રાજાપિ વરુણં પ્રાહ નિર્દન્તો નિષ્ફલઃ પશુઃ પશોર્ દન્તેષુ જાતેષુ એહિ ગચ્છાધુનાપ્પતે
રાજાએ પણ વરુણને કહ્યું: 'પશુએ હજી દાંત નથી, એ અયોગ્ય છે; જ્યારે પશુના દાંત આવશે, ત્યારે આવજો, હે પાણીના દેવ.'
તચ્ છ્રુત્વા રાજવચનં પુનઃ પ્રાયાદ્ અપાંપતિઃ જાતેષુ ચૈવ દન્તેષુ સપ્તવર્ષેષુ નારદ
રાજાના વચન સાંભળીને પાણીના દેવ ફરી ગયા; અને, હે નારદ, જ્યારે સાત વર્ષ પછી દાંત આવ્યા,
પુનર્ અપ્ય્ આહ રાજાનં યજસ્વેતિ તતો ઽબ્રવીત્ રાજાપિ વરુણં પ્રાહ પત્સ્યન્તીમે અપાંપતે
પછી ફરી વરુણે રાજાને કહ્યું: 'હવે યજ્ઞ કર'; ત્યારે રાજાએ વરુણને કહ્યું: 'હે પાણીના દેવ, હવે આ દાંત પડી જશે.'
સંપત્સ્યન્તિ તથા ચાન્યે તતો યક્ષ્યે વ્રજાધુના પુનઃ પ્રાયાત્ સ વરુણઃ પુનર્દન્તેષુ નારદ યજસ્વેતિ નૃપં પ્રાહ રાજા પ્રાહ ત્વ્ અપાંપતિમ્
'પછી નવા દાંત આવશે અને બીજાં પણ આવશે; ત્યારે હું યજ્ઞ કરીશ—હવે તું જા.' ફરી વરુણ ગયો; અને, હે નારદ, જ્યારે નવા દાંત આવ્યા, વરુણે રાજાને કહ્યું: 'હવે યજ્ઞ કર,' અને રાજાએ પાણીના દેવને જવાબ આપ્યો.
યદા તુ ક્ષત્રિયો યજ્ઞે પશુર્ ભવતિ વારિપ ધનુર્વેદં યદા વેત્તિ તદા સ્યાત્ પશુર્ ઉત્તમઃ
જયારે ક્ષત્રિય યજ્ઞમાં બલિદાન માટે પસંદ થાય છે, હે જળના સ્વામી, અને જયારે તે ધનુર્વિદ્યામાં નિપુણ બને છે, ત્યારે તે શ્રેષ્ઠ બલિદાન ગણાય છે.
તચ્ છ્રુત્વા રાજવચનં વરુણો ઽગાત્ સ્વમ્ આલયમ્ યદાસ્ત્રેષુ ચ શસ્ત્રેષુ સમર્થો ઽભૂત્ સ રોહિતઃ
રાજાના વચન સાંભળી, વરુણ પોતાનાં નિવાસસ્થાને પાછા ગયો; અને જયારે રોહિત શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોમાં કુશળ બન્યો,
સર્વવેદેષુ શાસ્ત્રેષુ વેત્તાભૂત્ સ ત્વ્ અરિંદમઃ યુવરાજ્યમ્ અનુપ્રાપ્તે રોહિતે ષોડશાબ્દિકે
તે શત્રુઓને જીતનારો યુવાન સર્વે વેદો અને શાસ્ત્રોમાં પારંગત થયો; અને રોહિત જ્યારે સોળ વર્ષનો થયો, ત્યારે તેને યુવરાજપદ મળ્યું.
પ્રીતિમાન્ અગમત્ તત્ર યત્ર રાજા સરોહિતઃ આગત્ય વરુણઃ પ્રાહ યજસ્વાદ્ય સુતં સ્વકમ્
જ્યાં રાજા અને રોહિત એકસાથે હતા, ત્યાં તે આનંદિત થયો; વરુણ ત્યાં આવ્યો અને કહ્યું: 'હવે તારો પુત્ર યજ્ઞમાં અર્પણ કર.'
ૐ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નૃપવર ઋત્વિજઃ પ્રાહ ભૂપતિઃ રોહિતં ચ સુતં જ્યેષ્ઠં શૃણ્વતો વરુણસ્ય ચ
'ૐ' કહીને શ્રેષ્ઠ રાજાએ યજ્ઞકર્તાઓને સંબોધ્યા, જ્યારે રોહિત, તેનો મોટો પુત્ર અને વરુણ બંને સાંભળી રહ્યા હતા.
એહિ પુત્ર મહાવીર યક્ષ્યે ત્વાં વરુણાય હિ
'આવ મારો પુત્ર, મહાન વીર, હું તને વરુણને બલિદાન આપવાનો છું.'
કિમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અથોવાચ રોહિતઃ પિતરં પ્રતિ પિતાપિ તદ્ યથાવૃત્તમ્ આચચક્ષે સવિસ્તરમ્ રોહિતઃ પિતરં પ્રાહ શૃણ્વતો વરુણસ્ય ચ
પછી રોહિતે પિતાને પૂછ્યું: 'આ શું છે?' અને પિતાએ વરુણની હાજરીમાં બધું વિગતે સમજાવ્યું.
અહં પૂર્વં મહારાજ ઋત્વિગ્ભિઃ સપુરોહિતઃ વિષ્ણવે લોકનાથાય યક્ષ્યે ઽહં ત્વરિતં શુચિઃ પશુના વરુણેનાથ તદ્ અનુજ્ઞાતુમ્ અર્હસિ
'હે મહારાજા, હું યજ્ઞકર્તાઓ અને મુખ્ય પુરોહિત સાથે, વિશ્વના સ્વામી વિષ્ણુને પવિત્રતાથી અને ઝડપથી પ્રાણી બલિદાન આપીશ; હે વરુણ, તું આ માટે મંજૂરી આપ.'
રોહિતસ્ય તુ તદ્ વાક્યં શ્રુત્વા વારીશ્વરસ્ તદા કોપેન મહતાવિષ્ટો જલોદરમ્ અથાકરોત્
રોહિતના વચન સાંભળી, ત્યારે જળના દેવ વરુણને ભારે ક્રોધ આવ્યો અને તેણે જલોદર રોગ પેદા કર્યો.
હરિશ્ચન્દ્રસ્ય નૃપતે રોહિતઃ સ વનં યયૌ ગૃહીત્વા સ ધનુર્ દિવ્યં રથારૂઢો ગતવ્યથઃ
હરિશ્ચંદ્રના પુત્ર રોહિતે પોતાનું દિવ્ય ધનુષ્ય લઈને, રથ પર ચડી, નિર્વ્યથા બની, વનમાં ગયો.
યત્ર ચારાધ્ય વરુણં હરિશ્ચન્દ્રો જનેશ્વરઃ ગઙ્ગાયાં પ્રાપ્તવાન્ પુત્રં તત્રાગાત્ સો ઽપિ રોહિતઃ
જ્યાં મનુષ્યોના રાજા હરિશ્ચંદ્રે વરુણની પૂજા કરીને ગંગા કિનારે પુત્ર મેળવ્યો હતો, ત્યાં રોહિત પણ પહોંચ્યો.
વ્યતીતાન્ય્ અથ વર્ષાણિ પઞ્ચ ષષ્ઠે પ્રવર્તતિ તત્ર સ્થિત્વા નૃપસુતઃ શુશ્રાવ નૃપતે રુજમ્
પછી પાંચ વર્ષ વીતી ગયા; છઠ્ઠા વર્ષે ત્યાં રહેતા રાજકુમારે રાજાના રોગ વિશે સાંભળ્યું.
મયા પુત્રેણ જાતેન પિતુર્ વૈ ક્લેશકારિણા કિં ફલં કિં નુ કૃત્યં સ્યાદ્ ઇત્ય્ એવં પર્યચિન્તયત્
'મારા જન્મથી પિતાને દુઃખ મળ્યું, તો એવા પુત્રથી શું લાભ? શું કરવું જોઈએ?' એમ તેણે વિચાર્યું.
તસ્યાસ્ તીરે ઋષીન્ પુણ્યાન્ અપશ્યન્ નૃપતેઃ સુતઃ ગઙ્ગાતીરે વર્તમાનમ્ અપશ્યદ્ ઋષિસત્તમમ્
તે કિનારે રાજકુમારે પવિત્ર ઋષિઓને જોયા; ગંગા કાંઠે રહેલા શ્રેષ્ઠ ઋષિને તેણે નિહાળ્યા.
અજીગર્તમ્ ઇતિ ખ્યાતમ્ ઋષેસ્ તુ વયસઃ સુતમ્ ત્રિભિઃ પુત્રૈર્ અનુવૃતં ભાર્યયા ક્ષીણવૃત્તિકમ્ તં દૃષ્ટ્વા નૃપતેઃ પુત્રો નમસ્યેદં વચો ઽબ્રવીત્
તેને ત્યાં અજિગર્ત નામે પ્રસિદ્ધ ઋષિપુત્ર, પોતાના ત્રણ પુત્રો અને પત્ની સાથે, જીવનનિર્વાહ માટે સંઘર્ષ કરતા, દેખાયા; રાજકુમારે તેમને વંદન કરીને કહ્યું:
ક્ષીણવૃત્તિઃ કૃશઃ કસ્માદ્ દુર્મના ઇવ લક્ષ્યસે
'તમે દુર્બળ અને જીવનનિર્વાહમાં તંગડી અનુભવો છો, અને દુઃખી કેમ દેખાઓ છો?'
અજીગર્તો ઽપિ ચોવાચ રોહિતં નૃપતેઃ સુતમ્
અજિગર્તે પણ રાજકુમાર રોહિતને ઉત્તર આપ્યો.
વર્તનં નાસ્તિ દેહસ્ય ભોક્તારો બહવશ્ ચ મે વિનાન્નેન મરિષ્યામો બ્રૂહિ કિં કરવામહે
'શરીર માટે જીવનનિર્વાહનું કોઈ સાધન નથી, અને મારા ઘણા આશ્રિતો છે; અનાજ વિના આપણે બધા મરી જઈશું. કહો, હવે શું કરવું?'
તચ્ છ્રુત્વા પુનર્ અપ્ય્ આહ નૃપપુત્ર ઋષિં તદા
આ સાંભળીને, રાજકુમારે એ સમયે ઋષિ પાસે ફરીથી વાત કરી.
તવ કિં વર્તતે ચિત્તે તદ્ બ્રૂહિ વદતાં વર
તમારા મનમાં શું ચાલી રહ્યું છે? કહો, બોલનારામાં શ્રેષ્ઠ.
હિરણ્યં રજતં ગાવો ધાન્યં વસ્ત્રાદિકં ન મે વિદ્યતે નૃપશાર્દૂલ વર્તનં નાસ્તિ મે તતઃ
મારે પાસે સોનું, ચાંદી, ગાયો, અનાજ, કપડાં કે આવું કંઈ નથી, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ; મારે જીવન ગુજારવાનો કોઈ ઉપાય નથી.
સુતા મે સન્તિ ભાર્યા ચ અહં વૈ પઞ્ચમસ્ તથા નૈતેષાં કતમસ્યાપિ ક્રેતાન્નેન નૃપોત્તમ
મારા પુત્રો છે, પત્ની પણ છે; હું એમાં પાંચમો છું. રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, આમાંથી કોઈને પણ અનાજથી ખરીદી શકાતો નથી.
કિં ક્રીણાસિ મહાબુદ્ધે ઽજીગર્ત સત્યમ્ એવ મે વદ નાન્યચ્ ચ વક્તવ્યં વિપ્રા વૈ સત્યવાદિનઃ
મહાન બુદ્ધિશાળી અજિગર્ત, તમે શું ખરીદવા માંગો છો? મને સાચું કહો; બીજું કંઈ બોલવું યોગ્ય નથી, કારણ કે બ્રાહ્મણો હંમેશા સાચું બોલે છે.
ત્રયાણામ્ અપિ પુત્રાણામ્ એકં વા માં તથૈવ ચ ભાર્યાં વાપિ ગૃહાણેમાં ક્રીત્વા જીવામહે વયમ્
મારા ત્રણ પુત્રોમાંથી, અથવા મને, અથવા મારી પત્નીને—અમામાંથી કોઈ એકને લઈ લો; વેચીને અમે જીવતાં રહી શકીએ.
કિં ભાર્યયા મહાબુદ્ધે કિં ત્વયા વૃદ્ધરૂપિણા યુવાનં દેહિ પુત્રં મે પુત્રાણાં યં ત્વમ્ ઇચ્છસિ
પત્નીથી શું ફાયદો, મહાન બુદ્ધિશાળી? અને મારા જેવા વૃદ્ધનો પણ શું ઉપયોગ? મારા પુત્રોમાંથી જે યુવાન છે, એ તમને જોઈએ તે આપી દો.
જ્યેષ્ઠપુત્રં શુનઃપુચ્છં નાહં ક્રીણામિ રોહિત માતા કનીયસં ચાપિ ન ક્રીણાતિ તતો ઽનયોઃ મધ્યમં તુ શુનઃશેપં ક્રીણામિ વદ તદ્ધનમ્
હે રોહિત, હું તમારો મોટો પુત્ર શુનઃપુચ્છને નથી ખરીદતો; અને તેમની માતા પણ નાનો પુત્ર વેચવા તૈયાર નથી. તેથી, એ બંને વચ્ચેનો મધ્યમ પુત્ર શુનઃશેપને હું ખરીદું છું; એનું મૂલ્ય કહો.