નેયં માતા સુરશ્રેષ્ઠ યયા શપ્તો ઽહમ્ ઈદૃશઃ અપત્યેષુ વિરુદ્ધેષુ જનની નૈવ કુપ્યતે
'હે દેવતાઓના શ્રેષ્ઠ, જેણે મને આવો શાપ આપ્યો એ મારી સાચી માતા નથી. સાચી માતા તો પોતાના સંતાનો ઉપર—even જો તેઓ વિરુદ્ધ વર્તે—ક્યારેય ગુસ્સો કરતી નથી.'
યદ્ બાલ્યાદ્ અબ્રવં કિંચિદ્ અથવા દુષ્કૃતં કૃતમ્ નૈવ કુપ્યતિ સા માતા તસ્માન્ નેયં મમામ્બિકા
'બાળપણમાં મેં કંઈક ખોટું કહ્યું કે કર્યું હોય, તો પણ સાચી માતા ગુસ્સો કરતી નથી. એટલે, આ મારી માતા નથી.'
યદ્ અપત્યકૃતં કિંચિત્ સાધ્વ્ અસાધુ યથા તથા માત્ય્ અસ્યાં સર્વમ્ અપ્ય્ એતત્ તસ્માન્ માતેતિ ગીયતે
પોતાના સંતાન દ્વારા જે કંઈ થાય છે, સારું હોય કે ખરાબ, બધું માતાને જ લાગુ પડે છે; એટલે તેને 'માતા' કહેવામાં આવે છે.
પ્રધક્ષ્યન્તીવ માં તાત નિત્યં પશ્યતિ ચક્ષુષા વક્ત્ય્ અગ્નિકાલસદૃશા વાચા નેયં મદમ્બિકા
પ્યારા, એ મને હંમેશાં એવી નજરે જુએ છે જાણે આંખોથી જ મને સળગાવી નાખે, અને એની વાણી પણ અગ્નિ જેવી કઠોર છે—આ મારી માતા નથી.
તત્ પુત્રવચનં શ્રુત્વા સવિતાચિન્તયત્ તતઃ ઇયં છાયા નાસ્ય માતા ઉષા માતા તુ સાન્યતઃ
પુત્રના એ શબ્દો સાંભળીને સવિતાએ વિચાર્યું: 'આ છાયા એની સાચી માતા નથી; ઉષા એની સાચી માતા છે, પણ ક્યાંક બીજે છે.'
મમ શાન્તિમ્ અભીપ્સન્તી દેશે ઽન્યસ્મિંસ્ તપોરતા ઉત્તરે ચ કુરૌ ત્વાષ્ટ્રી વડવારૂપધારિણી
મારી શાંતિ માટે ઈચ્છતી, બીજે કોઈ સ્થળે તપમાં લીન, ઉત્તર કુરુ દેશમાં, ત્વષ્ટ્રની દીકરી ઘોડાની આકૃતિ ધારણ કરીને રહે છે.
તત્રાસ્તે સા ઇતિ જ્ઞાત્વા જગામેશો દિવાકરઃ યત્ર સા વર્તતે કાન્તા અશ્વરૂપઃ સ્વયં તદા
જ્યારે જાણ્યું કે એ ત્યાં છે, ત્યારે દેવતા સૂર્ય પોતે પણ ઘોડાનું રૂપ ધારણ કરીને, જ્યાં એની પ્રિય ઘોડાની આકૃતિમાં રહે છે, ત્યાં ગયો.
તાં દૃષ્ટ્વા વડવારૂપાં પર્યધાવદ્ ધયાકૃતિઃ કામાતુરં હયં દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા વૈ હેષિતસ્વનમ્
એને ઘોડાની આકૃતિમાં જોઈને, એ પણ ઘોડા બનીને એની પાછળ દોડ્યો; કામથી ઉન્મત ઘોડાની દોડ અને હણફણ સાંભળી અને જોઈ.
ઉષા પતિવ્રતોપેતા પતિધ્યાનપરાયણા હયધર્ષણસંભીતા કો ન્વ્ અયં ચેત્ય્ અજાનતી
ઉષા પતિવ્રતા અને પતિના ધ્યાનમાં લીન હતી; ઘોડાની નજીક આવવાથી ડરી ગઈ, અને એ જાણતી નહોતી કે આ કોણ છે.
અપલાયત્ પતૌ પ્રાપ્તે દક્ષિણાભિમુખી ત્વરા કો નુ મે રક્ષકો ઽત્ર સ્યાદ્ ઋષયો વાથવા સુરાઃ
પતિ નજીક આવ્યો ત્યારે, એ દક્ષિણ તરફ દોડતી ગઈ, વિચારતી હતી: 'અહીં મને કોણ બચાવશે—કદાચ ઋષિઓ કે દેવતાઓ?'
ધાવન્તીં તાં પ્રિયામ્ અશ્વામ્ અશ્વરૂપધરઃ સ્વયમ્ પર્યધાવદ્ યતો યાતિ ઉષા ભાનુસ્ તતસ્ તતઃ
જ્યારે એની પ્રિય, ઘોડાની આકૃતિમાં, ભાગી રહી હતી, ત્યારે એ પણ ઘોડાનું રૂપ ધારણ કરીને, ઉષા જ્યાં જ્યાં ગઈ ત્યાં ત્યાં એની પાછળ દોડતો રહ્યો.
સ્મરગ્રહવશે જાતઃ કો દુશ્ચેષ્ટં ન ચેષ્ટતે ભાગીરથીં નદીશ્ ચાન્યા વનાન્ય્ ઉપવનાનિ ચ
પ્રેમના પ્રભાવમાં આવીને કોણ ખોટું વર્તન કરતું નથી? એ ભાગીરથી નદી, બીજી નદીઓ, જંગલો અને બગીચાઓ પાર કરી ગઈ.
નર્મદાં ચાથ વિન્ધ્યં ચ દક્ષિણાભિમુખાવ્ ઉભૌ અતિક્રમ્ય ભયોદ્વિગ્ના ત્વાષ્ટ્ર્ય્ અભ્યગાચ્ ચ ગૌતમીમ્
એ નર્મદા અને વિંધ્ય પણ દક્ષિણ તરફ પાર કરી ગઈ, અને ભયથી વ્યાકુળ થઈને ત્વષ્ટ્રની દીકરી ગૌતમીને પહોંચી.
ત્રાતારઃ સન્તિ મુનયો જનસ્થાન ઇતિ શ્રુતમ્ ઋષીણામ્ આશ્રમં સાશ્વા પ્રવિષ્ટા ગૌતમીં તથા
કહવામાં આવે છે કે જનસ્થાનમાં ઋષિઓ રક્ષક છે; એટલે એ ઘોડા સાથે ગૌતમીની કિનારે ઋષિઓના આશ્રમમાં પ્રવેશી ગઈ.
અનુપ્રાપ્તસ્ તથા ચાશ્વો ભાનુસ્ તદ્રૂપવાંસ્ તતઃ અશ્વં નિવારયામ્ આસુર્ જનસ્થા મુનિદારકાઃ તતઃ કોપાદ્ ઋષીંસ્ તાંશ્ ચ શશાપોષાપતિઃ પ્રભુઃ
પછી ઘોડા રૂપે ભાનુ પણ ત્યાં પહોંચ્યો; જનસ્થાનના ઋષિપુત્રોએ એ ઘોડાને રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો, તો ઉષાના પતિએ ગુસ્સામાં એ ઋષિઓને શાપ આપ્યો.
નિવારયથ માં યસ્માદ્ વટા યૂયં ભવિષ્યથ
તમે મને રોક્યા છો, એટલે તમે બધા વટવૃક્ષ બની જશો.
જ્ઞાનદૃષ્ટ્યા તુ મુનયો મેનિરે ઽશ્વમ્ ઉષાપતિમ્ સ્તુવન્તો દેવદેવેશં ભાનું તં મુનયો મુદા
પણ જ્ઞાનદ્રષ્ટિથી ઋષિઓએ એ ઘોડાને ઉષાના પતિ તરીકે ઓળખી લીધો; આનંદથી એ ભાનુ દેવદેવોને સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.
સ્તૂયમાનો મુનિગણૈર્ અશ્વાં ભાનુર્ અથાગમત્ વડવાયા મુખે લગ્નં મુખં ચાશ્વસ્વરૂપિણમ્
ઋષિગણો દ્વારા સ્તુતિ થતાં, ભાનુ એ વઢવાની પાસે ગયો; ઘોડાની અને વઢવાની બન્નેના મોઢા જોડાયા.
જ્ઞાત્વા ત્વાષ્ટ્રી ચ ભર્તારં મુખાદ્ વીર્યં પ્રસુસ્રુવે તયોર્ વીર્યેણ ગઙ્ગાયામ્ અશ્વિનૌ સમજાયતામ્
ત્યારે ત્વષ્ટ્રની દીકરીએ પતિને ઓળખી, મોઢામાંથી વીર્ય બહાર પાડ્યું; એ વીર્યથી ગંગામાં અશ્વિનીકુમારો જન્મ્યા.
તત્રાગચ્છન્ સુરગણાઃ સિદ્ધાશ્ ચ મુનયસ્ તથા નદ્યો ગાવસ્ તથૌષધ્યો દેવા જ્યોતિર્ગણાસ્ તથા
ત્યાં દેવતાઓ, સિદ્ધો, ઋષિઓ, નદીઓ, ગાયો, ઔષધિઓ, દેવો અને પ્રકાશના સમૂહો એકઠા થયા.
સપ્તાશ્વશ્ ચ રથઃ પુણ્યો હ્ય્ અરુણો ભાનુસારથિઃ યમો મનુશ્ ચ વરુણઃ શનિર્ વૈવસ્વતસ્ તથા
સાત ઘોડાવાળો પવિત્ર રથ, જેમાં અરુણ સૂર્યના રથચાલક છે, અને યમ, મનુ, વરુણ તથા વૈવસ્વતનો પુત્ર શનિ પણ સાથે છે.
યમુના ચ નદી પુણ્યા તાપી ચૈવ મહાનદી તત્તદ્રૂપં સમાસ્થાય નદ્યસ્ તા વિસ્મયાન્ મુને
પવિત્ર યમુના અને મહાન નદી તાપી પોતપોતાના સ્વરૂપે ત્યાં આવી પહોંચી, હે મુનિ, એ નદીઓ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગઈ હતી.
દ્રષ્ટું તે વિસ્મયાવિષ્ટા આજગ્મુઃ શ્વશુરસ્ તથા અભિપ્રાયં વિદિત્વા તુ શ્વશુરં ભાનુર્ અબ્રવીત્
તમે જોવા માટે આશ્ચર્યચકિત થઈને એ લોકો અને શ્વશુર પણ આવ્યા. શ્વશુરનો ઇરાદો સમજીને સૂર્યદેવે તેમને કહ્યું.
ઉષાયાઃ પ્રીતયે ત્વષ્ટઃ કુર્વત્યાસ્ તપ ઉત્તમમ્ યન્ત્રારૂઢં ચ માં કૃત્વા છિન્ધિ તેજાંસ્ય્ અનેકશઃ યાવત્ સૌખ્યં ભવેદ્ અસ્યાસ્ તાવચ્ છિન્ધિ પ્રજાપતે
"ઉષાના આનંદ માટે, જે શ્રેષ્ઠ તપ કરી રહી છે, હે પ્રજાપતિ, મને યંત્ર પર બેસાડો અને મારું તેજ અનેક ભાગે કાપો—જેટલું તેના સુખ માટે જરૂરી હોય એટલું કાપો."
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા તતસ્ ત્વષ્ટા સોમનાથસ્ય સંનિધૌ તેજસાં છેદનં ચક્રે પ્રભાસં તુ તતો વિદુઃ
"તેમ જ" કહી ત્વષ્ટાએ સોમનાથની હાજરીમાં તેજના ભાગ કર્યા; ત્યારથી એ સ્થાન પ્રભાસા તરીકે ઓળખાય છે.
ભર્ત્રા ચ સંગતા યત્ર ગૌતમ્યામ્ અશ્વરૂપિણી અશ્વિનોર્ યત્ર ચોત્પત્તિર્ અશ્વતીર્થં તદ્ ઉચ્યતે
જ્યાં ગૌતમીને ઘોડા રૂપે પતિ સાથે ઉષાનો મિલન થયો અને જ્યાં અશ્વિનીકુમારો જન્મ્યા, એ સ્થાન અશ્વતીર્થ કહેવાય છે.
ભાનુતીર્થં તદ્ આખ્યાતં તથા પઞ્ચવટાશ્રમઃ તાપી ચ યમુના ચૈવ પિતરં દ્રષ્ટુમ્ આગતે
એ સ્થાન ભાનુતીર્થ કહેવાય છે અને ત્યાં પંચવટી આશ્રમ પણ છે. તાપી અને યમુના પણ પિતાને જોવા આવી હતી.
અરુણાવરુણાનદ્યોર્ ગઙ્ગાયાં સંગમઃ શુભઃ દેવાનાં તત્ર તીર્થાનામ્ આગતાનાં પૃથક્ પૃથક્
અરુણા, વરુણા અને ગંગાના પવિત્ર સંગમમાં, દેવતાઓ પોતપોતાના તીર્થસ્થાનો પર ત્યાં એકત્ર થયા.
નવ ત્રીણિ સહસ્રાણિ તીર્થાનિ ગુણવન્તિ ચ તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ સર્વમ્ અક્ષયપુણ્યદમ્
ત્યાં નવ હજાર ગુણવત્તાવાળા તીર્થો છે; ત્યાં સ્નાન અને દાન કરવાથી અક્ષય પુણ્ય મળે છે.
સ્મરણાત્ પઠનાદ્ વાપિ શ્રવણાદ્ અપિ નારદ સર્વપાપવિનિર્મુક્તો ધર્મવાન્ સ સુખી ભવેત્
હે નારદ, સ્મરણ, પાઠન કે સાંભળવાથી પણ માણસ બધા પાપોથી મુક્ત, ધર્મી અને સુખી બને છે.