તત્ર તીર્થાનિ પુણ્યાનિ વિખ્યાતાનિ સુરાદિભિઃ બહૂનિ તેષાં નામાનિ મત્તઃ શૃણુ મહામતે
ત્યાં અનેક પવિત્ર અને પ્રસિદ્ધ તીર્થો છે, જેને દેવતાઓ અને અન્ય લોકો પણ વખાણે છે. હે મહામતિ, એ તીર્થોના નામ હવે મારી પાસેથી સાંભળો.
હરિશ્ચન્દ્રં શુનઃશેપં વિશ્વામિત્રં સરોહિતમ્ ઇત્યાદ્ય્ અષ્ટ સહસ્રાણિ તીર્થાન્ય્ અથ ચતુર્દશ
હરિશ્ચંદ્ર, શુનઃશેપ, વિશ્વામિત્ર અને સરોહિત વગેરેથી શરૂ કરીને ત્યાં કુલ આઠ હજાર ચૌદ તીર્થો છે.
તેષુ સ્નાનં ચ દાનં ચ નરમેધફલપ્રદમ્ આખ્યાતં ચાસ્ય માહાત્મ્યં તીર્થસ્ય મુનિસત્તમ
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, એ તીર્થોમાં સ્નાન અને દાન કરવાથી મનુષ્યયજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે. એ તીર્થોની મહિમા પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.
યઃ પઠેત્ પાઠયેદ્ વાપિ શૃણુયાદ્ વાપિ ભક્તિતઃ અપુત્રઃ પુત્રમ્ આપ્નોતિ યચ્ ચાન્યન્ મનસઃ પ્રિયમ્
જે કોઈ આનું પઠન કરે, પઢાવે કે શ્રદ્ધાથી સાંભળે, તેને સંતાન ન હોય તો સંતાન મળે છે અને મનપસંદ અન્ય ઈચ્છાઓ પણ પૂર્ણ થાય છે.
સોમતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં પિતૄણાં પ્રીતિવર્ધનમ્ તત્ર વૃત્તં મહાપુણ્યં શૃણુ યત્નેન નારદ
તેને સોમતીર્થ તરીકે ઓળખાય છે, જે પિતૃઓની પ્રસન્નતા વધારતું તીર્થ છે. હે નારદ, ત્યાં જે મહાપુણ્ય ઘટના બની હતી, તે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.
સોમો રાજામૃતમયો ગન્ધર્વાણાં પુરાભવત્ ન દેવાનાં તદા દેવા મામ્ અભ્યેત્યેદમ્ અબ્રુવન્
ક્યારેક સોમ, અમૃતમય રાજા, ગંધર્વોમાં હતો, દેવોમાં નહોતો. ત્યારે દેવતાઓ મારા પાસે આવી અને એમણે આ વાત કહી.
ગન્ધર્વૈર્ આહૃતઃ સોમો દેવાનાં પ્રાણદઃ પુરા તમ્ અધ્યાયન્ સુરગણા ઋષયસ્ ત્વ્ અતિદુઃખિતાઃ યથા સ્યાત્ સોમો હ્ય્ અસ્માકં તથા નીતિર્ વિધીયતામ્
ગંધર્વોએ લાવ્યો હતો એ સોમ, પહેલાં દેવોને પ્રાણ આપતો હતો. પણ દેવો અને ઋષિઓ ખૂબ દુઃખી થયા અને કહ્યું: 'સોમ અમારો કેવી રીતે બને, એ માટે કોઈ ઉપાય કરો.'
તત્ર વાગ્ વિબુધાન્ આહ ગન્ધર્વાઃ સ્ત્રીષુ કામુકાઃ તેભ્યો દત્ત્વાથ માં દેવાઃ સોમમ્ આહર્તુમ્ અર્હથ
ત્યારે વાણી એ દેવોને કહ્યું: 'ગંધર્વો હંમેશા સ્ત્રીઓના લાલચી છે. તમે મને એમને આપી દો, પછી તેઓ પાસેથી સોમ મેળવી લો.'
વાચં પ્રત્યૂચુર્ અમરાસ્ ત્વાં દાતું ન ક્ષમા વયમ્ વિના તેનાપિ ન સ્થાતું શક્યં નૈવ ત્વયા વિના
અમરોએ વાણીને જવાબ આપ્યો: 'અમે તને આપી શકીએ નહીં. પણ તારા વિના રહી શકીએ નહીં અને સોમ વિના પણ રહી શકીએ નહીં.'
પુનર્ વાગ્ અબ્રવીદ્ દેવાન્ પુનર્ એષ્યામ્ય્ અહં ત્વ્ ઇહ અત્ર બુદ્ધિર્ વિધાતવ્યા ક્રિયતાં ક્રતુર્ ઉત્તમઃ
પછી વાણી ફરી દેવોને કહ્યું: 'હું પાછી આવીશ. તેટલામાં કોઈ યુક્તિ વિચારો અને શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ કરો.'
ગૌતમ્યા દક્ષિણે તીરે ભવેદ્ દેવાગમો યદિ મખં તુ વિષયં કૃત્વા આયાન્તુ સુરસત્તમાઃ
જો દેવતાઓ ગૌતમીનદીના દક્ષિણ કાંઠે ભેગા થાય, તો શ્રેષ્ઠ દેવતાઓએ યજ્ઞને કેન્દ્રમાં રાખીને ત્યાં આવવું જોઈએ.
ગન્ધર્વાઃ સ્ત્રીપ્રિયા નિત્યં પણધ્વં તં મયા સહ તથેત્ય્ ઉક્ત્વા સુરગણાઃ સરસ્વત્યા વચઃસ્થિતાઃ
ગંધર્વો હંમેશા સ્ત્રીઓના પ્રિય હોય છે, તેઓએ મારી સાથે શરત રાખી. દેવતાઓએ 'તેમજ' કહીને સરસ્વતીના વચનનું પાલન કર્યું.
દેવદૂતૈઃ પૃથગ્ દેવાન્ યક્ષાન્ ગન્ધર્વપન્નગાન્ આહ્વાનં ચક્રિરે તત્ર પુણ્યે દેવગિરૌ તદા
પછી પવિત્ર દેવગિરિ પર, દેવદૂતોએ દેવો, યક્ષો, ગંધર્વો અને પન્નગોને અલગ-અલગ બોલાવ્યા.
તતો દેવગિરિર્ નામ પર્વતસ્યાભવન્ મુને તત્રાગમન્ સુરગણા ગન્ધર્વા યક્ષકિંનરાઃ
હે મુનિ, ત્યારથી એ પર્વત દેવગિરિ તરીકે ઓળખાયો. ત્યાં દેવો, ગંધર્વો, યક્ષો અને કિન્નરો ભેગા થયા.
દેવાઃ સિદ્ધાશ્ ચ ઋષયસ્ તથાષ્ટૌ દેવયોનયઃ ઋષિભિર્ ગૌતમીતીરે ક્રિયમાણે મહાધ્વરે
તે સમયે દેવો, સિદ્ધો, ઋષિઓ અને આઠ પ્રકારના દેવયોનિઓ, બધા ગૌતમીનદીના કાંઠે ઋષિઓ દ્વારા થનારા મહાયજ્ઞમાં એકઠા થયા.
તત્ર દેવૈઃ પરિવૃતઃ સહસ્રાક્ષો ઽભ્યભાષત
ત્યાં, દેવોથી ઘેરાયેલા સહસ્રનેત્રે વચન કહ્યું.
ગન્ધર્વાન્ અથ સંપૂજ્ય સરસ્વત્યાઃ સમીપતઃ સરસ્વત્યા પણધ્વં નો યુષ્માકમ્ અમૃતાત્મના
પછી સરસ્વતીજીના નજીક આવેલા ગંધર્વોનું સન્માન કરીને સરસ્વતીજી બોલી: 'ચાલો, આપણી વચ્ચે એક શરત રાખીએ, જેમાં અમર આત્મા જ દાવ પર મુકાય.'
તચ્ છક્રવચનાત્ તે વૈ ગન્ધર્વાઃ સ્ત્રીષુ કામુકાઃ સોમં દત્ત્વા સુરેભ્યસ્ તુ જગૃહુસ્ તાં સરસ્વતીમ્
સરસ્વતીજીના આદેશે, સ્ત્રીઓ પ્રત્યે લાલચુ એવા ગંધર્વોએ દેવતાઓને સોમ આપ્યો અને સરસ્વતીજીને પોતે લઈ ગયા.
સોમો ઽભવચ્ ચામરાણાં ગન્ધર્વાણાં સરસ્વતી અવસત્ તત્ર વાગીશા તથાપિ ચ સુરાન્તિકે
સોમ હવે અપ્સરાઓ, ગંધર્વો અને સરસ્વતીજીનો થયો; છતાં વાણીની દેવી સરસ્વતીજી ત્યાં જ, દેવતાઓની નજીક રહી.
આયાતિ ચ રહો નિત્યમ્ ઉપાંશુ ક્રિયતામ્ ઇતિ અત એવ હિ સોમસ્ય ક્રયો ભવતિ નારદ
સરસ્વતીજી દરરોજ ગુપ્ત રીતે આવે છે અને કહે છે: 'આ કામ શાંતિથી કરો'; એથી જ, નારદજી, સોમ ખરીદવાનું કામ આવા રીતે થાય છે.
ઉપાંશુના વર્તિતવ્યં સોમક્રયણ એવ હિ તતો ઽભવદ્ દેવતાનાં સોમશ્ ચાપિ સરસ્વતી
સોમ ખરીદવામાં ખાસ કરીને શાંતિથી કામ કરવું જોઈએ; એ રીતે સોમ અને સરસ્વતીજી બંને દેવતાઓના થયા.
ગન્ધર્વાણાં નૈવ સોમો નૈવાસીચ્ ચ સરસ્વતી તત્રાગમન્ સર્વ એવ સોમાર્થં ગૌતમીતટમ્
ગંધર્વો પાસે હવે ન તો સોમ રહ્યો, ન તો સરસ્વતીજી; પછી બધા સોમ માટે ગૌતમીનાં કાંઠે એકઠા થયા.
ગાવો દેવાઃ પર્વતા યક્ષરક્ષાઃ સિદ્ધાઃ સાધ્યા મુનયો ગુહ્યકાશ્ ગન્ધર્વાસ્ તે મરુતઃ પન્નગાશ્ સર્વૌષધ્યો માતરો લોકપાલાઃ
ગાયો, દેવતાઓ, પર્વતો, યક્ષો, રાક્ષસો, સિદ્ધો, સાધ્યો, ઋષિઓ, ગુહ્યકો, ગંધર્વો, મરુતો, સાપો, સર્વ ઔષધિઓ, માતાઓ અને લોકપાલો—
પઞ્ચવિંશતિનદ્યસ્ તુ ગઙ્ગાયાં સંગતા મુને પૂર્ણાહુતિર્ યત્ર દત્તા પૂર્ણાખ્યાનં તદ્ ઉચ્યતે
હે મુનિ, ત્યાં ગંગામાં પચીસ નદીઓ ભેગી થઈ, જ્યાં પૂર્ણાહુતિ આપવામાં આવે છે; એ સ્થાનને પૂર્ણાકથાનું સ્થાન કહે છે.
ગૌતમ્યાં સંગતા યાસ્ તુ સર્વાશ્ ચાપિ યથોદિતાઃ તન્નામધેયતીર્થાનિ સંક્ષેપાચ્ છૃણુ નારદ
ગૌતમીમાં જે જે પવિત્ર તીર્થો ભેગા થયા છે, જેમ પહેલાં જણાવ્યા, એ બધાંનાં નામ સંક્ષિપ્તમાં સાંભળો, હે નારદજી.
સોમતીર્થં ચ ગાન્ધર્વં દેવતીર્થમ્ અતઃ પરમ્ પૂર્ણાતીર્થં તતઃ શાલં શ્રીપર્ણાસંગમં તથા
સોમતીર્થ, ગાંધર્વ, દેવતીર્થ, પછી પૂર્ણતીર્થ, ત્યારબાદ શાલ અને શ્રીપર્ણા સંગમ—
સ્વાગતાસંગમં પુણ્યં કુસુમાયાશ્ ચ સંગમમ્ પુષ્ટિસંગમમ્ આખ્યાતં કર્ણિકાસંગમં શુભમ્
પવિત્ર સ્વાગતા સંગમ, કુસુમા નદીનો સંગમ, પુષ્ટિનો સંગમ અને શુભ કર્ણિકા સંગમ—
વૈણવીસંગમશ્ ચૈવ કૃશરાસંગમસ્ તથા વાસવીસંગમશ્ ચૈવ શિવશર્યા તથા શિખી
વૈણવી સંગમ, કૃશરા સંગમ, વાસવી સંગમ, અને શિવશર્યા તથા શિખી—
કુસુમ્ભિકા ઉપારથ્યા શાન્તિજા દેવજા તદા અજો વૃદ્ધઃ સુરો ભદ્રો ગૌતમ્યા સહ સંગતાઃ
કુસુંબિકા, ઉપારથ્યા, શાંતિજા, દેવજા, પછી અજા, વૃદ્ધ, સુર અને ભદ્ર—આ બધા ગૌતમીએ સંગમ કર્યા.
એતે ચાન્યે ચ બહવો નદીનદસહાયગાઃ પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ હ્ય્ અગમન્ દેવપર્વતે
આ ઉપરાંત અનેક નદીઓ અને નદીઓ સાથે જોડાયેલી નદીઓ, પૃથ્વી上的 બધા તીર્થો દેવપર્વત પર આવ્યા.