સુપર્ણાસંગમં નામ કાદ્રવાસંગમં તથા મહેશ્વરો યત્ર દેવો ગઙ્ગાપુલિનમ્ આશ્રિતઃ
ત્યાં સુપર્ણાસંગમ અને કાદ્રવાસંગમ નામના સ્થળો છે, જ્યાં મહાદેવ ગંગાના કાંઠે વસે છે.
અગ્નિકુણ્ડં ચ તત્રૈવ રૌદ્રં વૈષ્ણવમ્ એવ ચ સૌરં સૌમ્યં તથા બ્રાહ્મં કૌમારં વારુણં તથા
ત્યાં અગ્નિકુંડ પણ છે — રૌદ્ર, વૈષ્ણવ, સૌર, સૌમ્ય, બ્રાહ્મ, કૌમાર અને વારુણ — એ બધાં.
અપ્સરા ચ નદી યત્ર સંગતા ગઙ્ગયા તથા તત્તીર્થસ્મરણાદ્ એવ કૃતકૃત્યો ભવેન્ નરઃ
ત્યાં અપ્સરા નામની નદી પણ ગંગામાં મળી જાય છે; માત્ર એ તીર્થનું સ્મરણ કરવાથી જ મનુષ્યનું જીવન સફળ થાય છે.
સર્વપાપપ્રશમનં શૃણુ યત્નેન નારદ ઇન્દ્રેણ હિંસિતાઃ પૂર્વં વાલખિલ્યા મહર્ષયઃ દત્તાર્ધતપસઃ સર્વે પ્રોચુસ્ તે કાશ્યપં મુનિમ્
હે નારદ, ધ્યાનથી સાંભળ, સર્વ પાપો દૂર થવાના વિષયમાં: પહેલાં ઇન્દ્રે વાલખિલ્ય મહર્ષિઓને દુઃખ આપ્યું હતું, અને તેમણે પોતાનું અડધું તપસ્યાનું ફળ છોડ્યું હતું; એ મહર્ષિઓએ કશ્યપ મુનિને કહ્યું.
પુત્રમ્ ઉત્પાદયાનેન ઇન્દ્રદર્પહરં શુભમ્ તપસો ઽર્ધં તુ દાસ્યામસ્ તથેત્ય્ આહ મુનિસ્ તુ તાન્
તેમણે કહ્યું: 'તમારા દ્વારા એવો પુત્ર જન્મે, જે ઇન્દ્રનો અહંકાર તોડી નાખે; અમે અમારું અડધું તપ આપીએ છીએ.' મુનિએ કહ્યું: 'તેમ જ થાઓ.'
સુપર્ણાયાં તતો ગર્ભમ્ આદધે સ પ્રજાપતિઃ કદ્ર્વાં ચૈવ શનૈર્ બ્રહ્મન્ સર્પાણાં સર્પમાતરિ
પછી પ્રજાપતિએ સુપર્ણામાં ગર્ભ મૂક્યો અને ધીરે ધીરે, હે બ્રાહ્મણ, કાદ્રૂમાં પણ, જે સર્પોની માતા છે.
તે ગર્ભિણ્યાવ્ ઉભે આહ ગન્તુકામઃ પ્રજાપતિઃ અપરાધો ન ચ ક્વાપિ કાર્યો ગમનમ્ એવ ચ
પ્રજાપતિએ બંને ગર્ભવતી પત્નીઓને કહ્યું: 'કોઈ પણ જગ્યાએ ભૂલ ન થવી જોઈએ અને તમે બીજે ક્યાંય જશો નહીં.'
અન્યત્ર ગમનાચ્ છાપો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ
'જો તમે બીજે જશો તો ચોક્કસ શાપ લાગશે, એમાં કોઈ શંકા નથી.'
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ યયૌ પત્ન્યૌ ગતે ભર્તરિ તે ઉભે તદૈવ જગ્મતુઃ સત્ત્રમ્ ઋષીણાં ભાવિતાત્મનામ્
આ રીતે કહીને તેઓ ગયા; અને પતિ જતા જ બંને પત્નીઓ તત્કાળ જ ભક્તિમાં લીન ઋષિઓના યજ્ઞસ્થળે પહોંચી ગઈ.
બ્રહ્મવૃન્દસમાકીર્ણં ગઙ્ગાતીરસમાશ્રિતમ્ ઉન્મત્તે તે ઉભે નિત્યં વયઃસંપત્તિગર્વિતે
એ સ્થળ બ્રહ્માઓથી ભરેલું હતું અને ગંગા કાંઠે હતું; બંને પત્નીઓ હંમેશા પોતાના યુવાનપણ અને સૌંદર્ય પર ગર્વ કરતી અને ઉન્મત્ત બની ત્યાં ગઈ.
નિવાર્યમાણે બહુશો મુનિભિસ્ તત્ત્વદર્શિભિઃ વિકુર્વત્યૌ તત્ર સત્ત્રે સમાનિ ચ હવીંષિ ચ
મહાન ઋષિઓએ વારંવાર સમજાવ્યું છતાં, બંનેએ ત્યાં યજ્ઞમાં અને હવન સામગ્રીમાં પણ દુર્વ્યવહાર કર્યો.
યોષિતાં દુર્વિલસિતં કઃ સંવરિતુમ્ ઈશ્વરઃ તે દૃષ્ટ્વા ચુક્ષુભુર્ વિપ્રા અપમાર્ગરતે ઉભે
સ્ત્રીઓના દુર્વ્યવહારને કોણ રોકી શકે? બંનેને અયોગ્ય કાર્ય કરતા જોઈ, બ્રાહ્મણો દુઃખી થઈ ગયા.
અપમાર્ગસ્થિતે યસ્માદ્ આપગે હિ ભવિષ્યથઃ સુપર્ણા ચૈવ કદ્રૂશ્ ચ નદ્યૌ તે સંબભૂવતુઃ
તમે બંને નદી કાંઠે અપમારગ છોડ પર ઊભી રહેશો, તેથી સુપર્ણા અને કાદ્રૂ ત્યાં નદીઓ બની ગઈ.
સ કદાચિદ્ ગૃહં પ્રાયાત્ કશ્યપો ઽથ પ્રજાપતિઃ ઋષિભ્યસ્ તત્ર વૃત્તાન્તં શાપં તાભ્યાં સવિસ્તરમ્
ક્યારેક કશ્યપ પ્રજાપતિ ઘરે આવ્યા; ત્યાં ઋષિઓએ બંને પત્નીઓના વર્તન અને શાપ વિશે બધું વિગતે કહ્યું.
શ્રુત્વા તુ વિસ્મયાવિષ્ટઃ કિં કરોમીત્ય્ અચિન્તયત્ ઋષિભ્યઃ કથયામ્ આસ વાલખિલ્યા ઇતિ શ્રુતાઃ
આ સાંભળી તે આશ્ચર્યમાં પડી ગયો અને વિચાર્યું, 'હું હવે શું કરું?' પછી તેણે ઋષિઓને કહ્યું, 'આ લોકો વાલખિલ્ય કહેવાય છે.'
ત ઊચુઃ કશ્યપં વિપ્રં ગત્વા ગઙ્ગાં તુ ગૌતમીમ્ તત્ર સ્તુહિ મહેશાનં પુનર્ ભાર્યે ભવિષ્યતઃ
ઋષિઓએ કહ્યું, 'તમે કશ્યપ ઋષિ પાસે જાઓ, ગૌતમ નામની ગંગા પાસે પહોંચી ત્યાં મહાદેવનું સ્તુતિ કરો. પછી ફરીથી તમને પત્નીઓ મળશે.'
બ્રહ્મહત્યાભયાદ્ એવ યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ ગઙ્ગામધ્યે સદા હ્ય્ આસ્તે મધ્યમેશ્વરસંજ્ઞયા
બ્રાહ્મણહત્યાના ભયથી મહાદેવ સદા ગંગાના મધ્યમાં, મધ્યમેશ્વર નામે, નિવાસ કરે છે.
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા કશ્યપો ઽપિ સ્નાત્વા ગઙ્ગાં જિતવ્રતઃ તુષ્ટાવ સ્તવનૈઃ પુણ્યૈર્ દેવદેવં મહેશ્વરમ્
'જેમ તું કહે છે તેમ,' એમ કહી કશ્યપે ગંગામાં સ્નાન કર્યું અને પોતાના વ્રત પર અડગ રહી, પવિત્ર સ્તુતિઓથી દેવોના દેવ મહાદેવની પ્રાર્થના કરી.
લોકત્રયૈકાધિપતેર્ ન યસ્ય કુત્રાપિ વસ્તુન્ય્ અભિમાનલેશઃ સ સિદ્ધનાથો ઽખિલવિશ્વકર્તા ભર્તા શિવાયા ભવતુ પ્રસન્નઃ
ત્રણે લોકના એકમાત્ર સ્વામી, જેને કશી વસ્તુમાં અહંકારનો લેશ પણ નથી, જે સિદ્ધ પુરુષ, આખા વિશ્વના સર્જનહાર અને પોષક તથા શિવાની પતિ છે, એવા શિવ કૃપાળુ થાય.
તાપત્રયોષ્ણદ્યુતિતાપિતાનામ્ ઇતસ્ તતો વૈ પરિધાવતાં ચ શરીરિણાં સ્થાવરજઙ્ગમાનાં ત્વમ્ એવ દુઃખવ્યપનોદદક્ષઃ
તમે જ એકમાત્ર એવા છો કે જે સ્થાવર અને જંગમ સર્વ જીવોના તાપ, દુઃખ અને ત્રાસ દૂર કરવામાં નિપુણ છો, જે ત્રિવિધ તાપ, ઉષ્ણતા અને રશ્મિથી પીડાતા હોય છે.
સત્ત્વાદિયોગસ્ ત્રિવિધો ઽપિ યસ્ય શક્રાદિભિર્ વક્તુમ્ અશક્ય એવ વિચિત્રવૃત્તિં પરિચિન્ત્ય સોમં સુખી સદા દાનપરો વરેણ્યઃ
ઈન્દ્ર વગેરે દેવતાઓ પણ તમારા ગુણોના ત્રિવિધ સંયોગને વર્ણવી શકે તેમ નથી; તમારી અદભુત લીલાઓને વિચારીને તમે હંમેશા આનંદમાં, દાનમાં આગળ અને સર્વોત્તમ છો, જેમ સોમરસ હોય તેમ.
ઇત્યાદિસ્તુતિભિર્ દેવઃ સ્તુતો ગૌરીપતિઃ શિવઃ પ્રસન્નો હ્ય્ અદદાચ્ છંભુઃ કશ્યપાય વરાન્ બહૂન્
આવી અને બીજી ઘણી સ્તુતિઓથી ગૌરીપતિ શિવની પ્રાર્થના થતાં તેઓ પ્રસન્ન થયા અને શંભુ રૂપે કશ્યપને અનેક વર્દાનો આપ્યા.
ભાર્યાર્થિનં તુ તં પ્રાહ સ્યાતાં ભાર્યે ઉભે તુ તે નદીસ્વરૂપે પત્ન્યૌ યે ગઙ્ગાં પ્રાપ્ય સરિદ્વરામ્
પત્ની ઇચ્છનાર કશ્યપને શિવે કહ્યું, 'બંને સ્ત્રીઓ નદીઓના સ્વરૂપે તારી પત્ની બનશે, જે ગંગા જેવી શ્રેષ્ઠ નદી સુધી પહોંચી છે.'
તત્સંગમનમાત્રેણ તાભ્યાં ભૂયાત્ સ્વકં વપુઃ તે ગર્ભિણ્યૌ પુનર્ જાતે ગઙ્ગાયાશ્ ચ પ્રસાદતઃ
માત્ર તેમનો સંગ થવાથી તારો સ્વરૂપ પાછું મળશે; ગંગાની કૃપાથી બંને ફરી ગર્ભવતી બનશે.
તતઃ પ્રજાપતિઃ પ્રીતો ભાર્યે પ્રાપ્ય મહામનાઃ આહ્વયામ્ આસ તાન્ વિપ્રાન્ ગૌતમીતીરમ્ આશ્રિતાન્
પછી પ્રસન્ન મનથી પ્રજાપતિએ પત્નીઓ પ્રાપ્ત કરી અને ગૌતમીનદીના કિનારે વસતા ઋષિઓને બોલાવ્યા.
સીમન્તોન્નયનં ચક્રે તાભ્યાં પ્રીતઃ પ્રજાપતિઃ બ્રાહ્મણાન્ પૂજયામ્ આસ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા
પ્રજાપતિએ આનંદપૂર્વક બંને પત્નીઓનું સીમંત કરાવ્યું અને વિધિ પ્રમાણે બ્રાહ્મણોને પૂજા કરી.
ભુક્તવત્સ્વ્ અથ વિપ્રેષુ કશ્યપસ્યાથ મન્દિરે ભર્તૃસમીપોપવિષ્ટા કદ્રૂર્ વિપ્રાન્ નિરીક્ષ્ય ચ
બ્રાહ્મણોએ ભોજન લીધા પછી, કશ્યપના ઘરમાં, પતિની બાજુએ બેઠેલી કદ્રૂએ બ્રાહ્મણોને જોયા.
તતઃ કદ્રૂર્ ઋષીન્ અક્ષ્ણા પ્રાહસત્ તે ચ ચુક્ષુભુઃ યેનાક્ષ્ણા હસિતા પાપે ભજ્યતાં તે ઽક્ષિ પાપવત્
પછી કદ્રૂએ ઋષિઓને આંખે હસીને જોયા, જેથી તેઓ દુ:ખી થયા; 'પાપી, તું આંખે હસીને પાપ કર્યું છે, તેથી તારી આંખ પણ પાપી જેવી દુ:ખી રહે.'
કાણાભવત્ તતઃ કદ્રૂઃ સર્પમાતેતિ યોચ્યતે તતઃ પ્રસાદયામ્ આસ કશ્યપો ભગવાન્ ઋષીન્
પછી કદ્રૂ કાણી બની ગઈ; તેથી તેને સાપોની માતા કહે છે. ત્યારબાદ ભગવાન કશ્યપે ઋષિઓને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો.
તતઃ પ્રસન્નાસ્ તે પ્રોચુર્ ગૌતમી સરિતાં વરા અપરાધસહસ્રેભ્યો રક્ષિષ્યતિ ચ સેવનાત્
પછી પ્રસન્ન થઈ ઋષિઓએ કહ્યું, 'ગૌતમીનદીની સેવા કરવાથી તે હજારો પાપોથી બચી જશે.'