વરુણાય પશુઃ કલ્પ્યઃ પુરુષો ગુણવત્તરઃ યદિ ક્રીણાસિ મૂલ્યં ત્વં વદ સત્યં મહામુને
વરુણને માનવ યજ્ઞપશુ તરીકે પશુ કરતાં વધુ યોગ્ય છે. જો તમે વેચી રહ્યા હો, મહાન ઋષિ, તો સાચું મૂલ્ય કહો.
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા ત્વ્ અજીગર્તઃ પુત્રમૂલ્યમ્ અકલ્પયત્ ગવાં સહસ્રં ધાન્યાનાં નિષ્કાનાં ચાપિ વાસસામ્ રાજપુત્ર વરં દેહિ દાસ્યામિ સ્વસુતં તવ
અજિગર્તે કહ્યું: 'જેમ તું કહે તેમ,' અને પુત્રનું મૂલ્ય નક્કી કર્યું—હજાર ગાયો, અનાજ, સોનાની મુદ્રાઓ અને કપડાં. હે રાજકુમાર, એ મૂલ્ય આપો, તો હું તમારો પુત્ર આપી દઉં.
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા રોહિતો ઽપિ પ્રાદાત્ સવસનં ધનમ્ દત્ત્વા જગામ પિતરમ્ ઋષિપુત્રેણ રોહિતઃ પિત્રે નિવેદયામ્ આસ ક્રયક્રીતમ્ ઋષેઃ સુતમ્
રોહિત પણ સંમત થયો, ધન અને કપડાં આપ્યાં અને ઋષિના પુત્ર સાથે પિતાજી પાસે ગયો. રોહિતે પિતાને જણાવ્યું કે તેણે ઋષિના પુત્રને ખરીદ્યો છે.
વરુણાય યજસ્વ ત્વં પશુના ત્વમ્ અરુગ્ ભવ
વરુણ માટે આ માનવ યજ્ઞપશુથી યજ્ઞ કરો, અને તું રોગમુક્ત થશો.
તથોવાચ હરિશ્ચન્દ્રઃ પુત્રવાક્યાદ્ અનન્તરમ્
પુત્રના શબ્દો સાંભળ્યા પછી હરિશ્ચંદ્રએ એમ જ કહ્યું.
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા રાજ્ઞા પાલ્યા ઇતિ શ્રુતિઃ વિશેષતસ્ તુ વર્ણાનાં ગુરવો હિ દ્વિજોત્તમાઃ
શ્રુતિ કહે છે કે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય રાજાએ રક્ષવા જોઈએ; ખાસ કરીને બ્રાહ્મણો બધા વર્ણના ગુરુ છે, હે દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ.
વિષ્ણોર્ અપિ હિ યે પૂજ્યા માદૃશાઃ કુત એવ હિ અવજ્ઞયાપિ યેષાં સ્યાન્ નૃપાણાં સ્વકુલક્ષયઃ
મારા જેવા લોકો પણ વિષ્ણુ જેટલા પૂજ્ય છે; તો પછી બીજાનું શું કહેવું! રાજાઓ જો એમની અવગણના કરે, તો પોતાનું વંશ નાશ પામે છે.
તાન્ પશૂન્ કૃત્વા કૃપણં કથં રક્ષિતુમ્ ઉત્સહે અહં ચ બ્રાહ્મણં કુર્યાં પશું નૈતદ્ ધિ યુજ્યતે
આ ગરીબને પશુ બનાવીને હું એને કેવી રીતે બચાવી શકું? અને હું બ્રાહ્મણને પશુ બનાવું, એ યોગ્ય નથી.
વરં હિ જાતુ મરણં ન કથંચિદ્ દ્વિજં પશુમ્ કરોમિ તસ્માત્ પુત્ર ત્વં બ્રાહ્મણેન સુખં વ્રજ
મારા માટે તો તરત મરી જવું સારું, પણ કદી પણ બ્રાહ્મણને યજ્ઞપશુ બનાવવું નહીં. તેથી, પુત્ર, તું આનંદથી બ્રાહ્મણ સાથે જા.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર વાગ્ ઉવાચાશરીરિણી
એ સમયે ત્યાં એક અવાજ આવ્યો, જે શરીર વિના બોલતો હતો.
ગૌતમીં ગચ્છ રાજેન્દ્ર ઋત્વિગ્ભિઃ સપુરોહિતઃ પશુના વિપ્રપુત્રેણ રોહિતેન સુતેન ચ
હે રાજા, તું તારા યજ્ઞકર્મના પુરોહિતો, મુખ્ય પુરોહિત, યજ્ઞ માટેના પશુ, બ્રાહ્મણ બાળક, રોહિત અને તારા પુત્ર સાથે ગૌતમીનદી પાસે જા.
ત્વયા કાર્યઃ ક્રતુશ્ ચૈવ શુનઃશેપવધં વિના ક્રતુઃ પૂર્ણો ભવેત્ તત્ર તસ્માદ્ યાહિ મહામતે
તારે ત્યાં યજ્ઞ કરવો છે, પણ શુનઃશેપનું બલિદાન કર્યા વિના; એ રીતે યજ્ઞ પૂર્ણ થશે, તેથી, હે વિવેકી, તું ત્યાં જા.
તચ્ છ્રુત્વા વચનં શીઘ્રં ગઙ્ગામ્ અગાન્ નૃપોત્તમઃ વિશ્વામિત્રેણ ઋષિણા વસિષ્ઠેન પુરોધસા
આ વચન સાંભળીને શ્રેષ્ઠ રાજાએ તરત જ વિશ્વામિત્ર ઋષિ અને મુખ્ય પુરોહિત વસિષ્ઠ સાથે ગંગા તરફ પ્રયાણ કર્યું.
વામદેવેન ઋષિણા તથાન્યૈર્ મુનિભિઃ સહ પ્રાપ્ય ગઙ્ગાં ગૌતમીં તાં નરમેધાય દીક્ષિતઃ
વામદેવ ઋષિ અને અન્ય મુનિઓ સાથે તે ગૌતમીનદીની ગંગા પાસે પહોંચ્યો અને માનવયજ્ઞ માટે દિક્ષા લીધી.
વેદિમણ્ડપકુણ્ડાદિ યૂપપશ્વાદિ ચાકરોત્ કૃત્વા સર્વં યથાન્યાયં તસ્મિન્ યજ્ઞે પ્રવર્તિતે
યજ્ઞમંડપ, વેદી, અગ્નિકુંડ, યૂપ અને પશુ વગેરે બધું નિયમ પ્રમાણે તૈયાર કર્યું અને યજ્ઞ આરંભ થયો.
શુનઃશેપં પશું યૂપે નિબધ્યાથ સમન્ત્રકમ્ વારિભિઃ પ્રોક્ષિતં દૃષ્ટ્વા વિશ્વામિત્રો ઽબ્રવીદ્ ઇદમ્
શુનઃશેપને યજ્ઞપશુ તરીકે મંત્રોચ્ચાર સાથે યૂપને બાંધી, પાણી છાંટીને શુદ્ધ કર્યો; આ જોઈને વિશ્વામિત્રે કહ્યું.
દેવાન્ ઋષીન્ હરિશ્ચન્દ્રં રોહિતં ચ વિશેષતઃ અનુજાનન્ત્વ્ ઇમં સર્વે શુનઃશેપં દ્વિજોત્તમમ્
દેવતાઓ, ઋષિઓ, હરિશ્ચંદ્ર અને ખાસ કરીને રોહિત – બધા મળીને આ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, શુનઃશેપને મંજૂરી આપે.
યેભ્યસ્ ત્વ્ અયં હવિર્ દેયો દેવેભ્યો ઽયં પૃથક્ પૃથક્ અનુજાનન્તુ તે સર્વે શુનઃશેપં વિશેષતઃ
જે દેવતાઓને આ હવન અર્પણ થવાનું છે, એ બધા અલગ-અલગ કરીને ખાસ કરીને શુનઃશેપ માટે મંજૂરી આપે.
વસાભિર્ લોમભિસ્ ત્વગ્ભિર્ માંસૈઃ સન્મન્ત્રિતૈર્ મખે અગ્નૌ હોષ્યઃ પશુશ્ ચાયં શુનઃશેપો દ્વિજોત્તમઃ
ચરબી, વાળ, ચામડી અને માંસ – બધું મંત્રોચ્ચારથી યજ્ઞમાં સમર્પિત કરીને, આ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ શુનઃશેપને યજ્ઞપશુ તરીકે અગ્નિમાં અર્પણ કરવો છે.
ઉપાસિતાઃ સ્યુર્ વિપ્રેન્દ્રાસ્ તે સર્વે ત્વ્ અનુમન્ય મામ્ ગૌતમીં યાન્તુ વિપ્રેન્દ્રાઃ સ્નાત્વા દેવાન્ પૃથક્ પૃથક્
બધા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો મને મંજૂરી આપીને ગૌતમીનદી પાસે જાય, ત્યાં સ્નાન કરે અને પછી દરેક દેવતાની પૂજા કરે.
મન્ત્રૈઃ સ્તોત્રૈઃ સ્તુવન્તસ્ તે મુદં યાન્તુ શિવે રતાઃ એનં રક્ષન્તુ મુનયો દેવાશ્ ચ હવિષો ભુજઃ
મંત્રો અને સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરતા, શુભતામાં આનંદિત થઈ, ખુશીથી જાય; મુનિઓ અને દેવતાઓ, જે હવન ગ્રહણ કરે છે, તેઓ તેને રક્ષા કરે.
તથેત્ય્ ઊચુશ્ ચ મુનયો મેને ચ નૃપસત્તમઃ તતો ગત્વા શુનઃશેપો ગઙ્ગાં ત્રૈલોક્યપાવનીમ્
મુનિઓએ 'તથાસ્તુ' કહ્યું અને શ્રેષ્ઠ રાજાએ પણ સંમતિ આપી; પછી શુનઃશેપ ત્રણેય લોકને પવિત્ર કરનારી ગંગા પાસે ગયો.
સ્નાત્વા તુષ્ટાવ તાન્ દેવાન્ યે તત્ર હવિષો ભુજઃ તતસ્ તુષ્ટાઃ સુરગણાઃ શુનઃશેપં ચ તે મુને અવદન્ત સુરાઃ સર્વે વિશ્વામિત્રસ્ય શૃણ્વતઃ
સ્નાન કરીને, તેણે ત્યાં હવન ગ્રહણ કરનારા દેવતાઓની સ્તુતિ કરી; પછી પ્રસન્ન થયેલા દેવસમૂહે વિશ્વામિત્રના હાજરમાં શુનઃશેપને કહ્યું.
ક્રતુઃ પૂર્ણો ભવત્વ્ એષ શુનઃશેપવધં વિના
આ યજ્ઞ શુનઃશેપનું બલિદાન કર્યા વિના પૂર્ણ થાય.
વિશેષેણાથ વરુણશ્ ચાવદન્ નૃપસત્તમમ્ તતઃ પૂર્ણો ઽભવદ્ રાજ્ઞો નૃમેધો લોકવિશ્રુતઃ
પછી ખાસ કરીને વરુણે શ્રેષ્ઠ રાજાને કહ્યું; તેથી રાજાનો લોકપ્રસિદ્ધ માનવયજ્ઞ પૂર્ણ થયો.
દેવાનાં ચ પ્રસાદેન મુનીનાં ચ પ્રસાદતઃ તીર્થસ્ય તુ પ્રસાદેન રાજ્ઞઃ પૂર્ણો ઽભવત્ ક્રતુઃ
દેવતાઓની કૃપાથી, મુનિઓની કૃપાથી અને તીર્થના પવિત્રતાથી રાજાનો યજ્ઞ પૂર્ણ થયો.
વિશ્વામિત્રઃ શુનઃશેપં પૂજયામ્ આસ સંસદિ અકરોદ્ આત્મનઃ પુત્રં પૂજયિત્વા સુરાન્તિકે
વિશ્વામિત્રે સભામાં શુનઃશેપનું સન્માન કર્યું અને દેવતાઓ સમક્ષ સન્માન કરીને તેને પોતાનો પુત્ર બનાવી લીધો.
જ્યેષ્ઠં ચકાર પુત્રાણામ્ આત્મનઃ સ તુ કૌશિકઃ ન મેનિરે યે ચ પુત્રા વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ
કૌશિકે તેને પોતાના પુત્રોમાં મોટો બનાવ્યો, પણ વિદ્વાન વિશ્વામિત્રના બીજા પુત્રોએ તેને સ્વીકાર્યો નહીં.
શુનઃશેપસ્ય ચ જ્યૈષ્ઠ્યં તાઞ્ શશાપ સ કૌશિકઃ જ્યૈષ્ઠ્યં યે મેનિરે પુત્રાઃ પૂજયામ્ આસ તાન્ સુતાન્
કૌશિકે એ પુત્રોને શાપ આપ્યો, જેમણે પોતાને શુનઃશેપથી મોટા માન્યા હતા. અને જેમણે એવું માન્યું નહોતું, એવા પુત્રોને એણે સન્માન આપ્યું.
વરેણ મુનિશાર્દૂલસ્ તદ્ એતત્ કથિતં મયા એતત્ સર્વં યત્ર જાતં ગૌતમ્યા દક્ષિણે તટે
મુનિશ્રેષ્ઠ, તમે જે માંગ્યું હતું તે બધું મેં કહ્યું. આ બધું ગૌતમીનદીના દક્ષિણ કાંઠે બન્યું હતું.