામૃતે પુણ્યે તે ચ પ્રોચુઃ પરસ્પરમ્
પછી ત્યાંથી પવિત્ર અને દેવતાઓને પ્રિય એવા અમૃતનું ઉત્પન્ન થયું; અને જ્યારે એ શુદ્ધ અમૃત મળી ગયું, ત્યારે તેઓએ પરસ્પર વાત કરી.
યામઃ સ્વં સ્વમ્ અધિષ્ઠાનં કૃતકાર્યાઃ શ્રમં ગતાઃ સર્વે સમં ચ સર્વેભ્યો યથાયોગ્યં વિભજ્યતામ્
ચાલો, હવે આપણે આપણા-આપણા સ્થાન પર જઈએ, કામ પૂરું થયું અને થાક પણ ઉતરી ગયો; બધું યોગ્ય રીતે અને બરાબર બધાને વહેંચી દઈએ.
યદા સર્વાગમો યત્ર યસ્મિંલ્ લગ્ને શુભાવહે વિભજ્યતામ્ ઇદં પુણ્યમ્ અમૃતં સુરસત્તમાઃ
જ્યારે બધા એકઠા થાય અને શુભ સમય આવે, ત્યારે, હે શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ, આ પવિત્ર અમૃત બધામાં યોગ્ય રીતે વહેંચવું.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તે યયુઃ સર્વે દૈત્યદાનવરાક્ષસાઃ ગતેષુ દૈત્યસંઘેષુ દેવાઃ સર્વે ઽન્વમન્ત્રયન્
આ રીતે કહ્યા પછી, બધા દૈત્ય, દાનવ અને રાક્ષસો ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા; દૈત્યોની ટોળકી જતાં, બધા દેવતાઓએ પરસ્પર ચર્ચા કરી.
ગતાસ્ તે રિપવો ઽસ્માકં દૈવયોગાદ્ અરિંદમાઃ રિપૂણામ્ અમૃતં નૈવ દેયં ભવતિ સર્વથા
દૈવી ઇચ્છાથી આપણા દુશ્મનો અહીંથી ચાલ્યા ગયા છે, હે શત્રુવિજયી; અમૃત ક્યારેય દુશ્મનોને આપવું નહીં.
બૃહસ્પતિસ્ તથેત્ય્ આહ પુનર્ આહ સુરાન્ ઇદમ્
બૃહસ્પતિએ 'તેમ જ થાઓ' કહ્યું અને પછી દેવતાઓને આ રીતે સંબોધન કર્યું.
ન જાનન્તિ યથા પાપા પિબધ્વં ચ તથામૃતમ્ અયમ્ એવોચિતો મન્ત્રો યચ્ છત્રૂણાં પરાભવઃ
તેમને ખરાબ લોકો જેવી ખબર નથી; તેથી, તમે અમૃત પી જજો. દુશ્મનોને હરાવવાનો આ જ યોગ્ય ઉપાય છે.
દ્વેષ્યાઃ સર્વાત્મના દ્વેષ્યા ઇતિ નીતિવિદો વિદુઃ ન વિશ્વાસ્યા ન ચાખ્યેયા નૈવ મન્ત્ર્યાશ્ ચ શત્રવઃ
નીતિજ્ઞો કહે છે કે દુશ્મનોને સંપૂર્ણ રીતે અવિશ્વાસ અને દ્વેષ કરવો જોઈએ; તેઓ પર વિશ્વાસ કરવો, ગુપ્ત વાત કહેવી કે સલાહમાં ભાગ આપવો યોગ્ય નથી.
તેભ્યો ન દેયમ્ અમૃતં ભવેયુર્ અમરાસ્ તતઃ અમરેષુ ચ જાતેષુ તેષુ દૈત્યેષુ શત્રુષુ તાઞ્ જેતું નૈવ શક્ષ્યામો ન દેયમ્ અમૃતં તતઃ
અમૃત તેમને આપવું નહીં, કેમ કે પછી તેઓ પણ અમર થઈ જશે; જો એ દૈત્ય દુશ્મનો અમર થઈ જાય, તો આપણે તેમને ક્યારેય હરાવી શકીશું નહીં, તેથી અમૃત આપવું નહીં.
ઇતિ સંમન્ત્ર્ય તે દેવા વાચસ્પતિમ્ અથાબ્રુવન્
આ રીતે વિચાર કર્યા પછી દેવોએ વાચસ્પતિને કહ્યું.
ક્વ યામઃ કુત્ર મન્ત્રઃ સ્યાત્ ક્વ પિબામઃ ક્વ સંસ્થિતિઃ કુર્મસ્ તદ્ એવ પ્રથમં વદ વાચસ્પતે તથા
અમે ક્યાં જઈએ? કયાં યજ્ઞ કરીએ? કયાં પીશું? કયાં રહીશું? વાચસ્પતિ, આ બધું પહેલાં સ્પષ્ટ કહો.
યાન્તુ બ્રહ્માણમ્ અમરાઃ પૃચ્છન્ત્વ્ અત્ર ગતિં પરામ્ સ તુ જ્ઞાતા ચ વક્તા ચ દાતા ચૈવ પિતામહઃ
અમરોએ બ્રહ્માજી પાસે જઈને શ્રેષ્ઠ માર્ગ પૂછવો જોઈએ, કેમ કે પિતામહ બધું જાણે છે, કહે છે અને આપે છે.
બૃહસ્પતેર્ વચઃ શ્રુત્વા મદન્તિકમ્ અથાગમન્ નમસ્ય માં સુરાઃ સર્વે યદ્ વૃત્તં તન્ ન્યવેદયન્
બૃહસ્પતિના શબ્દો સાંભળી તેઓ મારા પાસે આવ્યા; બધા દેવોએ મને વંદન કર્યું અને જે કંઈ બન્યું હતું તે બધું કહ્યું.
તદ્ દેવવચનાત્ પુત્ર તૈઃ સુરૈર્ અગમં હરિમ્ વિષ્ણવે કથિતં સર્વં શંભવે વિષહારિણે
પુત્ર, પછી દેવોના કહેવા પર હું પણ તેમના સાથે હરિ પાસે ગયો; બધું વિષ્ણુ અને વિષહારી શંભુને જણાવ્યું.
અહં વિષ્ણુશ્ ચ શંભુશ્ ચ દેવગન્ધર્વકિંનરૈઃ મેરુકન્દરમ્ આગત્ય ન જાનન્તિ યથાસુરાઃ
હું, વિષ્ણુ અને શંભુ, દેવો, ગંધર્વો અને કિન્નરો સાથે મેરુની ગુફામાં ગયા; આ વાત અસુરોને ખબર પડી નહોતી.
રક્ષકં ચ હરિં કૃત્વા સોમપાનાય તસ્થિરે આદિત્યસ્ તત્ર વિજ્ઞાતા સોમભોજ્યાન્ અથેતરાન્
હરિને રક્ષક બનાવી સૌ સોમપાન માટે ઊભા રહ્યા; તેમાં આદિત્યને સોમપાન માટે યોગ્ય માનવામાં આવ્યો અને બીજાઓને નહીં.
સોમો દાતામૃતં ભાગં ચક્રધૃગ્ રક્ષકસ્ તથા નૈવ જાનન્તિ તદ્ દૈત્યા દનુજા રાક્ષસાસ્ તથા
સોમે અમૃતનો ભાગ દાતાઓને આપ્યો અને ચક્રધારી રક્ષક રહ્યો; દૈત્ય, દાનવ અને રાક્ષસોને આ વાત ખબર પડી નહોતી.