ભૂતવદ્ ભવિતવ્યં સ્યાદ્ દાસ્યમાનં તુ દત્તવત્ પ્રાપ્તવ્યં પ્રાપ્તવત્ તત્ર દૈવી વાગ્ અભવચ્ છુભા
જે થવાનું છે, એ તો થશે જ; જે આપવાનું છે, એ જાણે આપી દીધું છે; જે મેળવવાનું છે, એ જાણે મળી ગયું છે—આ રીતે એક દિવ્ય અને શુભ અવાજ સંભળાયો.
પ્રભૂતશત્રુઃ પરિભૂતદુઃખઃ સંપૂજ્ય સોમેશ્વરમ્ આપ લિઙ્ગમ્ દિગીશ્વરત્વં દ્રવિણપ્રભુત્વમ્ અપારદાતૃત્વકલત્રપુત્રાન્
ઘણા દુશ્મનો અને અપમાનના દુઃખથી પીડાયેલો તે વ્યક્તિએ સોમેશ્વરનું પૂજન કર્યું અને લિંગ પ્રાપ્ત કર્યું. સાથે સાથે દિશાઓ પર રાજ, ધનસંપત્તિ, ક્ષમા, પત્ની અને પુત્રો પણ પ્રાપ્ત કર્યા.
તાં વાચં ધનદઃ શ્રુત્વા દેવદેવં ત્રિશૂલિનમ્ એવં ભવતુ નામેતિ ધનદો વાક્યમ્ અબ્રવીત્
આ અવાજ સાંભળીને ધનની દેવતાએ ત્રિશૂલધારી દેવાદિદેવને કહ્યું: 'જેમ તમે કહ્યું તેમ જ થાઓ.'
તથૈવાસ્ત્વ્ ઇતિ દેવેશો દૈવીં વાચમ્ અમન્યત પુલસ્ત્યં ચ વરૈઃ પુણ્યૈસ્ તથા વિશ્રવસં મુનિમ્
દેવતાઓના સ્વામી શિવજી એ પણ 'જેમ તેમ' કહીને દિવ્ય અવાજને સ્વીકાર્યો અને પુલસ્ત્ય તથા વિશ્વશ્રવા મુનિને પણ શુભ વરદાન આપ્યા.
ધનપાલં ચ દેવેશો હ્ય્ અભિનન્દ્ય યયૌ શિવઃ તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં પૌલસ્ત્યં ધનદં વિદુઃ
પછી દેવોના સ્વામી શિવજી એ ધનની દેવતાને અભિનંદન આપ્યા અને ત્યાંથી વિદાય થયા. ત્યારથી એ તીર્થ પૌલસ્ત્ય અને ધનદ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.
તથા વૈશ્રવસં પુણ્યં સર્વકામપ્રદં શુભમ્ તેષુ સ્નાનાદિ યત્ કિંચિત્ તત્ સર્વં બહુપુણ્યદમ્
ત્યાં વૈશ્વરવસ પણ છે, જે સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરે છે અને શુભ છે. ત્યાં જે કોઈ સ્નાન કે અન્ય કૃત્ય કરે છે, તે બધું બહુ પુણ્યદાયક બને છે.
અગ્નિતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં સર્વક્રતુફલપ્રદમ્ સર્વવિઘ્નોપશમનં તત્તીર્થસ્ય ફલં શૃણુ
આ તીર્થ અગ્નિતીર્થ તરીકે જાણીતું છે, જે બધા યજ્ઞોના ફળ આપે છે અને બધા વિઘ્નો દૂર કરે છે. એ તીર્થનું ફળ સાંભળો.
જાતવેદા ઇતિ ખ્યાતો અગ્નેર્ ભ્રાતા સ હવ્યવાટ્ હવ્યં વહન્તં દેવાનાં ગૌતમ્યાસ્ તીર એવ તુ
તે જાતવેદા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, અગ્નિના ભાઈ, દેવતાઓ માટે હવન લઈ જનાર, ગૌતમીએના કાંઠે વસે છે.
ઋષીણાં સત્ત્રસદને અગ્નેર્ ભ્રાતરમ્ ઉત્તમમ્ ભ્રાતુઃ પ્રિયં તથા દક્ષં મધુર્ દિતિસુતો બલી
ઋષિઓની સભામાં, દિતિના પરાક્રમી પુત્ર મધુ, જે પોતાના ભાઈ અને દક્ષને પ્રિય હતો, એ અગ્નિના શ્રેષ્ઠ ભાઈને ઋષિઓ અને દેવતાઓ સામે માર્યો.
જઘાન ઋષિમુખ્યેષુ પશ્યત્સુ ચ સુરેષ્વ્ અપિ હવ્યં દેવા નૈવ ચાપુર્ મૃતે વૈ જાતવેદસિ
જ્યારે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ અને દેવતાઓ જોઈ રહ્યા હતા, ત્યારે મધુએ અગ્નિના ભાઈને મારી નાખ્યો; જાતવેદા મૃત્યુ પામતા દેવતાઓને હવન મળતું રહ્યું નહીં.
મૃતે ભ્રાતરિ સ ત્વ્ અગ્નિઃ પ્રિયે વૈ જાતવેદસિ કોપેન મહતાવિષ્ટો ગાઙ્ગમ્ અમ્ભઃ સમાવિશત્
પ્રિય ભાઈ જાતવેદાના મૃત્યુથી અગ્નિ ભારે ગુસ્સાથી ભરાઈને ગંગાના જળમાં પ્રવેશી ગયો.
ગઙ્ગામ્ભસિ સમાવિષ્ટે હ્ય્ અગ્નૌ દેવાશ્ ચ માનુષાઃ જીવમ્ ઉત્સર્જયામ્ આસુર્ અગ્નિજીવા યતો મતાઃ
જ્યારે અગ્નિ ગંગાના જળમાં પ્રવેશી ગયો, ત્યારે દેવો અને મનુષ્યો એ અગ્નિજીવન છોડી દીધું, તેથી તેઓ 'અગ્નિજીવી' કહેવાયા.
યત્રાગ્નિર્ જલમ્ આવિષ્ટસ્ તં દેશં સર્વ એવ તે આજગ્મુર્ વિબુધાઃ સર્વ ઋષયઃ પિતરસ્ તથા
જ્યાં અગ્નિ જળમાં પ્રવેશ્યા, ત્યાં બધા દેવો, બધા ઋષિઓ અને પિતૃઓ એ સ્થળે ભેગા થયા.
વિનાગ્નિના ન જીવામઃ સ્તુવન્તો ઽગ્નિં વિશેષતઃ અગ્નિં જલગતં દૃષ્ટ્વા પ્રિયં ચોચુર્ દિવૌકસઃ
અગ્નિ વિના અમે રહી શકીએ નહીં—એમ કહીને તેમણે ખાસ કરીને અગ્નિની સ્તુતિ કરી. પોતાનો પ્રિય અગ્નિ જળમાં ડૂબેલો જોઈને સ્વર્ગવાસીઓ દુઃખી થયા.
દેવાઞ્ જીવય હવ્યેન કવ્યેન ચ પિતૄંસ્ તથા માનુષાન્ અન્નપાકેન બીજાનાં ક્લેદનેન ચ
'દેવતાઓને હવનથી, પિતૃઓને પિંડથી, મનુષ્યોને અન્નથી અને બીજોને પાણીથી જીવંત કરો'—એમ તેમણે વિનંતી કરી.
અગ્નિર્ અપ્ય્ આહ તાન્ દેવાઞ્ શક્તો યો મે ગતો ઽનુજઃ ક્રિયમાણે ભવત્કાર્યે યા ગતિર્ જાતવેદસઃ
અગ્નિએ દેવતાઓને ઉત્તર આપ્યો: 'મારો ભાઈ જે ગયો, તે શક્તિશાળી હતો; જાતવેદાને જે થયું, તે તમારા કાર્ય દરમિયાન થયું, હવે એ જ થવાનું.'
સા વાપિ સ્યાન્ મમ સુરા નોત્સહે કાર્યસાધને કાર્યં તુ સર્વતસ્ તસ્ય ભવતાં જાતવેદસઃ
'એવું થાય તો એ દેવતાઓનું હોય કે મારું, પણ હવે હું કાર્ય કરી શકતો નથી; એ બધું જાતવેદાનું કામ છે, મારું નથી.'
ઇમાં સ્થિતિમ્ અનુપ્રાપ્તો ન જાને મે કથં ભવેત્ ઇહ ચામુત્ર ચ વ્યાપ્તૌ શક્તિર્ અપ્ય્ અત્ર નો ભવેત્
'હું આ સ્થિતિએ આવી ગયો છું, પણ હવે મારું શું થશે એ મને ખબર નથી; અહીં કે ક્યાંય પણ, કદાચ હું બધે વ્યાપી શકીશ નહીં.'
અથાપિ ક્રિયમાણે વૈ કાર્યે સૈવ ગતિર્ મમ દેવાસ્ તમ્ ઊચુર્ ભાવેન સર્વેણ ઋષયસ્ તથા
ત્યાં પણ, જ્યારે કોઈ કાર્ય કરવામાં આવે છે, ત્યારે એ જ મારું માર્ગ છે; દેવતાઓ અને બધા ઋષિઓએ પૂર્ણ ભક્તિથી એમને કહ્યું.
આયુઃ કર્મણિ ચ પ્રીતિર્ વ્યાપ્તૌ શક્તિશ્ ચ દીયતે પ્રયાજાન્ અનુયાજાંશ્ ચ દાસ્યામો હવ્યવાહન
અમે તને દીર્ઘ આયુષ્ય, કર્મમાં આનંદ, વ્યાપક થવાની શક્તિ અને બળ આપીશું; અને હવ્યવાહન, અમે તને આરંભ અને અંતના હવન પણ આપીશું.
દેવાનાં ત્વં મુખં શ્રેષ્ઠમ્ આહુત્યઃ પ્રથમાસ્ તવ ત્વયા દત્તં તુ યદ્ દ્રવ્યં ભોક્ષ્યામઃ સુરસત્તમ
તુ દેવતાઓમાં શ્રેષ્ઠ મુખ છે, અને સૌપ્રથમ હવન તને મળે છે; શ્રેષ્ઠ દેવ, તારા દ્વારા જે પણ પદાર્થ અર્પણ થાય છે, તેનો આનંદ અમે માણીશું.
તતસ્ તુષ્ટો ઽભવદ્ વહ્નિર્ દેવવાક્યાદ્ યથાક્રમમ્ ઇહ ચામુત્ર ચ વ્યાપ્તૌ હવ્યે વા લૌકિકે તથા
પછી દેવતાઓના વચનથી અગ્નિ પ્રસન્ન થયો અને ક્રમશઃ અહીં અને પરલોકમાં, યજ્ઞ અને લોકિક કાર્યોમાં વ્યાપક થયો.
સર્વત્ર વહ્નિર્ અભયઃ સમર્થો ઽભૂત્ સુરાજ્ઞયા જાતવેદા બૃહદ્ભાનુઃ સપ્તાર્ચિર્ નીલલોહિતઃ
દેવતાઓના આદેશથી અગ્નિ, સર્વજ્ઞ, તેજસ્વી, સાત જ્વાળાવાળો, વાદળી અને લાલ રંગનો, સર્વત્ર નિર્ભય અને શક્તિશાળી બન્યો.
જલગર્ભઃ શમીગર્ભો યજ્ઞગર્ભઃ સ ઉચ્યતે જલાદ્ આકૃષ્ય વિબુધા અભિષિચ્ય વિભાવસુમ્
તેને જલથી જન્મેલો, શમીથી જન્મેલો અને યજ્ઞથી જન્મેલો કહેવામાં આવે છે; દેવતાઓએ તેને જલમાંથી ખેંચી, તેજસ્વી અગ્નિને અભિષેક કર્યો.
ઉભયત્ર પદે વાસઃ સર્વગો ઽગ્નિસ્ તતો ઽભવત્ યથાગતં સુરા જગ્મુર્ વહ્નિતીર્થં તદ્ ઉચ્યતે
આ રીતે અગ્નિ બંને લોકમાં વ્યાપક અને સર્વત્ર વસતો થયો; જેમ આવ્યા હતા તેમ દેવતાઓ પાછા ગયા—આ સ્થળ અગ્નિતીર્થ તરીકે ઓળખાય છે.
તત્ર સપ્ત શતાન્ય્ આસંસ્ તીર્થાનિ ગુણવન્તિ ચ તેષુ સ્નાનં ચ દાનં ચ યઃ કરોતિ જિતાત્મવાન્
ત્યાં સાતસો પવિત્ર તીર્થો હતાં, જે ગુણોથી ભરપૂર હતાં; જે કોઈ આત્મસંયમી ત્યાં સ્નાન અને દાન કરે છે,
અશ્વમેધફલં સાગ્રં પ્રાપ્નોત્ય્ અવિકલં શુભમ્ દેવતીર્થં ચ તત્રૈવ આગ્નેયં જાતવેદસમ્
તેને પૂર્ણ અને નિર્વિકલ્પ અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે, શુભ અને સંપૂર્ણ; ત્યાં જ દેવતાનું તીર્થ, અગ્નિતીર્થ, જાતવેદસનું સ્થાન છે.
અગ્નિપ્રતિષ્ઠિતં લિઙ્ગં તત્રાસ્તે ઽનેકવર્ણવત્ તદ્દેવદર્શનાદ્ એવ સર્વક્રતુફલં લભેત્
ત્યાં અગ્નિ દ્વારા સ્થાપિત અનેક રંગોનું લિંગ છે; માત્ર એ દેવતાનું દર્શન કરવાથી સર્વ યજ્ઞનું ફળ મળે છે.
ઋણપ્રમોચનં નામ તીર્થં વેદવિદો વિદુઃ તસ્ય સ્વરૂપં વક્ષ્યામિ શૃણુ નારદ તન્મનાઃ
વેદજ્ઞ લોકો તેને ઋણમોચન નામનું તીર્થ કહે છે; એનું સ્વરૂપ હું તને કહું છું—નારદ, મન લગાવીને સાંભળ.
આસીત્ પૃથુશ્રવા નામ પ્રિયઃ કક્ષીવતઃ સુતઃ ન દારસંગ્રહં લેભે વૈરાગ્યાન્ નાગ્નિપૂજનમ્
કક્ષીવતનો પ્રિય પુત્ર પૃથુશ્રવા નામે એક હતો; વૈરાગ્યને કારણે તેણે લગ્ન કર્યો નહોતો, ન અગ્નિની પૂજા કરી હતી.