નાખ્યાતવ્યં ત્વયા ક્વાપિ અપત્યાનાં તથા પ્રિયે તથેત્ય્ આહ ચ સા છાયા નિર્જગામ ગૃહાદ્ ઉષા
'આ વાત તું ક્યારેય કોઈને કહેતી નહિ, ખાસ કરીને બાળકો વિશે તો નહિ, પ્રિયે.' છાયાએ કહ્યું: 'જેમ કહો તેમ,' અને પછી ઉષા ઘરમાંથી બહાર નીકળી ગઈ.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સા જગામાશુ શાન્તં રૂપમ્ અભીપ્સતી સા ગત્વોષા ગૃહં ત્વષ્ટુઃ પિત્રે સર્વં ન્યવેદયત્ ત્વષ્ટાપિ ચકિતઃ પ્રાહ તાં સુતાં સુતવત્સલઃ
આ રીતે કહી, ઉષા શાંત સ્વરૂપ મેળવવાની ઈચ્છાથી તરત જ ચાલી ગઈ. ઉષા પોતાના પિતા ત્વષ્ટાના ઘરમાં પહોંચી અને બધું કહી દીધું. ત્વષ્ટા, પુત્રીપ્રેમથી અને આશ્ચર્યથી, તેને કહ્યું.
નૈતદ્ યુક્તં ભર્તૃમત્યા યત્ સ્વૈરેણ પ્રવર્તનમ્ અપત્યાનાં કથં વૃત્તિર્ ભર્તુર્ વા સવિતુસ્ તવ બિભેમિ ભદ્રે શિષ્ટો ઽહં ભર્તુર્ ગેહં પુનર્ વ્રજ
'પુત્રી, પતિવ્રતા સ્ત્રી માટે પોતાનાથી કંઈક કરવું યોગ્ય નથી. તારા બાળકો અને પતિ સૂર્યદેવનું શું થશે? મને ભય લાગે છે. હું તને રોકી શકતો નથી—પુનઃ પતિના ઘરમાં જા.'
એવમ્ ઉક્તા તુ પિત્રા સા નેત્ય્ ઉક્ત્વા વૈ પુનઃ પુનઃ ઉત્તરં ચ કુરોર્ દેશં જગામ તપસે ત્વરા
પિતાએ એમ કહ્યું ત્યારે પણ, ઉષાએ વારંવાર ના પાડી અને પછી ઉત્સાહપૂર્વક ઉત્તર કુરુ દેશે તપ કરવા ચાલી ગઈ.
તત્ર તેપે તપસ્ તીવ્રં વડવારૂપધારિણી દુષ્પ્રેક્ષં તં સ્વકં કાન્તં ધ્યાયન્તી નિશ્ચલા ઉષા
ત્યાં ઉષાએ ઘોડીની આકૃતિ ધારણ કરી અને કઠિન તપ કર્યું. તેમનું મન પોતાના પ્રિય પતિ સૂર્યદેવમાં અડગ હતું, જેમને જોવું પણ સહન ન થતું.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તાત છાયા ચોષાસ્વરૂપિણી પત્યૌ સા વર્તયામ્ આસ અપત્યાન્ય્ અથ જજ્ઞિરે
આ દરમિયાન, છાયા, ઉષાના સ્વરૂપમાં, પતિ સાથે રહી અને બાળકો જન્મ્યા.
સાવર્ણિશ્ ચ શનિશ્ ચૈવ વિષ્ટિર્ યા દુષ્ટકન્યકા સા છાયા વર્તયામ્ આસ વૈષમ્યેણૈવ નિત્યશઃ
છાયાના સંતાનોમાં સાવર્ણિ, શનિ અને દુષ્ટ સ્વભાવવાળી પુત્રી વિષ્ટિ હતા. છાયા હંમેશા પોતાના બાળકોમાં ભેદભાવ રાખતી.
સ્વેષ્વ્ અપત્યેષુ ચોષાયા યમસ્ તત્ર ચુકોપ હ વૈષમ્યેણાથ વર્તન્તીં છાયાં તાં માતરં તદા
ઉષાના પોતાના બાળકોમાં યમરાજે પોતાની માતા છાયાની ઉપર ગુસ્સો કર્યો, કારણ કે તે ભેદભાવથી વર્તતી.
તાડયામ્ આસ પાદેન દક્ષિણાશાપતિર્ યમઃ પુત્રદૌર્જન્યસંક્ષોભાચ્ છાયા વૈવસ્વતં યમમ્
દક્ષિણ દિશાના સ્વામી યમરાજે, માતા છાયાએ પોતાના પુત્ર સાથે અન્યાય કર્યો તે કારણે, ગુસ્સામાં પગથી છાયાને માર્યો.
શશાપ પાપ તે પાદો વિશીર્યતુ મમાજ્ઞયા વિશીર્ણચરણો દુઃખાદ્ રુદન્ પિતરમ્ અભ્યગાત્ સવિત્રે તં તુ વૃત્તાન્તં ન્યવેદયદ્ અશેષતઃ
છાયાએ શાપ આપ્યો: 'હે પાપી, મારા આદેશથી તારો પગ ગળી જાય.' યમરાજનો પગ ખરેખર સુકાઈ ગયો. દુઃખથી રડતો યમરાજ પિતા સૂર્યદેવ પાસે ગયો અને આખી વાત કહી.
નેયં માતા સુરશ્રેષ્ઠ યયા શપ્તો ઽહમ્ ઈદૃશઃ અપત્યેષુ વિરુદ્ધેષુ જનની નૈવ કુપ્યતે
'હે દેવતાઓના શ્રેષ્ઠ, જેણે મને આવો શાપ આપ્યો એ મારી સાચી માતા નથી. સાચી માતા તો પોતાના સંતાનો ઉપર—even જો તેઓ વિરુદ્ધ વર્તે—ક્યારેય ગુસ્સો કરતી નથી.'
યદ્ બાલ્યાદ્ અબ્રવં કિંચિદ્ અથવા દુષ્કૃતં કૃતમ્ નૈવ કુપ્યતિ સા માતા તસ્માન્ નેયં મમામ્બિકા
'બાળપણમાં મેં કંઈક ખોટું કહ્યું કે કર્યું હોય, તો પણ સાચી માતા ગુસ્સો કરતી નથી. એટલે, આ મારી માતા નથી.'
યદ્ અપત્યકૃતં કિંચિત્ સાધ્વ્ અસાધુ યથા તથા માત્ય્ અસ્યાં સર્વમ્ અપ્ય્ એતત્ તસ્માન્ માતેતિ ગીયતે
પોતાના સંતાન દ્વારા જે કંઈ થાય છે, સારું હોય કે ખરાબ, બધું માતાને જ લાગુ પડે છે; એટલે તેને 'માતા' કહેવામાં આવે છે.
પ્રધક્ષ્યન્તીવ માં તાત નિત્યં પશ્યતિ ચક્ષુષા વક્ત્ય્ અગ્નિકાલસદૃશા વાચા નેયં મદમ્બિકા
પ્યારા, એ મને હંમેશાં એવી નજરે જુએ છે જાણે આંખોથી જ મને સળગાવી નાખે, અને એની વાણી પણ અગ્નિ જેવી કઠોર છે—આ મારી માતા નથી.
તત્ પુત્રવચનં શ્રુત્વા સવિતાચિન્તયત્ તતઃ ઇયં છાયા નાસ્ય માતા ઉષા માતા તુ સાન્યતઃ
પુત્રના એ શબ્દો સાંભળીને સવિતાએ વિચાર્યું: 'આ છાયા એની સાચી માતા નથી; ઉષા એની સાચી માતા છે, પણ ક્યાંક બીજે છે.'
મમ શાન્તિમ્ અભીપ્સન્તી દેશે ઽન્યસ્મિંસ્ તપોરતા ઉત્તરે ચ કુરૌ ત્વાષ્ટ્રી વડવારૂપધારિણી
મારી શાંતિ માટે ઈચ્છતી, બીજે કોઈ સ્થળે તપમાં લીન, ઉત્તર કુરુ દેશમાં, ત્વષ્ટ્રની દીકરી ઘોડાની આકૃતિ ધારણ કરીને રહે છે.
તત્રાસ્તે સા ઇતિ જ્ઞાત્વા જગામેશો દિવાકરઃ યત્ર સા વર્તતે કાન્તા અશ્વરૂપઃ સ્વયં તદા
જ્યારે જાણ્યું કે એ ત્યાં છે, ત્યારે દેવતા સૂર્ય પોતે પણ ઘોડાનું રૂપ ધારણ કરીને, જ્યાં એની પ્રિય ઘોડાની આકૃતિમાં રહે છે, ત્યાં ગયો.
તાં દૃષ્ટ્વા વડવારૂપાં પર્યધાવદ્ ધયાકૃતિઃ કામાતુરં હયં દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા વૈ હેષિતસ્વનમ્
એને ઘોડાની આકૃતિમાં જોઈને, એ પણ ઘોડા બનીને એની પાછળ દોડ્યો; કામથી ઉન્મત ઘોડાની દોડ અને હણફણ સાંભળી અને જોઈ.
ઉષા પતિવ્રતોપેતા પતિધ્યાનપરાયણા હયધર્ષણસંભીતા કો ન્વ્ અયં ચેત્ય્ અજાનતી
ઉષા પતિવ્રતા અને પતિના ધ્યાનમાં લીન હતી; ઘોડાની નજીક આવવાથી ડરી ગઈ, અને એ જાણતી નહોતી કે આ કોણ છે.
અપલાયત્ પતૌ પ્રાપ્તે દક્ષિણાભિમુખી ત્વરા કો નુ મે રક્ષકો ઽત્ર સ્યાદ્ ઋષયો વાથવા સુરાઃ
પતિ નજીક આવ્યો ત્યારે, એ દક્ષિણ તરફ દોડતી ગઈ, વિચારતી હતી: 'અહીં મને કોણ બચાવશે—કદાચ ઋષિઓ કે દેવતાઓ?'
ધાવન્તીં તાં પ્રિયામ્ અશ્વામ્ અશ્વરૂપધરઃ સ્વયમ્ પર્યધાવદ્ યતો યાતિ ઉષા ભાનુસ્ તતસ્ તતઃ
જ્યારે એની પ્રિય, ઘોડાની આકૃતિમાં, ભાગી રહી હતી, ત્યારે એ પણ ઘોડાનું રૂપ ધારણ કરીને, ઉષા જ્યાં જ્યાં ગઈ ત્યાં ત્યાં એની પાછળ દોડતો રહ્યો.
સ્મરગ્રહવશે જાતઃ કો દુશ્ચેષ્ટં ન ચેષ્ટતે ભાગીરથીં નદીશ્ ચાન્યા વનાન્ય્ ઉપવનાનિ ચ
પ્રેમના પ્રભાવમાં આવીને કોણ ખોટું વર્તન કરતું નથી? એ ભાગીરથી નદી, બીજી નદીઓ, જંગલો અને બગીચાઓ પાર કરી ગઈ.
નર્મદાં ચાથ વિન્ધ્યં ચ દક્ષિણાભિમુખાવ્ ઉભૌ અતિક્રમ્ય ભયોદ્વિગ્ના ત્વાષ્ટ્ર્ય્ અભ્યગાચ્ ચ ગૌતમીમ્
એ નર્મદા અને વિંધ્ય પણ દક્ષિણ તરફ પાર કરી ગઈ, અને ભયથી વ્યાકુળ થઈને ત્વષ્ટ્રની દીકરી ગૌતમીને પહોંચી.
ત્રાતારઃ સન્તિ મુનયો જનસ્થાન ઇતિ શ્રુતમ્ ઋષીણામ્ આશ્રમં સાશ્વા પ્રવિષ્ટા ગૌતમીં તથા
કહવામાં આવે છે કે જનસ્થાનમાં ઋષિઓ રક્ષક છે; એટલે એ ઘોડા સાથે ગૌતમીની કિનારે ઋષિઓના આશ્રમમાં પ્રવેશી ગઈ.
અનુપ્રાપ્તસ્ તથા ચાશ્વો ભાનુસ્ તદ્રૂપવાંસ્ તતઃ અશ્વં નિવારયામ્ આસુર્ જનસ્થા મુનિદારકાઃ તતઃ કોપાદ્ ઋષીંસ્ તાંશ્ ચ શશાપોષાપતિઃ પ્રભુઃ
પછી ઘોડા રૂપે ભાનુ પણ ત્યાં પહોંચ્યો; જનસ્થાનના ઋષિપુત્રોએ એ ઘોડાને રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો, તો ઉષાના પતિએ ગુસ્સામાં એ ઋષિઓને શાપ આપ્યો.
નિવારયથ માં યસ્માદ્ વટા યૂયં ભવિષ્યથ
તમે મને રોક્યા છો, એટલે તમે બધા વટવૃક્ષ બની જશો.
જ્ઞાનદૃષ્ટ્યા તુ મુનયો મેનિરે ઽશ્વમ્ ઉષાપતિમ્ સ્તુવન્તો દેવદેવેશં ભાનું તં મુનયો મુદા
પણ જ્ઞાનદ્રષ્ટિથી ઋષિઓએ એ ઘોડાને ઉષાના પતિ તરીકે ઓળખી લીધો; આનંદથી એ ભાનુ દેવદેવોને સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.
સ્તૂયમાનો મુનિગણૈર્ અશ્વાં ભાનુર્ અથાગમત્ વડવાયા મુખે લગ્નં મુખં ચાશ્વસ્વરૂપિણમ્
ઋષિગણો દ્વારા સ્તુતિ થતાં, ભાનુ એ વઢવાની પાસે ગયો; ઘોડાની અને વઢવાની બન્નેના મોઢા જોડાયા.
જ્ઞાત્વા ત્વાષ્ટ્રી ચ ભર્તારં મુખાદ્ વીર્યં પ્રસુસ્રુવે તયોર્ વીર્યેણ ગઙ્ગાયામ્ અશ્વિનૌ સમજાયતામ્
ત્યારે ત્વષ્ટ્રની દીકરીએ પતિને ઓળખી, મોઢામાંથી વીર્ય બહાર પાડ્યું; એ વીર્યથી ગંગામાં અશ્વિનીકુમારો જન્મ્યા.
તત્રાગચ્છન્ સુરગણાઃ સિદ્ધાશ્ ચ મુનયસ્ તથા નદ્યો ગાવસ્ તથૌષધ્યો દેવા જ્યોતિર્ગણાસ્ તથા
ત્યાં દેવતાઓ, સિદ્ધો, ઋષિઓ, નદીઓ, ગાયો, ઔષધિઓ, દેવો અને પ્રકાશના સમૂહો એકઠા થયા.