ગૌતમીં ગચ્છ રાજેન્દ્ર ઋત્વિગ્ભિઃ સપુરોહિતઃ પશુના વિપ્રપુત્રેણ રોહિતેન સુતેન ચ
હે રાજા, તું તારા યજ્ઞકર્મના પુરોહિતો, મુખ્ય પુરોહિત, યજ્ઞ માટેના પશુ, બ્રાહ્મણ બાળક, રોહિત અને તારા પુત્ર સાથે ગૌતમીનદી પાસે જા.
ત્વયા કાર્યઃ ક્રતુશ્ ચૈવ શુનઃશેપવધં વિના ક્રતુઃ પૂર્ણો ભવેત્ તત્ર તસ્માદ્ યાહિ મહામતે
તારે ત્યાં યજ્ઞ કરવો છે, પણ શુનઃશેપનું બલિદાન કર્યા વિના; એ રીતે યજ્ઞ પૂર્ણ થશે, તેથી, હે વિવેકી, તું ત્યાં જા.
તચ્ છ્રુત્વા વચનં શીઘ્રં ગઙ્ગામ્ અગાન્ નૃપોત્તમઃ વિશ્વામિત્રેણ ઋષિણા વસિષ્ઠેન પુરોધસા
આ વચન સાંભળીને શ્રેષ્ઠ રાજાએ તરત જ વિશ્વામિત્ર ઋષિ અને મુખ્ય પુરોહિત વસિષ્ઠ સાથે ગંગા તરફ પ્રયાણ કર્યું.
વામદેવેન ઋષિણા તથાન્યૈર્ મુનિભિઃ સહ પ્રાપ્ય ગઙ્ગાં ગૌતમીં તાં નરમેધાય દીક્ષિતઃ
વામદેવ ઋષિ અને અન્ય મુનિઓ સાથે તે ગૌતમીનદીની ગંગા પાસે પહોંચ્યો અને માનવયજ્ઞ માટે દિક્ષા લીધી.
વેદિમણ્ડપકુણ્ડાદિ યૂપપશ્વાદિ ચાકરોત્ કૃત્વા સર્વં યથાન્યાયં તસ્મિન્ યજ્ઞે પ્રવર્તિતે
યજ્ઞમંડપ, વેદી, અગ્નિકુંડ, યૂપ અને પશુ વગેરે બધું નિયમ પ્રમાણે તૈયાર કર્યું અને યજ્ઞ આરંભ થયો.
શુનઃશેપં પશું યૂપે નિબધ્યાથ સમન્ત્રકમ્ વારિભિઃ પ્રોક્ષિતં દૃષ્ટ્વા વિશ્વામિત્રો ઽબ્રવીદ્ ઇદમ્
શુનઃશેપને યજ્ઞપશુ તરીકે મંત્રોચ્ચાર સાથે યૂપને બાંધી, પાણી છાંટીને શુદ્ધ કર્યો; આ જોઈને વિશ્વામિત્રે કહ્યું.
દેવાન્ ઋષીન્ હરિશ્ચન્દ્રં રોહિતં ચ વિશેષતઃ અનુજાનન્ત્વ્ ઇમં સર્વે શુનઃશેપં દ્વિજોત્તમમ્
દેવતાઓ, ઋષિઓ, હરિશ્ચંદ્ર અને ખાસ કરીને રોહિત – બધા મળીને આ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, શુનઃશેપને મંજૂરી આપે.
યેભ્યસ્ ત્વ્ અયં હવિર્ દેયો દેવેભ્યો ઽયં પૃથક્ પૃથક્ અનુજાનન્તુ તે સર્વે શુનઃશેપં વિશેષતઃ
જે દેવતાઓને આ હવન અર્પણ થવાનું છે, એ બધા અલગ-અલગ કરીને ખાસ કરીને શુનઃશેપ માટે મંજૂરી આપે.
વસાભિર્ લોમભિસ્ ત્વગ્ભિર્ માંસૈઃ સન્મન્ત્રિતૈર્ મખે અગ્નૌ હોષ્યઃ પશુશ્ ચાયં શુનઃશેપો દ્વિજોત્તમઃ
ચરબી, વાળ, ચામડી અને માંસ – બધું મંત્રોચ્ચારથી યજ્ઞમાં સમર્પિત કરીને, આ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ શુનઃશેપને યજ્ઞપશુ તરીકે અગ્નિમાં અર્પણ કરવો છે.
ઉપાસિતાઃ સ્યુર્ વિપ્રેન્દ્રાસ્ તે સર્વે ત્વ્ અનુમન્ય મામ્ ગૌતમીં યાન્તુ વિપ્રેન્દ્રાઃ સ્નાત્વા દેવાન્ પૃથક્ પૃથક્
બધા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો મને મંજૂરી આપીને ગૌતમીનદી પાસે જાય, ત્યાં સ્નાન કરે અને પછી દરેક દેવતાની પૂજા કરે.
મન્ત્રૈઃ સ્તોત્રૈઃ સ્તુવન્તસ્ તે મુદં યાન્તુ શિવે રતાઃ એનં રક્ષન્તુ મુનયો દેવાશ્ ચ હવિષો ભુજઃ
મંત્રો અને સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરતા, શુભતામાં આનંદિત થઈ, ખુશીથી જાય; મુનિઓ અને દેવતાઓ, જે હવન ગ્રહણ કરે છે, તેઓ તેને રક્ષા કરે.
તથેત્ય્ ઊચુશ્ ચ મુનયો મેને ચ નૃપસત્તમઃ તતો ગત્વા શુનઃશેપો ગઙ્ગાં ત્રૈલોક્યપાવનીમ્
મુનિઓએ 'તથાસ્તુ' કહ્યું અને શ્રેષ્ઠ રાજાએ પણ સંમતિ આપી; પછી શુનઃશેપ ત્રણેય લોકને પવિત્ર કરનારી ગંગા પાસે ગયો.
સ્નાત્વા તુષ્ટાવ તાન્ દેવાન્ યે તત્ર હવિષો ભુજઃ તતસ્ તુષ્ટાઃ સુરગણાઃ શુનઃશેપં ચ તે મુને અવદન્ત સુરાઃ સર્વે વિશ્વામિત્રસ્ય શૃણ્વતઃ
સ્નાન કરીને, તેણે ત્યાં હવન ગ્રહણ કરનારા દેવતાઓની સ્તુતિ કરી; પછી પ્રસન્ન થયેલા દેવસમૂહે વિશ્વામિત્રના હાજરમાં શુનઃશેપને કહ્યું.
ક્રતુઃ પૂર્ણો ભવત્વ્ એષ શુનઃશેપવધં વિના
આ યજ્ઞ શુનઃશેપનું બલિદાન કર્યા વિના પૂર્ણ થાય.
વિશેષેણાથ વરુણશ્ ચાવદન્ નૃપસત્તમમ્ તતઃ પૂર્ણો ઽભવદ્ રાજ્ઞો નૃમેધો લોકવિશ્રુતઃ
પછી ખાસ કરીને વરુણે શ્રેષ્ઠ રાજાને કહ્યું; તેથી રાજાનો લોકપ્રસિદ્ધ માનવયજ્ઞ પૂર્ણ થયો.
દેવાનાં ચ પ્રસાદેન મુનીનાં ચ પ્રસાદતઃ તીર્થસ્ય તુ પ્રસાદેન રાજ્ઞઃ પૂર્ણો ઽભવત્ ક્રતુઃ
દેવતાઓની કૃપાથી, મુનિઓની કૃપાથી અને તીર્થના પવિત્રતાથી રાજાનો યજ્ઞ પૂર્ણ થયો.
વિશ્વામિત્રઃ શુનઃશેપં પૂજયામ્ આસ સંસદિ અકરોદ્ આત્મનઃ પુત્રં પૂજયિત્વા સુરાન્તિકે
વિશ્વામિત્રે સભામાં શુનઃશેપનું સન્માન કર્યું અને દેવતાઓ સમક્ષ સન્માન કરીને તેને પોતાનો પુત્ર બનાવી લીધો.
જ્યેષ્ઠં ચકાર પુત્રાણામ્ આત્મનઃ સ તુ કૌશિકઃ ન મેનિરે યે ચ પુત્રા વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ
કૌશિકે તેને પોતાના પુત્રોમાં મોટો બનાવ્યો, પણ વિદ્વાન વિશ્વામિત્રના બીજા પુત્રોએ તેને સ્વીકાર્યો નહીં.
શુનઃશેપસ્ય ચ જ્યૈષ્ઠ્યં તાઞ્ શશાપ સ કૌશિકઃ જ્યૈષ્ઠ્યં યે મેનિરે પુત્રાઃ પૂજયામ્ આસ તાન્ સુતાન્
કૌશિકે એ પુત્રોને શાપ આપ્યો, જેમણે પોતાને શુનઃશેપથી મોટા માન્યા હતા. અને જેમણે એવું માન્યું નહોતું, એવા પુત્રોને એણે સન્માન આપ્યું.
વરેણ મુનિશાર્દૂલસ્ તદ્ એતત્ કથિતં મયા એતત્ સર્વં યત્ર જાતં ગૌતમ્યા દક્ષિણે તટે
મુનિશ્રેષ્ઠ, તમે જે માંગ્યું હતું તે બધું મેં કહ્યું. આ બધું ગૌતમીનદીના દક્ષિણ કાંઠે બન્યું હતું.
તત્ર તીર્થાનિ પુણ્યાનિ વિખ્યાતાનિ સુરાદિભિઃ બહૂનિ તેષાં નામાનિ મત્તઃ શૃણુ મહામતે
ત્યાં અનેક પવિત્ર અને પ્રસિદ્ધ તીર્થો છે, જેને દેવતાઓ અને અન્ય લોકો પણ વખાણે છે. હે મહામતિ, એ તીર્થોના નામ હવે મારી પાસેથી સાંભળો.
હરિશ્ચન્દ્રં શુનઃશેપં વિશ્વામિત્રં સરોહિતમ્ ઇત્યાદ્ય્ અષ્ટ સહસ્રાણિ તીર્થાન્ય્ અથ ચતુર્દશ
હરિશ્ચંદ્ર, શુનઃશેપ, વિશ્વામિત્ર અને સરોહિત વગેરેથી શરૂ કરીને ત્યાં કુલ આઠ હજાર ચૌદ તીર્થો છે.
તેષુ સ્નાનં ચ દાનં ચ નરમેધફલપ્રદમ્ આખ્યાતં ચાસ્ય માહાત્મ્યં તીર્થસ્ય મુનિસત્તમ
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, એ તીર્થોમાં સ્નાન અને દાન કરવાથી મનુષ્યયજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે. એ તીર્થોની મહિમા પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.
યઃ પઠેત્ પાઠયેદ્ વાપિ શૃણુયાદ્ વાપિ ભક્તિતઃ અપુત્રઃ પુત્રમ્ આપ્નોતિ યચ્ ચાન્યન્ મનસઃ પ્રિયમ્
જે કોઈ આનું પઠન કરે, પઢાવે કે શ્રદ્ધાથી સાંભળે, તેને સંતાન ન હોય તો સંતાન મળે છે અને મનપસંદ અન્ય ઈચ્છાઓ પણ પૂર્ણ થાય છે.
સોમતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં પિતૄણાં પ્રીતિવર્ધનમ્ તત્ર વૃત્તં મહાપુણ્યં શૃણુ યત્નેન નારદ
તેને સોમતીર્થ તરીકે ઓળખાય છે, જે પિતૃઓની પ્રસન્નતા વધારતું તીર્થ છે. હે નારદ, ત્યાં જે મહાપુણ્ય ઘટના બની હતી, તે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.
સોમો રાજામૃતમયો ગન્ધર્વાણાં પુરાભવત્ ન દેવાનાં તદા દેવા મામ્ અભ્યેત્યેદમ્ અબ્રુવન્
ક્યારેક સોમ, અમૃતમય રાજા, ગંધર્વોમાં હતો, દેવોમાં નહોતો. ત્યારે દેવતાઓ મારા પાસે આવી અને એમણે આ વાત કહી.
ગન્ધર્વૈર્ આહૃતઃ સોમો દેવાનાં પ્રાણદઃ પુરા તમ્ અધ્યાયન્ સુરગણા ઋષયસ્ ત્વ્ અતિદુઃખિતાઃ યથા સ્યાત્ સોમો હ્ય્ અસ્માકં તથા નીતિર્ વિધીયતામ્
ગંધર્વોએ લાવ્યો હતો એ સોમ, પહેલાં દેવોને પ્રાણ આપતો હતો. પણ દેવો અને ઋષિઓ ખૂબ દુઃખી થયા અને કહ્યું: 'સોમ અમારો કેવી રીતે બને, એ માટે કોઈ ઉપાય કરો.'
તત્ર વાગ્ વિબુધાન્ આહ ગન્ધર્વાઃ સ્ત્રીષુ કામુકાઃ તેભ્યો દત્ત્વાથ માં દેવાઃ સોમમ્ આહર્તુમ્ અર્હથ
ત્યારે વાણી એ દેવોને કહ્યું: 'ગંધર્વો હંમેશા સ્ત્રીઓના લાલચી છે. તમે મને એમને આપી દો, પછી તેઓ પાસેથી સોમ મેળવી લો.'
વાચં પ્રત્યૂચુર્ અમરાસ્ ત્વાં દાતું ન ક્ષમા વયમ્ વિના તેનાપિ ન સ્થાતું શક્યં નૈવ ત્વયા વિના
અમરોએ વાણીને જવાબ આપ્યો: 'અમે તને આપી શકીએ નહીં. પણ તારા વિના રહી શકીએ નહીં અને સોમ વિના પણ રહી શકીએ નહીં.'
પુનર્ વાગ્ અબ્રવીદ્ દેવાન્ પુનર્ એષ્યામ્ય્ અહં ત્વ્ ઇહ અત્ર બુદ્ધિર્ વિધાતવ્યા ક્રિયતાં ક્રતુર્ ઉત્તમઃ
પછી વાણી ફરી દેવોને કહ્યું: 'હું પાછી આવીશ. તેટલામાં કોઈ યુક્તિ વિચારો અને શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ કરો.'