ભારેણ ગુરુણા શક્ર પીડિતાહં વિના વધમ્ કારણં પ્રષ્ટુમ્ આયાતા કિમ્ ઇદં કથ્યતાં મમ
'હે ઇન્દ્ર, હું ભારે ભારથી પીડાઈ રહી છું, વિનાશથી નહીં; હું કારણ પૂછવા આવી છું—મને એ શું છે, એ કહો.'
ઇતિ શ્રુત્વા મહીવાક્યમ્ ઇન્દ્રો વચનમ્ અબ્રવીત્
પૃથ્વીનું એવું વચન સાંભળી ઇન્દ્રે ઉત્તર આપ્યો:
કારણં યદિ નામ સ્યાત્ તદાનીં જ્ઞાયતે મયા સુરાણાં હિ પતિર્ યસ્માદ્ અહં સર્વાસુ મેદિનિ
'જો ખરેખર કોઈ કારણ હશે, તો હું એ જાણીશ, કેમ કે હું દેવોનો અને આખી પૃથ્વીનો સ્વામી છું.'
અથ પૃથ્વી તદા વાક્યં શ્રુત્વા ચાહ શચીપતિમ્ યમ આદિશ્યતાં તર્હિ યથા સંહરતે પ્રજાઃ
પછી પૃથ્વી એ વચન સાંભળી શચીપતિને કહ્યું: 'યમરાજને આજ્ઞા આપો, જેથી તેઓ પ્રજાનું સંહરણ કરે.'
ઇતિ શ્રુત્વા વચો મહ્યા આદિષ્ટાઃ સિદ્ધકિંનરાઃ યમસ્યાનયને શીઘ્રં મહેન્દ્રેણ મહામુને
મારા એ વચનો સાંભળી, હે મહામુનિ, મહેન્દ્રે સિદ્ધો અને કિન્નરોને યમરાજને ઝડપથી લાવવા કહ્યું.
તતસ્ તે સત્વરં યાતાઃ સર્વે વૈવસ્વતં પુરમ્ નૈવાપશ્યન્ યમં તત્ર તે સિદ્ધાઃ સહ કિંનરૈઃ તથાગત્ય પુનર્ વેગાદ્ વાર્ત્તા શક્રે નિવેદિતા
પછી તેઓ બધાએ ઝડપથી વૈવસ્વતના શહેરમાં ગયા, પણ ત્યાં સિદ્ધો અને કિન્નરોને યમરાજ દેખાયા નહીં; પછી તેઓ વેગથી પાછા આવી ઇન્દ્રને ખબર આપી.
યમો યમપુરે નાથ અસ્માભિર્ નાવલોકિતઃ મહતાપિ સુયત્નેન વીક્ષ્યમાણઃ સમન્તતઃ
'હે નાથ, અમે યમપુરમાં યમરાજને ક્યાંય જોઈ શક્યા નહીં, ભલે અમે બધે મહેનતપૂર્વક શોધ્યું.'
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્ તેષાં પૃષ્ટઃ શક્રેણ વૈ તદા સવિતા સ પિતા તસ્ય યમઃ કુત્રાસ્ત ઇત્ય્ અથ
એમ તેમનું વચન સાંભળી, પછી ઇન્દ્રે યમરાજના પિતા સવિતાને પૂછ્યું: 'યમરાજ હવે ક્યાં છે?'
શક્ર ગોદાવરીતીરે કૃતાન્તો વર્તતે ઽધુના ચરંસ્ તત્ર તપસ્ તીવ્રં ન જાને કિં નુ કારણમ્
હે શક્ર, ગોદાવરીના કાંઠે કાળદેવ પોતે જ આજકાલ કઠોર તપ કરી રહ્યો છે. પણ એનું કારણ શું છે, એ મને ખબર નથી.
ઇતિ શ્રુત્વા વચો ભાનોઃ શક્રઃ શઙ્કામ્ ઉપાવિશત્
ભાનુના આ વચન સાંભળીને શક્રના મનમાં શંકા ઊભી થઈ.
અહો કષ્ટં મહાકષ્ટં નષ્ટા મે સુરનાથતા ગોદાવર્યાં તપઃ કુર્યાદ્ યમો વૈ દુષ્ટચેષ્ટિતઃ જિઘૃક્ષુર્ મત્પદં નૂનં દેવા ઇતિ મતિર્ મમ
હાય! આ તો બહુ મોટું દુઃખ છે, હવે તો દેવતાઓનું રાજપદ મારા હાથમાંથી નીકળી ગયું. જો યમ ગોદાવરી કાંઠે દુષ્કૃત્ય માટે તપ કરે છે, તો ચોક્કસપણે એ સ્વર્ગનો અધિકાર મેળવવા ઈચ્છે છે—મારો એવો વિચાર છે, હે દેવતાઓ.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સહસેન્દ્રેણ આહૂતશ્ ચાપ્સરોગણઃ
આવું કહીને ઇન્દ્રે તરત જ અપ્સરાઓને બોલાવી લીધી.
કા ભવતીષુ કાલસ્ય સ્થિતસ્ય તપસિ દ્વિષઃ તપઃપ્રણાશને શક્તા ઇતિ મે શીઘ્રમ્ ઉચ્યતામ્
તમામાંથી કઈ અપ્સરા એ દુશ્મનના તપને ભંગ કરવા માટે સક્ષમ છે, જે લાંબા સમયથી તપમાં સ્થિર છે? જલદી મને કહો.
ઇતિ શક્રવચઃ શ્રુત્વા નોચે કાપિ મહામુને અથ શક્રઃ પ્રકોપેણ પ્રત્યુવાચાપ્સરોગણમ્
શક્રના આ વચન સાંભળ્યા પછી પણ કોઈ મહાન ઋષિએ ઉત્તર આપ્યો નહીં. ત્યારે શક્રે ગુસ્સામાં અપ્સરાઓને સંબોધીને કહ્યું.
ઉત્તરં નાબ્રવીત્ કિંચિદ્ યામસ્ તર્હિ વયં સ્વયમ્ સજ્જા ભવન્તુ વિબુધાઃ સૈન્યૈર્ આયાન્તુ મા ચિરમ્ ઘાતયામો વયં શત્રું તપસા સ્વર્ગકામુકમ્
જ્યારે કોઈએ ઉત્તર આપ્યો નહીં, ત્યારે ચાલો, આપણે જાતે જ જઈએ. બધા દેવતાઓ પોતાની સેના સાથે તૈયાર થાય અને વિલંબ કર્યા વિના આવી જાય. આપણે આ સ્વર્ગની ઇચ્છા રાખનારા દુશ્મનને તપ દ્વારા નાશ કરી દઈશું.
ઇત્ય્ ઉક્તે સતિ દેવાનાં સેના પ્રાદુર્બભૂવ હ ઇતીન્દ્રહૃદયં જ્ઞાત્વા હરિણા લોકધારિણા
આવું કહેતાં જ દેવતાઓની સેના દેખાઈ આવી. ઇન્દ્રના મનની વાત જાણીને જગતના પાલક હરિએ—
પ્રેષિતં ચક્રિણા ચક્રં રક્ષણાય યમસ્ય હિ ચક્રં યત્રાભવત્ તત્ર ચક્રતીર્થમ્ અનુત્તમમ્
યમની રક્ષા માટે ચક્રધારી ભગવાને પોતાનું ચક્ર મોકલ્યું. જ્યાં જ્યાં એ ચક્ર ગયું, ત્યાં ઉત્તમ ચક્રતીર્થ પેદા થયું.
અથેન્દ્રં મેનકા પ્રાહ શઙ્કિતેતિ વચસ્ તદા
પછી મેનકાએ સંશયપૂર્વક ઇન્દ્રને આ રીતે કહ્યું.
કાલાવલોકને નાલં કાચિદ્ અસ્તિ સુરેશ્વર મરણં ચ વરં દેવ ભવતો ન યમાત્ પુનઃ
હે દેવતાઓના સ્વામી, અમારામાંથી કોઈ પણ કાળની નજર સહન કરી શકે તેમ નથી. હે દેવ, તમારી પાસે મૃત્યુ પામવું યમના હાથમાં મૃત્યુ પામવા કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.
રૂપયૌવનમત્તેયં ગણિકાયાચનં પ્રભો પ્રેષણં તત્ પ્રયચ્છૈષા સ્વામિત્વં મન્યતે ત્વયા
આ રૂપ અને યુવાનીથી મસ્ત ગાયિકા તો વિનંતી કરવા માટે જ જાણીતી છે, હે પ્રભુ. એને મોકલો, એ તૈયાર છે. એ તો પોતાને તમારું જ માને છે.
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્ તસ્યાઃ શક્રઃ સુરવરેશ્વરઃ આદિદેશાબલાં ક્ષામાં સત્કૃત્ય ગણિકાં તથા
એના વચન સાંભળીને દેવતાઓના સ્વામી શક્રે એ સુંદર અને પાતળી ગાયિકાનું સન્માન કરીને એને જરૂરી સૂચના આપી.
ગણિકે ગચ્છ મે કાર્યં કુરુ સુન્દરિ મા ચિરમ્ કૃતકૃત્યાગતા ભૂયો વલ્લભા મે યથા શચી
હે ગાયિકા, જલદી જઈને મારું કામ પૂરું કર, સુંદરિ. સફળતાપૂર્વક પાછી આવજે, તો તું પણ મારી શચી જેટલી પ્રિય બની જશ.
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય વચઃ શક્રાદ્ ઉત્પત્ય ગણિકા દિશઃ ક્ષણેન યમસાંનિધ્યમ્ આયાતા ચારુરૂપિણી
શક્રના આદેશ સાંભળીને એ ગાયિકા પળભરમાં દિશાઓમાં ઉડીને યમની હાજરીમાં પહોંચી, એ સમયે એનું રૂપ ખૂબ તેજસ્વી હતું.
યમાન્તિકમ્ અનુપ્રાપ્તા દ્યોતયન્તી દિશો દશ સલીલં લલિતં બાલા જગૌ હિન્દોલકઙ્કલમ્
યમના સમક્ષ પહોંચી, એ દસેય દિશાઓમાં પ્રકાશ ફેલાવતી હતી. એ સુંદર યુવતી રમતાં રમતાં હિંડોલા રાગ ગાવા લાગી.
તતશ્ ચચાલ કાલસ્ય મનો લોલં ચલાચલમ્ અથોન્મીલ્ય યમો નેત્રે કામપાવકપૂરિતે
પછી કાળદેવનું મન ડગમગતું અને અસ્થિર બન્યું; યમએ આંખો ખોલી, તો એના દ્રષ્ટિમાં કામાગ્નિ જલવી રહી હતી.
તસ્યાં વ્યાપારયામ્ આસ શ્રેયઃશત્રૌ મહામુને તતો વિલીય સા સદ્યઃ સરિત્ત્વમ્ અગમત્ તદા
એ ગાયિકા યમના શત્રુ હોવા છતાં, યમએ એના સાથે વ્યવહાર કર્યો. ત્યારબાદ એ તરત જ ઓગળીને નદી બની ગઈ.
ગૌતમ્યાં તુ સમાગમ્ય ગણિકાગણકિંકરૈઃ ગીયમાના ગતા સ્વર્ગે તસ્ય તીર્થપ્રભાવતઃ
ગૌતમીનદી કાંઠે પોતાની સાથીદારો અને ગાયક દાસીઓ સાથે ભેગી થઈને, જ્યારે ગાન થતું હતું, ત્યારે એ વેશ્યા એ પવિત્ર તીર્થના પ્રભાવથી સ્વર્ગે પહોંચી ગઈ.
ગચ્છન્તીં ગણિકાં દૃષ્ટ્વા વિમાનસ્થાં દિવં પ્રતિ વિસ્મયં પરમં પ્રાપ્તઃ કાલસ્ તરલલોચનઃ અથાદિત્યેન ચાગત્ય એવમ્ ઉક્તો યમસ્ તદા
વેશ્યાને વિમાનમાં બેઠી સ્વર્ગ તરફ જતી જોઈને, ચંચળ નેત્રોવાળો કાળ ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયો; ત્યારબાદ, જ્યારે સૂર્ય આવ્યા, ત્યારે યમને એમ કહ્યું.
કુરુ પુત્ર નિજં કર્મ પ્રજાનાં ત્વં પરિક્ષયમ્ પશ્ય વાતં સદા વાન્તં સૃજન્તં વેધસં પ્રજાઃ પર્યટન્તં ત્રિલોકીં માં વહન્તીં વસુધાં પ્રજાઃ
પુત્ર, તું તારો કર્તવ્ય નિભાવ; તારે જીવજંતુઓના અંત પર નજર રાખવી છે. હંમેશાં વહેતો પવન જોઈ, જે બ્રહ્માજી માટે જીવોની રચના કરે છે; ત્રણેય લોકમાં ફરતા લોકો જોઈ, અને ધરતી બધાં જીવોને વહેંચે છે એ પણ જો.
ઇતિ શ્રુત્વા યમો વાક્યં પિતુર્ વચનમ્ અબ્રવીત્
પિતાજીના આ વચન સાંભળી, યમરાજે જવાબ આપ્યો.