તર્પયિત્વા સુરાન્ આદૌ તર્પયિત્વા જગત્ત્રયમ્ વિપ્રઃ સંભુક્તવાઞ્ શિષ્યૈર્ વિશ્વામિત્રઃ સ્વભાર્યયા
પહેલા દેવતાઓને તૃપ્ત કરીને, પછી ત્રણેય લોકને તૃપ્ત કરીને, વિશ્વામિત્ર ઋષિએ પોતાના શિષ્યો અને પત્ની સાથે બાકી રહેલું ભોજન લીધું.
તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થમ્ આખ્યાતં ચાતિપુણ્યદમ્ યત્રાગતઃ સુરપતિર્ લોકાનામ્ અમૃતાર્પણમ્
એ સમયથી એ તીર્થને અત્યંત પવિત્ર કહેવાય છે, જ્યાં દેવોના રાજાએ આવીને લોકોએ અમૃત અર્પણ કર્યું હતું.
સંજાતં માંસવર્જં તુ તત્ તીર્થં પુણ્યદં નૃણામ્ તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ સર્વક્રતુફલપ્રદમ્
એ તીર્થ માંસથી રહિત, પવિત્ર અને લોકો માટે પુણ્યદાયક બન્યું; ત્યાં સ્નાન અને દાન કરવાથી સર્વ યજ્ઞોના ફળ મળે છે.
તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં વિશ્વામિત્રમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ મધુતીર્થમ્ અથૈન્દ્રં ચ શ્યેનં પર્જન્યમ્ એવ ચ
એ સમયે પછી એ તીર્થ વિશ્વામિત્રનું, મધુતીર્થ, ઇન્દ્રતીર્થ, શ્યેનતીર્થ અને પર્જન્યતીર્થ તરીકે ઓળખાયું.
શ્વેતતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં ત્રૈલોક્યે વિશ્રુતં શુભમ્ તસ્ય શ્રવણમાત્રેણ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે
'શ્વેતતીર્થ' નામે પ્રસિદ્ધ, ત્રણેય લોકમાં વિખ્યાત અને શુભ છે; એનું માત્ર શ્રવણ કરવાથી જ બધા પાપો દૂર થાય છે.
શ્વેતો નામ પુરા વિપ્રો ગૌતમસ્ય પ્રિયઃ સખા આતિથ્યપૂજાનિરતો ગૌતમીતીરમ્ આશ્રિતઃ
પહેલાં 'શ્વેત' નામનો એક બ્રાહ્મણ હતો, ગૌતમનો પ્રિય મિત્ર, આતિથ્ય અને પૂજામાં તત્પર, ગૌતમી નદીના કાંઠે રહેતો હતો.
મનસા કર્મણા વાચા શિવભક્તિપરાયણઃ ધ્યાયન્તં તં દ્વિજશ્રેષ્ઠં પૂજયન્તં સદા શિવમ્
મન, કર્મ અને વાણીથી તે શિવભક્તિમાં તત્પર હતો; એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ હંમેશાં શિવનું ધ્યાન અને પૂજન કરતો.
પૂર્ણાયુષં દ્વિજવરં શિવભક્તિપરાયણમ્ નેતું દૂતાઃ સમાજગ્મુર્ દક્ષિણાશાપતેસ્ તદા
જ્યારે એ પૂર્ણ આયુષ્યવાળા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને, શિવભક્તિમાં તત્પર, લઈ જવાનો સમય આવ્યો, દક્ષિણ દિશાના સ્વામીના દૂતોએ આગમન કર્યું.
નાશક્નુવન્ ગૃહં તસ્ય પ્રવેષ્ટુમ્ અપિ નારદ તદા કાલે વ્યતિક્રાન્તે ચિત્રકો મૃત્યુમ્ અબ્રવીત્
નારદ, એ દૂતોએ એના ઘરમાં પ્રવેશ પણ કરી શક્યા નહીં; નિર્ધારિત સમય પસાર થતાં, ચિત્રકે યમને કહ્યું.
કિં નાયાતિ ક્ષીણજીવો મૃત્યો શ્વેતઃ કથં ત્વ્ ઇતિ નાદ્યાપ્ય્ આયાન્તિ દૂતાસ્ તે મૃત્યોર્ નૈવોચિતં તુ તે
'શ્વેત, જેના આયુષ્યનું અંત આવી ગયું છે, એ કેમ આવતો નથી, હે મૃત્યુ? તારા દૂતોએ હજુ સુધી આવવાનું કેમ નથી? આ તો તારી યોગ્યતા નથી.'
તતશ્ ચ કુપિતો મૃત્યુઃ પ્રાયાચ્ છ્વેતગૃહં સ્વયમ્ બહિઃસ્થિતાંસ્ તદા પશ્યન્ મૃત્યુર્ દૂતાન્ ભયાર્દિતાન્ પ્રોવાચ કિમ્ ઇદં દૂતા મૃત્યુમ્ ઊચુશ્ ચ દૂતકાઃ
પછી મૃત્યુ ગુસ્સે થઈને પોતે જ શ્વેતના ઘેર ગયો; બહાર ઊભેલા, ભયથી ભરેલા દૂતોને જોઈ, મૃત્યુએ પૂછ્યું: 'દૂતોએ, આ શું છે?' અને દૂતોએ મૃત્યુને જવાબ આપ્યો.
શિવેન રક્ષિતં શ્વેતં વયં નો વીક્ષિતું ક્ષમાઃ યેષાં પ્રસન્નો ગિરિશસ્ તેષાં કા નામ ભીતયઃ
'શ્વેતને શિવે રક્ષ્યા છે—અમે એને જોવામાં પણ અસમર્થ છીએ. જેમને ગિરિશ પ્રસન્ન છે, તેમને કયું ડર?'
પાશપાણિસ્ તદા મૃત્યુઃ પ્રાવિશદ્ યત્ર સ દ્વિજઃ નાસૌ વિપ્રો વિજાનાતિ મૃત્યું વા યમકિંકરાન્
પછી મૃત્યુ, પોતાના હાથમાં પાશ લઈને, જ્યાં એ બ્રાહ્મણ હતો ત્યાં ગયો; પણ એ બ્રાહ્મણે મૃત્યુ કે યમના દૂતને ઓળખ્યા જ નહીં.
શિવં પૂજયતે ભક્ત્યા શ્વેતસ્ય તુ સમીપતઃ મૃત્યું પાશધરં દૃષ્ટ્વા દણ્ડી પ્રોવાચ વિસ્મિતઃ
શ્વેત ભક્તિપૂર્વક શિવની પૂજા કરતો હતો; એના નજીક, મૃત્યુને પાશધારી જોઈ, તે દંડધારી આશ્ચર્યચકિત થઈને બોલ્યો.
કિમ્ અત્ર વીક્ષસે મૃત્યો દણ્ડિનં મૃત્યુર્ અબ્રવીત્
મૃત્યુ, તું અહીં દંડધારીને કેમ જોઈ રહ્યો છે? મૃત્યુએ જવાબ આપ્યો:
શ્વેતં નેતુમ્ ઇહાયાતસ્ તસ્માદ્ વીક્ષે દ્વિજોત્તમમ્
હું અહીં શ્વેતને લઈ જવા આવ્યો છું, એટલે હું આ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને જોઈ રહ્યો છું.
ત્વં ગચ્છેત્ય્ અબ્રવીદ્ દણ્ડી મૃત્યુઃ પાશાન્ અથાક્ષિપત્ શ્વેતાય મુનિશાર્દૂલ તતો દણ્ડી ચુકોપ હ
દંડધારીએ કહ્યું, 'તું ચાલ.' પછી મૃત્યુએ શ્વેત પર પોતાનો ફાંસો ફેંક્યો. એ જોઈને દંડધારી ગુસ્સે ભરાઈ ગયો.
શિવદત્તેન દણ્ડેન દણ્ડી મૃત્યુમ્ અતાડયત્ તતઃ પાશધરો મૃત્યુઃ પપાત ધરણીતલે
શિવજી દ્વારા આપવામાં આવેલ દંડથી દંડધારીએ મૃત્યુને માર્યો. પછી ફાંસો ધરાવતો મૃત્યુ જમીન પર પડી ગયો.
તતસ્ તે સત્વરં દૂતા હતં મૃત્યુમ્ અવેક્ષ્ય ચ યમાય સર્વમ્ અવદન્ વધં મૃત્યોસ્ તુ દણ્ડિના
પછી યમદૂતોએ મૃત્યુના મૃત્યુને જોઈ તરત જ યમરાજ પાસે જઈને દંડધારી દ્વારા મૃત્યુના સંહારની વાત કહી.
તતશ્ ચ કુપિતો ધર્મો યમો મહિષવાહનઃ ચિત્રગુપ્તં બહુબલં યમદણ્ડં ચ રક્ષકમ્
પછી ધર્મરૂપ યમરાજ, મહિષ પર સવાર, ગુસ્સે થઈને ચિત્રગુપ્ત, પોતાના બળવાન દૂત, યમદંડ અને રક્ષકોને બોલાવ્યા.
મહિષં ભૂતવેતાલાન્ આધિવ્યાધીંસ્ તથૈવ ચ અક્ષિરોગાન્ કુક્ષિરોગાન્ કર્ણશૂલં તથૈવ ચ
તેમણે મહિષ, ભૂત, વેતાળ, વિવિધ રોગો, આંખના રોગ, પેટના રોગ અને કાનના દુઃખાવા વગેરેને પણ બોલાવ્યા.
જ્વરં ચ ત્રિવિધં પાપં નરકાણિ પૃથક્ પૃથક્ ત્વરન્તામ્ ઇતિ તાન્ ઉક્ત્વા જગામ ત્વરિતો યમઃ
ત્રણ પ્રકારના તાવ, પાપ અને જુદા જુદા નરકને બોલાવી કહ્યું, 'બધા ઝડપથી જાઓ.' એમ કહી યમરાજ પણ ઝડપથી ત્યાંથી નીકળી ગયા.
એતૈર્ અન્યૈઃ પરિવૃતો યત્ર શ્વેતો દ્વિજોત્તમઃ તમ્ આયાન્તં યમં દૃષ્ટ્વા નન્દી પ્રોવાચ સાયુધઃ
આ બધાં અને બીજા પણ સાથે લઈને યમરાજ ત્યાં ગયા, જ્યાં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ શ્વેત હતો. યમરાજને આવતાં જોઈને શસ્ત્રધારી નંદીએ કહ્યું:
વિનાયકં તથા સ્કન્દં ભૂતનાથં તુ દણ્ડિનમ્ તત્ર તદ્ યુદ્ધમ્ અભવત્ સર્વલોકભયાવહમ્
વિનાયક, સ્કંદ, ભૂતનાથ અને દંડધારી પણ ત્યાં હાજર હતા. પછી એ જગ્યાએ બધાં લોકોએ ડર પામે એવું ભયાનક યુદ્ધ થયું.
કાર્ત્તિકેયઃ સ્વયં શક્ત્યા બિભેદ યમકિંકરાન્ દક્ષિણાશાપતિં ચાપિ નિજઘાન બલાન્વિતમ્
કાર્તિકેયે પોતે જ પોતાની શક્તિથી યમરાજના દૂતોને પરાજિત કર્યા અને દક્ષિણ દિશાના સ્વામી, બળવાન યમને પણ સંહાર્યા.
હતાવશિષ્ટા યામ્યાસ્ તે આદિત્યાય ન્યવેદયન્ આદિત્યો ઽપિ સુરૈઃ સાર્ધં શ્રુત્વા તન્ મહદ્ અદ્ભુતમ્
યમરાજના બચેલા દૂતોએ આ બધું આદિત્યને જણાવ્યું. આદિત્યે દેવતાઓ સાથે મળીને એ અદ્ભુત ઘટના સાંભળી.
લોકપાલૈર્ અનુવૃતો મમાન્તિકમ્ ઉપાગમત્ અહં વિષ્ણુશ્ ચ ભગવાન્ ઇન્દ્રો ઽગ્નિર્ વરુણસ્ તથા
લોકપાલો સાથે અમે બધા મારી પાસે આવ્યા; હું, ભગવાન વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર, અગ્નિ અને વરુણ પણ હતા.
ચન્દ્રાદિત્યાવ્ અશ્વિનૌ ચ લોકપાલા મરુદ્ગણાઃ એતે ચાન્યે ચ બહવો વયં યાતા યમાન્તિકમ્
ચંદ્ર, સૂર્ય, અશ્વિનીકુમાર, લોકપાલો અને મરુદ્ગણો તથા બીજા ઘણા બધા, અમે બધા યમરાજ પાસે ગયા.
મૃત આસ્તે દક્ષિણેશો ગઙ્ગાતીરે બલાન્વિતઃ સમુદ્રાશ્ ચ નદા નાગા નાનાભૂતાન્ય્ અનેકશઃ
દક્ષિણ દિશાનો સ્વામી ગંગાના કાંઠે, બળવાન હોવા છતાં, મૃત પડ્યો છે. સમુદ્રો, નદીઓ, સાપો અને અનેક પ્રકારના જીવ પણ ત્યાં છે.
તત્રાજગ્મુઃ સુરેશાનં દ્રષ્ટું વૈવસ્વતં યમમ્ તં દૃષ્ટ્વા હતસૈન્યં ચ યમં દેવા ભયાર્દિતાઃ કૃતાઞ્જલિપુટાઃ શંભુમ્ ઊચુઃ સર્વે પુનઃ પુનઃ
ત્યાં દેવોના સ્વામીઓ વૈવસ્વત યમને જોવા ગયા. યમરાજ અને તેમની સેના મરી ગયેલી જોઈ, બધા દેવતાઓ ભયથી કંપી ઉઠ્યા અને હાથ જોડીને શંભુને વારંવાર પ્રાર્થના કરી.